Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
49
अध्याय 49 / 156

Book 2 - Adhyaya 11

115 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ115 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४९

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः ॥ १०॥ बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते ।राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde pitṛrājya kalpo nāma daśamo 'dhyāyaḥ // 10// bṛhaspatiruvāca rājataṃ rājatāktaṃ vā pitṝṇāṃ pātramucyate / rājatasya kathāvāpi darśanaṃ dāna meva vā

हिन्दी अर्थ

तावस्कोटिसहसाणि वर्षाणि दिवि मोदते ।

English

Formerly, when the earth (in the form of a cow) was milked, it was in a silver vessel that Svadhd was milked by them. Whether it is Svadha or anything else, O dear one, whatever is offered in that (silver vessel) by those who seek (benefit), brings everlasting benefit.

अध्याय ४९

श्लोक 2

अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते ।पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत

anantamakṣayaṃ svarge rājate dānamucyate / pitṝnetena dānena satputrāstārayantyuta

हिन्दी अर्थ

बरह्मसायुज्यगो भूत्वा हैवतैः सह मोदते

English

The very existence nearby the skin of the black antelope, or its sight or its gift is destructive of demons. It is conducive to the achievement of Brahminical splendour. It accomplishes the redemption of animals and sons.

अध्याय ४९

श्लोक 3

राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा ।स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्

rājate hi svadhā dugdhā pātre taiḥ pṛthivī purā / svadhāṃ vā pārthibhistāta tasmin dattaṃ tadakṣayam

हिन्दी अर्थ

सर्वपापहरं पुण्यं पवित्रं च यशस्वि च।

English

The gold vessel, the silver vessel, the sesamum seed* the eighth Muhurta of the day, the Kufa grass, the white gingelly seeds and the bundle of three staffs (in the hands of a Sannyasin) — these are the sacred objects that sanctify other things.

अध्याय ४९

श्लोक 4

कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च ।रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्

kṛṣṇājinasya sāṃnidhyaṃ darśanaṃ dānameva ca / rakṣoghnaṃ brahma varcasyaṃ paśūnputrāṃśca tārayet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने

English

One shall allot the south eastern corner for the con- struction of the altar. It should be a square with the sides equal to an Aratni ( the distance between the tip of the little finger and the elbow). It must be well situated.

अध्याय ४९

श्लोक 5

कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः ।वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा

kanakaṃ rājataṃ pātraṃ dauhitraṃ kutupastilāḥ / vastūni pāvanīyāni tridaṇḍīyoga eva vā

हिन्दी अर्थ

शरीर में स्थित रोम क्ृपो के समान उतने हो सहन्न वर्षों तक स्वर्ग में आननद प्राप्त किया करता है । फिर ब्रह्म के सायुज्य में गमन करने वाला होकर देवों के साथ में परमानन्दित हुआ करता है ।१७। यह महापुराण सभी पापों के हरण करने वाला--पुष्य स्वरूप--पवित्र और यश वाला

English

I shall mention duly the spot of the Pitrs as ordained (by the sacred literature). It is conducive to the attainment of

अध्याय ४९

श्लोक 6

श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः ।आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः

śrāddhakarmaṇyayaṃ śreṣṭho vidhirbrāhmaḥ sanātanaḥ / āyuḥkīrtiprajaiśvaryaprajñāsaṃtativarddhanaḥ

हिन्दी अर्थ

है। ब्रह्माजी ने ही इस शास्त्र पुराण को वायु देव के लिये दिया था

English

Cf. Vi?nu Dh. S. 79. 14-15. Y&jftavalkyal. 236 specially recommends silver vessels. Cf. also V&. 1-2; Mt. 19-22.

अध्याय ४९

श्लोक 7

दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् ।सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्

diśidakṣiṇapūrvasyāṃ vedisthānaṃ nivedayet / sarvato 'ratnimātraṃ ca caturasraṃ susaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

उस वासुदेव से इसकी प्राप्ति उशना ने की यी । उशना से देव गुरु बृहस्पति

English

Three pits and three poles of Khadira wood should be made. The length of the poles should be an Aratni each. They must be embellished with silver bands.

अध्याय ४९

श्लोक 8

वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् ।धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा

vakṣyāmi vidhivatsthānaṃ pitṝṇāmanuśāsitam / dhanyamāyuṣyamārogyaṃ balavarṇavivarddhanamā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणवत' वणन १९७

English

Those pits should be Vitasti (the span or distance between the tips of the thumb and the little finger when they are extended on either side) in depth. The four sides should be four Angulas each. One should make pit facing towards the south-east. They should be firm and free from holes.

अध्याय ४९

श्लोक 9

तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः ।अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः

tatra gartāstrayaḥ kāyārstrayo daṇḍāśca khādirāḥ / aratnimātrāste kāryā rajataiḥ pravibhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

जीने प्राप्त किया था । वृहस्पति ने फिर सविता को बताया था।श६। सविता ने मृत्यु को दिया था और मृत्यु ने फिर इन्द्र को दिया था । इन्द्र ने बसि मुनि को बताया या और वसिष्ठजी सारस्वत को दिया या

English

One should repeat this Mantra with great concen- tration at the time of offering the rice balls (to Pitrs). The pitrs arrive instantly and the demons flee.

अध्याय ४९

श्लोक 10

ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः ।प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा

te vitastyāyatā garttāḥ sarvataścaturaṅgulāḥ / prāgdakṣiṇamukhānkuryātsthirānaśuṣirāṃstathā

हिन्दी अर्थ

सारस्वत ने विधामा को दिया था और त्रिधामा ने शरद्वात् को दिया था । शरद्वन् ने त्रिविष्ट को दिया ओर उसने अन्तरिक्ष को दिया था ।६१। अन्त- रिक्ष ने चर्षी को बतलाया ओर उसने त्रम्याइण को दिया था । त्रस्पार्ण ने धनङ्जय को दिया था उसने कृताञ्जय को दिया था ।६२। कृतञ्जय से

English

On being regularly repeated at the time of Sraddha by the expounders of Brahman, this Mantra redeems everyone connected with the Pitrs in the three units of time (past, present and future).

अध्याय ४९

श्लोक 11

अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः ।पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च

adbhiḥ pavitrayuktābhiḥ pāvayetsatataṃ śuciḥ / payasā hyāja gavyena śodhanaṃ cādbhireva ca

हिन्दी अर्थ

तृणङ्जय को मिला था और इससे भरद्वाज को प्राप्त हुआ था। ' भरद्वाज ने गौतम को दिया था और उसने फिर निय्वंन्तर को दिया था

English

I shall now impart the Saptarcis Mantra which is splendid, which yields all desires and by chanting which regularly one can propitiate the Pitrs.

अध्याय ४९

श्लोक 12

सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती ।इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः

satataṃ tarpaṇaṃ hyetattṛptirbhavati śāsvatī / iha vāmutra ya vaśī sarvakāmasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पराशराज्जातुकर्ष्यस्तस्माद्दव पायनः प्रभुः ।

English

The Saptarcis Mantra a: — I shall always bow down to the Pitrs both Amtirtis (formless) and Samurtis (endowed with forms) who are full of brilliant splendour, who habitually meditate and have the Yogic vision.

अध्याय ४९

श्लोक 13

एवं त्रिषवणस्नातो योर्ऽचयेत्प्रयतः पितॄन् ।मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

evaṃ triṣavaṇasnāto yor'cayetprayataḥ pitṝn / mantreṇa vidhivatsamyagaśvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

इत्येव वाक्यं ब्रह्मादिकगुरूणां समुदाहृतम्

English

They are the leaders of (gods like) Indra and others of (Prajapatis like) Daksa and Marica (i.e. Kafyapa), of the seven sages and of the (other) Pitrs. I shall bow down to them who bestow all desires.

अध्याय ४९

श्लोक 14

तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् ।त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः

tānsthāpayedamāvāsyāṃ garttānvai caturaṅgulān / triḥsaptasaṃsthāste yajñāstrailokyaṃ dhāryate tu yaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार्याश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः ।

English

Hem&dri regards this as Saptarcis Mantra (vide G.G. ( Caturuarga Cintdmapi, Sr&ddha, p & 1208). This mantra is found in V5u 15-18, Skanda P. VII. 1.206; 11-116, GP. (Ac&ra) 218.6. Our Text however regards W. 23-29 as Saptarci Mantra.

अध्याय ४९

श्लोक 15

तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च ।दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्

tasya puṣṭistathaiśvaryamāyuḥ saṃtatireva ca / divi ca bhrājatelakṣmyā mokṣaṃ ca labhate kramāt

हिन्दी अर्थ

पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणे: सदा ।

English

As noted above, seven verses from 23 to 29 constitute the Saptarci Mantra and Vft. 21-27 agrees in Mo with our text. This is rather a eulogy ■of the Pitrs in details. As against Hem&dri our Pur&pa states that This is what i* called the Saptarci'* Mantra* (V. 30).

अध्याय ४९

श्लोक 16

पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् ।अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्

pāpmāpahaṃ pāvanīyaṃ hyaśvamedhaphalaṃ labhet / aśvamedhaphalaṃ hyettaddvijaiḥ saṃskṛtya pūjitam

हिन्दी अर्थ

नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते

English

I shall pay obeisance to the grandfathers. # They are the leaders of celestial sages. They are bowed down to by all worlds. They are the saviours of all living beings.

अध्याय ४९

श्लोक 17

मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् ।देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च

mantraṃ vakṣyāmyahaṃ tasmādamṛtaṃ brahmanirmitam / deṃvatebhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca

हिन्दी अर्थ

निय्य॑न्तर ने बाजश्रव को यह बताया था और उसने सोम शुष्म को दिया था फिर उसने तृण बिन्दु के लिए दिया था ।६४। तृण विन्दु ने दक्ष को दिया था और उसने फिर शक्ति को बताया था । शवित से गर्भ में ही स्थित पराशर मुनि ने इसका श्रवण किया था ।६४। पराशर से जातुक्य ने

English

With the palms folded in reverence I shall always bow down to the Yogesvaras (lords of the Yoga), to Soma (the moon-god), to Yama, to Prajapati, to the cows and to the fire- god.

अध्याय ४९

श्लोक 18

नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत ।आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा

namaḥ svāhayai svadhāyai nityameva bhavatyuta / āddhe 'vasāne śrāddhasya trirāvṛttaṃ japetsadā

हिन्दी अर्थ

प्राप्त किया था फिर उससे प्रभु द्व पायन ने प्राप्त किया था । दे द्विजोत्तम !

English

Obeisance to the seven groups of Pitrs in the seven worlds. Salutation to Brahma, the self-born lord with the Yogic

अध्याय ४९

श्लोक 19

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः ।क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च

piṇḍanirvapaṇe vāpi japedetaṃ samāhitaḥ / kṣipramāyānti pitaro rakṣāṃsi pradravanti ca

हिन्दी अर्थ

१३८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

A man who adopts this in accordance with the injunction obtains three excellent blessings (viz. food-grains, longevity and sons). The Pitrs bestow (on men) on the earth (in this very life) plenty of food, long life and good sons.

अध्याय ४९

श्लोक 20

पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत ।पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः

pitryaṃ tu triṣu kāleṣu mantro 'yaṃ tārayatyuta / paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyatairbrahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

द्वैपायन मुनि से इस महापुराण को मैने प्राप्त किया था ।६६। फिर मैंने अमित बुद्धि पुत्र को दिया था । यह इतना वाक्य ब्रह्मा से आदि लेकर गुरु वर्गों का मैंने बता दिया है ।६७। मनीषियोँ को प्रयत्न से इन गरु वर्णों के लिए नमस्कार करना चाहिए। यह पुराण यशस्य--आयुष्य--पुण्य और

English

If a person chants the Saptarcis Mantra everyday with great faith, full devotion, perfect conquest of the sense- organs and with great concentration of the mind, he shall become the sole ruler over the earth consisting of seven conti- nents and oceans.

अध्याय ४९

श्लोक 21

राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः ।वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्

rājyakāmo japedetaṃ sadā mantramatandritaḥ / vīryaśauryārthasattvāśīrāyurbuddhivivarddhanam

हिन्दी अर्थ

सब अर्था का साधक है ।६८। यह पापों के हनन करने वाला है । ब्राह्मणों को सदा ही इसका श्रवण करना चाहिए। इस पुराण को जो अशुचि हो-- पापी हो तथा जो एक वर्षे से भी कम वास करने वाला हो उसको नहीं बताना चाहिए ।६९। जिसमें इसके प्रति श्रद्धा न हो उसको--अविद्वान् को

English

VV. 34b-40 enumerate the different trees, the leaves (i.e. the cups of the leaves) of which (if used for oblations to Pitrs) confer different benefits* The Sraddha Sfitra of K&tyayaaa recommends the use of (cups of leaves of) sacrificial trees for Argkjra. Though Pur&Qas strongly recommend the use of vessels of metals, cups of leaves are also allowed, (vide PdtP. Srfti 8 9.142-43#

अध्याय ४९

श्लोक 22

प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च ।सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

prīyante pitaro yena japena niyamena ca / saptarciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

और पुत्रहीन को भी कभी नहीं बताना चाहिए। यह परम पवित्र तथा उत्तम है अतः जो अपना हित न हो उसको भी नहीं देना चाहिए

English

The Kasmarl vessel (i.e. the cup made of the leaf of KaSmari or Gambhari is said to be destructive of demons and conducive to renown.

अध्याय ४९

श्लोक 23

अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ।नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्

amūrttīnāṃ samūrttināṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām / namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ yogacakṣuṣām

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त' वै यस्य योनि वदंति व्यक्त देहं कालमेतं गति च।

English

Keeping (oblation) in Phalgu (a kind of fig tree) vessels one shall obtain all desires. In the sun-plant the benefit is excessive lustre and bright illumination in particular.

अध्याय ४९

श्लोक 24

इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा ।सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्

indrādīnāṃ ca netāro daśamārīcayostathā / saptarṣīṇāṃ pitṝṇāṃ ca tānnamasyāmi kāmadān

हिन्दी अर्थ

वाचो वेदा अंतरिक्षं शरीरं क्षितिः पादास्तारका रोमकूपाः।

English

Keeping the oblation in a Bilva vessel one shall always obtain wealth, intellect and longevity.

अध्याय ४९

श्लोक 25

मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ।तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि

manvādināṃ ca netāraḥ sūryācandramasostathā / tānnamaskṛtya sarvānvai pitṛmatsu vidhiṣvapi

हिन्दी अर्थ

सर्वाणि द्यौम॑स्तकानि त्वयौ वे विद्याश्चैवोपनिषद्यस्य

English

There will be brilliance (all around him) on the earth on account of his lustre, renown and splendour and strength. He will shine in the Heaven.

अध्याय ४९

श्लोक 26

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ ।द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः

nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyośca pitṝnatha / dyāvāpṛthivyośca sadā nāmasyāmi kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

तं देवदेवं जननं जनानां यज्ञात्मकं सत्यलोकप्रतिष्ठम् ।

English

Invariably during the occasions of the Sraddha ceremony, the Pitamahas (grandfathers i.e, the manes) assume gaseous forms1 and penetrate the excellent &rhhmanas. Hence I say this to you.

अध्याय ४९

श्लोक 27

देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः ।त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्

devarṣīṇāṃ ca netāraḥ sarvalokanamaskṛtāḥ / trātāraḥ sarvabhūtānāṃ namasyāmi pitāmahān

हिन्दी अर्थ

वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादि प्रयतो नमस्ये

English

One shall worship, honour and propitiate excellent Brahmanas by means of garments, gifts of jewels, food -stuffs, beverages, cows, horses and villages.

अध्याय ४९

श्लोक 28

प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च ।योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

prajāpatergavāṃ vahneḥ somāya ca yamāya ca / yogeśvarebhyaśca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी योनि अव्यक्त है-व्यक्त जिसका देह है-यह काल ही गति है--अग्नि मुख हैं--चन्द्र और सूर्य ही नेत्र है-दिशायें जिसके श्रोत्र हैं और वायु घाण है ।७१। वाणी जिसकी वेद हैं-अन्तरिक्ष ही शरीर है- क्षितिहो पाद हैं-तारे रोम कय है--द्यो मस्तक है-विद्या अधोभाग है और

English

If the Brahmanas are honoured and worshipped, the Pitrs become delighted. Hence, one should always endeavour to worship the Brahmanas duly.

अध्याय ४९

श्लोक 29

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु ।स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे

pitṛgaṇebhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu / svayaṃbhuve namaścaiva brahmaṇe yogacakṣuṣe

हिन्दी अर्थ

उपनिषदु जिसकी कूप है ।७२। उस देवों के भी देव को और जनों के जन्म स्थल को--यज्ञ स्वरूप तया सत्यलोक में प्रतिष्ठित को-वरों के देने वालों के श्रेष्ठ वर को आदि महेश्वर ब्रह्माजो को प्रणत होकर नमस्कार करता

English

W. 49-51 state why Brihmagas are to be worshipped, fed and gifted at the time of Sr&ddha. Cf. AuSanasa Smfti V. 4-5 endorsing the belief of Pitrs entering the bodies of invited Brahmins, in gaseous form.

अध्याय ४९

श्लोक 31

३० ॥ एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः ।अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि

30 // etena vidhinā yuktastrīnvarāṃllabhate naraḥ / annamāyuḥ sutāścaiva dadate pitaro bhuvi

हिन्दी अर्थ

चतुभू'जे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नने कुद्धूमरागशोणे।

English

(Defective text) One Pavilra{ a ring of Darbha grass) should be worn in the hand. By means of the Caila mantra, the Pindas (rice-balls) shall be sprinkled once for each of the Pitjrs after showing the mirror over the skin of the black antelope (?).

अध्याय ४९

श्लोक 32

भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः ।सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः

bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddhadhāno jitendriyaḥ / saptārci ṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्तु नः श्रेयसे नित्यं वस्तु वामाङ्गसुन्दरम् ।

English

The performer of Sraddha earnestly devoted to the Pitis should always offer on the ground three Pinzas (balls of rice) mixed with gingelly seeds and ghee. He should place the the knee on the ground and wear the sacred thread in the normal manner.

अध्याय ४९

श्लोक 33

सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् ।यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा

saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ bhavet / yatkiñcitpacyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यो नाम देवधिवेदवेदाङ्गपारगः ।

English

He should invoke the father, the grandfather and the great grandfather as well as the other Pitrs of yore.

अध्याय ४९

श्लोक 34

अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा ।क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्

anivedya na bhoktavyaṃ tasminnayatane sadā / kramaśaḥ kīrtayiṣyāmi balipātrāṇyataḥ param

हिन्दी अर्थ

सर्वसिद्धान्तसारज्ञो ब्रह्मानन्दरसात्मकः

English

He should discharge the first Pinda towards the south with both hands repeating alertly the Mantra beginning with Namo vah pitarah $o$tya * * etc.

अध्याय ४९

श्लोक 35

येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु ।पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना

yeṣu yacca phalaṃ proktaṃ tanme nigadataḥ śruṇu / palāśe brahmavarcastvamaśvatthe vasubhāvanā

हिन्दी अर्थ

प्राप्तमासीन्महापृण्यं काँचीनगरमुत्तमम्

English

( Defective text). Repeating the Mantra beginning with uNamo vafr pitarah saumyah" (Obeisance to ye all, O

अध्याय ४९

श्लोक 36

सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् ।पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः

sarvabhūtādhipatyaṃ ca plakṣe nityabhudātdṛtam / puṣṭiḥ prajāśca nyagrodhe buddhiḥ prajñā dhṛtiḥ smṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र वारणशैलेन्द्रमेकाग्रनिलयं शिवम् ।

English

The line of Mortar (?) should be sprinkled with water from the water-pot. A new thread of silk, jute or cotton should be offered.

अध्याय ४९

श्लोक 37

रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते ।सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्

raśodhnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmarīpātramucyate / saubhāgyamuttamaṃ loke mādhūke samudātdṛtam

हिन्दी अर्थ

कामाक्षीं कलिदोषध्नीमपूजयदथात्मवान्

English

One should avoid woven silk, coloured cloth and Kauseya (a variety of silk). In the Yajna, one should avoid sprinkling water even with an unwashed (i.e. fresh from the loom) cloth (?)

अध्याय ४९

श्लोक 38

फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः

phalagupātreṣu kurvāṇaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt / parāṃ dyutimathārketu prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

हे इस जगत् की एक ही जननि ! आपकी सेवा में मेरा सादर प्रणाम निवेदित हैं । आप चार भुजाओं वाली हैं आपके मस्तक में चन्द्रमा की कला का भूषण विद्यमान है--आपके अत्यन्त उन्नत उरोज हैं-आपका वर्णे कुकुम के राग के सदृश रक्त है-पुष्ड़-इक्ष, पाश-अ'कुश और पुष्पों

English

These things do not please (the Pitrs). They say that the collyriumof theTrikakuda type (?) is always excellent.

अध्याय ४९

श्लोक 39

बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च ।क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह

bailve lakṣmīntathā medhāṃ nityamāyustathaiva ca / kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvasasyeṣu caiva ha

हिन्दी अर्थ

का वाण आपके करों में सुशोभित है ।१। आपके वाम अङ्क में परम सुन्दर बस्तु हमारे नित्य ही कल्याण के लिए होवे । जिससे विद्वानों में तीसरे और तृतीय परम तेज विद्यमान है ।२। वह अगस्त्य नाम वाले देवि हैं जो वेदों और वेदाङ्क शास्त्रों के पारगामी विद्वन् हैं। वे सब सिद्धान्तों के सार के

English

All the wild flowers equipped with sweet scent and beautiful form are excellent. So also the flowers with Na4ls (long tubes) as well as the yellow Amaranth flower.

अध्याय ४९

श्लोक 40

वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः ।एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः

varṣatya jasraṃ parjanyo veṇupātreṣu kurvataḥ / eteṣveva supātreṣu bhojanāgramaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाता हैं और ब्रह्मानन्द के रस के ही स्वरूप बाले हैं ।३। अबुभुतता के हेतु स्वरूप तीर्थो का और पवित्र आयतनों का जिन्होंने सञ्चरण किया था

English

Mantra: "I destroy everything that has impurity in it. The Asuras and Danavas have been killed by me. The Raksasas, the Yaksas along with the groups of Pisacas, and Yatudhanas have been killed by me".

अध्याय ४९

श्लोक 41

सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् ।पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः

sadā dadyātsa yajñānāṃ sarveṣāṃ phalamāpnuyāt / pitṛbhyaḥ puṣpamālyāni sugandhāni ca tatparaḥ

हिन्दी अर्थ

१६० कालिका पुराण

English

The devotee should restrain himself and repeat the above Mantra while scrubbing the altar once. The wise per- former (of Sraddha), the Brahmana who is desirous of auspi- cious wisdom should certainly go towards the north and throw (Darbha grass).

अध्याय ४९

श्लोक 42

सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः ।गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति

sadā dadyātkriyāyuktaḥ śa vibhāti divākaraḥ / guggulādīṃstathā dhūpānpitṛbhyo yaḥ prayacchati

हिन्दी अर्थ

तथा समस्त शेल-अरण्य-नदियाँ आदि प्रमुख स्थलों का एवं जनपदों का भी जिन्होंने परिभ्रमण किया है।४। उन-उन स्थलों में जहाँ-जहाँ पर उन्होंने परिश्रमण किया था वहाँ पर सभी जन्तुओं को ज्ञान से शून्य तथा अत्यन्त ही अन्धकार से समन्वित एक केवल उदर पूति तथा काम वासना

English

The Asuras avoid that person who has seen (i.e. adopted and repeated) the Pitrs Mantra. Raksasas avoid that place where this Mantra is recited.

अध्याय ४९

श्लोक 43

संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् ।धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः

saṃyuktānmadhusarpirbhyaṃ so 'gniṣṭomaphalaṃ labhet / dhūpaṃ gandhaguṇopetaṃ kṛtvā pitṛparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

में परायण देश्वा था। उन्होंने यह बुरो दशा देखकर उनके विषय में चिन्तन किया था ।५। वे इसी प्रकार से चिन्तन करते हुए संचरण कर रहे थे और इस भूमि पर विचर रहे ये कि उन्हें काञ्ची नगर मिला था जो महान पुण्यमय ओर अत्युत्तम था ।६। वहाँ पर इन आत्मवान् अगस्त्यजी ने

English

He shbuld neither see nor touch nor give unclean varieties of cooked rice that are rotten. If the man does not have

अध्याय ४९

श्लोक 44

लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः ।दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः

labhate ca suśarmāṇi iha cāmutra cobhayoḥ / dadyādevaṃ pitṛbhyāstu nityameva hyatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

बारण शेल के स्वामी और एकाग्र ध्वान में तल्लोन भगवान् शिव का तथा कलियुग के दोषों का हनन करने वाली देवी कामाक्षी का अचंन किया था

English

Gf. Gobhila Snap 1.21.

अध्याय ४९

श्लोक 45

दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति ।गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्

dīpaṃ pitṛbhyaḥ prayataḥ sadā yastu prayacchati / gatiṃ cāpratimaṃ cakṣustasmātsalabhate śubham

हिन्दी अर्थ

लोकहेतोद॑याद्र स्य धीममश्निन्तनो मुहुः ।

English

If a person always performs the Sraddha strictly in accordance with this injunction, the grandfathers (manes) shall bestow on him whatever he desires in his mind.

अध्याय ४९

श्लोक 46

तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च ।भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे

tejasā yaśasā caiva kāntyā cāpi balena ca / bhuvi prakāśo bhavati brājate ca triviṣṭape

हिन्दी अर्थ

चिरकालेन तपसा तोषितोऽभूञ्जनार्दन

English

The following should always be avoided in the Sraddlia ceremonies: Sudras, milk of Avi (a variety of sheep), the varieties of grass named Balbaja, Virana and Otuvala,

अध्याय ४९

श्लोक 47

अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते ।गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च

apsarobhiḥ parivṛto vimānāgre ca modate / gandhapuṣpaiśca dhūpaiśva japāhutibhireva ca

हिन्दी अर्थ

शङ्घचकाक्षवलयपुस्तकोज्ञ्वलबा हुकाम्

English

For the fulfilment of the holy rite one should perform Homa. For Homa the sacred fire Daksinagni should be used scrupulously. For other purposes the ordinary lire can

अध्याय ४९

श्लोक 48

फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः ।पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा

phalamūlanamaskāraiḥ pitṝṇāṃ prayataḥ śuciḥ / pūjāṃ kṛtvā dvijānpaścātpūjayedannasaṃpadā

हिन्दी अर्थ

इति पृष्टो भगवता प्रोवाच मुनिसत्तः

English

The offering should always be made to Agni in the south, to Soma in the north and to Vaivasvata (Yama) in between the two.

अध्याय ४९

श्लोक 49

श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः ।आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

śrāddhakāleṣu niyataṃ vāyubhūtāḥ pitāmahāḥ / āviśanti dvijāñchreṣṭhāṃstasmādetadbravīmi te

हिन्दी अर्थ

केनोपायेन मुक्ताः स्युरेतन्मे वक्तुमहँसि ।

English

For the fulfilment of the holy rite, one should perform Homa in the sacred fire that has plenty of ghee and fuel, that is made to blaze, well in particular, that has no smoke and that has tongues of flame shooting up all round.

अध्याय ४९

श्लोक 50

वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च ।गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्

vastrai ratnapradānaiśca bhakṣyaiḥ peyaistathaiva ca / gobhiraśvaistathā grāmaiḥ pūjayeddvijasattamān

हिन्दी अर्थ

इति पृष्टो हिजेनाथ देवदेवो जनार्दनः

English

If the Yajamana (the sponsor of Sraddha) performs Homa in the fire that is not blazing well or that has not been kindled well, he will become blind here and hereafter. Indeed, this has been heard by us.

अध्याय ४९

श्लोक 51

भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु ।तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा

bhavanti pitaraḥ prītāḥ pūjiteṣu dvijātiṣu / tasmādyatnena vidhivatpūjayeta dvijānsadā

हिन्दी अर्थ

लोकों के कारण से दया से आद्र (पसीजे हुए हृदय वाले)-परमधी- मान् ओर वारम्वार चिन्तन करने वाले उन अगस्त्य मुनि के अधिक समय तक किये हुए तप से भगवान् असन्न हो गये थे ।८। हयग्रोव के शरीर को

English

That fire ceases to yield benefit which has only very little fuel, which has no flames shooting up all round, which is very unpleasant to the eye or which has flames and smoke curling anticlockwise.

अध्याय ४९

श्लोक 52

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः ।प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः

savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ kuryādullekhanaṃ dvijāḥ / prokṣaṇaṃ ca tataḥ kuryācchrāddhakarmaṇyatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

बलय और पुस्तक के धारण करने से समुज्ञ्वल बाहुओं वाली तथा अपने देह से समुत्पन्न प्रभा से सम्पूर्ण जगतु जगत् को पूरित करने वाली अपने अपरिमित तेज से मुनि के आगे प्रादुर्भूत हुई थो ।९-१०। उनका दर्शन प्राप्त करके आनन्द से भरे हुए ऋषि ने उनको वारम्वार प्रणाम किया था

English

(The devotee) obtains the perpetual honour and Teverence from groups of men and women. The Pitrs and the sacred fires should be worshipped by him for an everlasting benefit.

अध्याय ४९

श्लोक 53

दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च ।गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः

darbhānpiṇḍāṃstathā bhakṣyānpuṣpāṇi vividhāni ca / gandhadānamalaṅkāramekaikaṃ nirvaped budhaḥ

हिन्दी अर्थ

और विनय से अवनत होकर जगत् के पति को भली भांति स्तुति की थी ।११। इसके अनन्तर जगन्नाथ प्रभ, ने कहा था-हे भूसुरों में श्रेष्ठ! मैं आपके तप से सन्तुष्ट हो गया हूं आप किसी भी वरदान का वरण करो । तुम्हारा कल्याण होगा ।१२! जय भगवान् के द्वारा इस रीति से पूछा गया

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 54

पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् ।अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि

peṣayitvāñjanaṃ samyagviśveṣāmuttarottaram / abhyaṅgaṃ darbhaviñjūlaistribhiḥ kuryādyathāvidhi

हिन्दी अर्थ

तो श्रेष्ठ मुनि ने कहा--है भगवन् ! यदि परम सन्तुष्ट है तो यही मुझे बतलाइए कि ये पामर जन्तुगण किस उपाय से मुक्त होगे। जब इस रीति से द्विज के द्वारा पूछा गया था तो देवों के भा देव जतादंत ने कहा था--

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 55

अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् ।निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा

apasavyaṃ vitṛbhayaśca dadyādañjanamuttamam / nipātya jānu sarveṣāṃ vastrārthaṃ sūtrameva vā

हिन्दी अर्थ

अयमेव कृतः प्रश्नो ब्रह्मणा तु ततः परम्

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 56

खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः ।सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते

khaṇḍanaṃ prokṣaṇaṃ caiva tathaivollekhanaṃ dvijaḥ / sakṛddevapitṝṇāṃ syātpitṝṇāṃ tribhirucyate

हिन्दी अर्थ

ममोपदेशो लोकेषु प्रथितोऽस्तु वरो मम

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 57

एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् ।चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्

ekaṃ pavitraṃ hastena pitṝnasarvānsakṛtsakṛt / cailamantreṇa piṇḍebhyo dattvādarśāñjine hi tam

हिन्दी अर्थ

अहमादिहि भूतानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 58

सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि ।जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः

sadā sarpistilairyuktāṃstrīnpiṇḍānnirvapedbhuvi / jānu kṛtvā tathā savyaṃ bhūmau pitṛparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टिस्थितिलयानां तु सर्वेषामपि कारकः

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 59

पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः

pitṝnpitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān / āhūya ca pitṝnprāñcaḥ pitṛtīrthena yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं भूतस्य मे ब्रह्म स्त्रिजगद्र् पधारिणः

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 60

पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः ।अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः

piṇḍānparikṣipetsamyagapasavyamatandritaḥ / annādyaireva mukhyaiścabhakṣyaiścaiva pṛthagvidhaiḥ

हिन्दी अर्थ

मम प्रधानं यद्रपं सवेलोकगुणात्मकम्

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 61

पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः ।त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्

pṛthaṅmātāmahānāṃ tu kecidicchanti mānavāḥ / trīnpiṇḍānānupūrvyeṇa sāṃguṣṭhānpuṣṭivarddhanān

हिन्दी अर्थ

यह ही प्रश्‍न बहुत पहिले शिवजी ने मुझसे किया था । इसके पीछे

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 62

जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्

jānvantarābhyāṃ yatnena piṇḍāndadyādyathākramam / savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dhārārthaṃ mantramuccaran

हिन्दी अर्थ

ऐसा ही प्रश्‍न ब्रह्माजी ने भो किया था ।१५। इसके अनन्तर दुर्वासा मुनि ने यह प्रश्‍न किया था । इसके बाद में अब आपने भी यह् प्रश्‍न मुझ से किया

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 63

नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः ।दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्

namo vaḥ pitaraḥ śoṣāyeti sarvamatandritaḥ / dakṣiṇasyāṃ tu pāṇibhyāṃ prathamaṃ piṇḍamutsṛjet

हिन्दी अर्थ

१४२ ह्माण्ड पुराण

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 64

नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः ।सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेर्ऽधं समतन्द्रितः

namo vaḥ pitaraḥ saumyaḥ paṭhannevamatandritaḥ / savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dharmer'dhaṃ samatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

है ॥१६) यह प्रश्न जो आपने किया है इसका कारण यही है कि आप महान् आत्मा बाले हैं और समस्त प्राणियों के गुरु के ही समान है । लोकों में मेरा उपदेश ही परम प्रसिद्ध बर है ।१० मैं समस्त प्राणियों में आदि हूँ और में हो आदि कर्ता प्रभु हूं ओं स्वयं ही हुआ हू । इस सोक की सृष्टि-स्थिति

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 65

उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् ।क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा

ulūkhalasya lekhāyāmudapātrāvasecanam / kṣaumaṃ sūtraṃ navaṃ dadyācchāṇaṃ kārpāsakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

और संहार के करने वाला भी सबका मैं ही हू ।१८। मैं ही तीन मूततियां वाला हू' अर्थात् बह्मा-विष्णु ओर महादेव--ये तीन मूत्तियां मेरी ही हैं जो कि मैं गुणों से पर-मुणो से रहित और गुणों का समाश्रय भी हू

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 66

पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् ।वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्

patrorṇaṃ paṭṭasūtraṃ ca kauśeyaṃ parivarjayet / varjayedyakṣaṇaṃ yajñe yadyapyahatavastrajām

हिन्दी अर्थ

मैं समस्त भूतों को आत्मा हू ओर में अपनो ही इच्छा से बिहार करने बाला हूँ । है ब्रह्मन् ! इस प्रकार के जगत् में सोन रूप धारण करने बाला है ।२०। मेरा ही रूप दो प्रकार का है एक पुरुष और दूसरा प्रधान मोरा जो प्रधान नामक रूप है वह सब (सत्व-रज-तम) गुणों के ही स्वरूप वाला

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 67

न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् ।श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च

na prīṇanti tathaitāni dātu ścāpyahitaṃ bhavet / śreṣṭhamāhustrikakudamañjanaṃ nityameva ca

हिन्दी अर्थ

तपोभिश्चिरकालोत्थेयेमेश्च नियमैरपि ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 68

कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् ।चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

kṛṣṇebhyaśca telaistailaṃ yatnātsuparirakṣitam / candanāguruṇī cobhe tamālośīrapadmakam

हिन्दी अर्थ

कर्मभिर्लभ्यते तच्च तत्त्यागेनापि लभ्यते ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 69

धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च ।शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

dhūpaśca guggalaḥ śreṣṭasturuṣkaḥ śveta eva ca / śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā padmotpalāni ca

हिन्दी अर्थ

अनपायं च सुगमं सदसत्कर्मगोचरम्

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 70

गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः ।तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका

gandharūpopapannāni cāraṇyāni ca kṛtsnaśaḥ / tathā hi sumanā nāḍīrūpikāsmakuraṇḍikā

हिन्दी अर्थ

वर्णत्रयविहीनीनां पापिष्ठानां नृणामपि ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 71

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ।यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च

puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ / yathā gandhādapetāni cogragandhāni yāni ca

हिन्दी अर्थ

दूसरा मेरा स्वरूप सब गुणों से परे है ओर पर से भो अधिक पर हैं तथा महान है। इस रोति से उन दोंनों के स्वरूप का ज्ञान प्राप्त करके वे दोनों ही मुक्त हो जाते हैं ।२२। चिरकाल पर्यन्त कियें हुए तप-यम और

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 72

वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा ।द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः

varjanīyāni puṣpāṇi puṣṭimanviccatā sadā / dvijātayo yathoddiṣṭā niyatāḥ syurudaṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

नियम तथा त्याग से दुष्कर्मों के विनाश होते के अन्त में बहुत ही शोध मुक्ति प्राप्ति हो जाया करती है ।२३। जो रूप जिस गुण से युक्‍त होता है उन गुणों को एकता से प्राप्त किया जाता है । अन्य समस्त जगत् के स्वपव वाला है जो कर्म--भोग और पराक्रम से संयुत होता है ।२४। जो कर्मों के द्वारा

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 73

पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः ।तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः

pūjayedyajamānastu vidhivadyakṣiṇāmukhaḥ / teṣāmabhimukho dadyāddarbhatpiṇḍāṃśca yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त किया जाता है वह कर्मो के त्याग से भो पाया जाया करता है। हे तपस्विन् ! सभी के द्वारा उन दोनों का त्याग करना बड़ा हो कठिन होता है ॥२५ सत् ओर असत कर्मों को प्रत्यक्ष रूप से जान लेना निविध्न और सुगम होता है ।२६। आत्मा में स्थित गुण से जो सत् हो या असत् हो ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 74

अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः ।हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः

anena vidhinā sākṣādarcitāḥ syuḥ pitāmahāḥ / haritā vai sa piñjālāḥ puṣṭāḥ snigdhāḥ samāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा के साथ एकता से जो भी ज्ञान है वह समस्त सिद्धियों के देने बाला होता है ।२७। तीन वरणो से जो होन हैं और महान् पापी हैं ऐसे मनुष्यों को भो जिसके केवल ध्यान से हो दुष्कृत भी सुकृत के स्वरूप में परिणत हो जाया करता है

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 75

रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः ।उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः

ratnimātrāḥ pramāṇena vitṛtīrthena saṃsmṛtāḥ / upamūle tathā nīlā viṣṭarārthaṃ kuśottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्येऽबजप्रमुखा देवाः सिद्वास्तद्वघानवेभवात् ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 76

तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता ।पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः

tathā śyāmākanīvārā dūrvā ca samudāhṛtā / pūrvaṃ kīrttimatāṃ śreṣṭho babhūvāśvaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादशेषलोकानां व्रिपुराराक्नं, विना

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 77

तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः ।तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः

tasya bālā nipatitā bhūmau kāśatvāmāgatāḥ / tasmāddeyāḥ sadā kāśāḥ śrāddhakarmasu pūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

तादार्म्येनेव कर्माणि कुवंन्मुक्तिमवाप्स्यसि ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 78

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता ।प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः

piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu karttavyaṃ bhūtimicchatā / prajāḥ puṣṭidyutiprajñākīrttikāntisamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

एतद्रहस्यमाख्यातं सर्वेषां हितकाम्यया

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 79

भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः ।सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः

bhavanti rucirā nityaṃ vipāpmāno 'ghavarjitāḥ / sakṛdevāstaredyarbhānpiṇḍārthe dakṣiṇāmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

सन्तुष्टेनेव तपसा भवतो मुनिसत्तम ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 80

प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति ।न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः ।एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः

prāgdakṣiṇāgrānniyato vidhi cāpyatra vakṣyati / na dīno nāpi vā kruddho na caivānyamanā naraḥ / ekatra cādhāya manaḥ śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवाश्च मुनयः सिद्धा मानुषाश्च तथापरे।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 81

निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया ।रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे

nihanmi sarvaṃ yadamedhyavadbhaveddhataśca sarve suradānavā mayā / rakṣāṃsi yakṣāḥ sapiśācasaṃghā hatā mayā yātudhānāśca sarve

हिन्दी अर्थ

३४४ ब्रह्माण्ड पुराणे

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 82

एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः ।शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः

etena mantreṇa tu saṃyatātmā tāṃ vai vediṃ sakṛdullikhya dhīraḥ / śivāṃ hi buddhiṃ dhruvamicchamānaḥ kṣipeddvicātirdiśamuttarāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

जो मानव पराशक्ति का अर्चेन किया करते हैं चाहे वे विधि के साय करें या विना हो विजि से करें वे संसारी नहीं होते हैं अर्थात् बारम्बार जीवन--मरण की घोर यातनाए सहन करने वाले नहों रहते हैं और निश्चय ही वे मुक्त हो जाया करते हैं- इसमें लेशमात्र भी जिसको आरा-

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 83

एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे ।यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति

evaṃ pitryaṃ dṛṣṭamantraṃ hi yasyatasyāsurā varjayantīha sarve / yasmindeśe paṭhyate mantra eṣa taṃ vai deśaṃ rākṣasā varjayanti

हिन्दी अर्थ

धता करके ओर ध्यान तथा योग के बल से अचंना करके ईश्वर भी जो सभी सिद्धों के स्वामी हैं अर्धनारीश्वर हो गये थे ।२६-३०। अन्य देव भी जिनमें अब्ज प्रमुख हैं उसके ध्यान के ही वैभव से ही सिद्ध हो गये हैं। इस कारण से यह सिद्ध होता है कि समस्त लोगों को त्रिपुरदेव का ही आराधन

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 84

अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् ।पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते

annaprakārānaśucīnasādhūnsaṃvīkṣate no spṛśaṃśvāpi dadyāt / pavitrapāṇiśca bhavenna vā hi yaḥ pumānna kāryasya phalaṃ samaśnute

हिन्दी अर्थ

मुख्य है । इसके विना कुछ भी नहीं होता है ।३१। सुखों का उपभोग और मोक्ष दोनों ही एक साथ किसी भी प्रकार से नहीं प्राप्त हुआ करते हैं। उनमें ही मन के लगाने वाला--उसमें अपने प्राणों को संलग्न रखने वाला- उसका ही यजन करने वाला तथा अपनी इच्छा को उसमें ही केन्द्रित करने

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 85

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा ।मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः

anena vidhinā nityaṃ śrāddhaṃ kuryāddhi yaḥ sadā / manasā kāṅkṣate yadyattattadyadyuḥ pitamahāḥ

हिन्दी अर्थ

वाला मालव तादात्म्य भाव से अर्थात् उसमें ही सबंतोभाव से एकता धारण करने वाला पुरुष कर्मों को करता हुआ मुक्ति को प्राप्त कर लेगा। यही रहस्य मैने सबके हित की कामना से कह दिया है ।३२-३३। है मुनियों परम श्रेष्ठ ! मैं आपके तप से परम सन्तुष्ट हो गया हूँ । इसी से मैंने आपको

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 86

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च ।भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः

pitaro hṛṣṭamanaso rakṣāṃsi vimanāṃsi ca / bhavantyevaṃ kṛte śrāddhe nityameva prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

यह बतला दिया है। देवगण-मुनिमष्डल-सिद्धसमुदाय--मनुष्य तथा दूसरे लोग आपके मुख कमल से भी पर से भो पर सिद्धि को प्राप्त कर लेवें

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 87

शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा ।विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः

śūdrāḥ śrāddheṣvavikṣīraṃ balvajā upalāstathā / viraṇāścotuvālāśca laḍvā varjyāśca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् हयग्रीव शारङ्गी के इस ववन का श्रवण करके अगस्त्य मुनि ने उनको प्रणिपात किया था और फिर मधुसूदन प्रभु से कहा था

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 88

एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् ।अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा

evamādīnyayajñāni tṛṇāni parivarjayet / añjanābhyajanaṃ gandhānsūtrapraṇayanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भगवन्कीहर्श रूपं भवता यत्पुरोदितप् । किविहारं किप्रभावमेतन्मे वक्तुमहंसि

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 89

काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् ।काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः

kāśeḥ punarbhavaiḥ kāryamaśvamedhaphalaṃ labhet / kāśāḥ punarbhavā ye ca barhiṇo hyupabarhiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एषोंऽशभूतो देवर्षे हयग्रीवो ममापरः । श्रोतुमिच्छसि यद्यत्त्व तत्सवं वक्तुमहुंति

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 90

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः

ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ / puṣpagandhavibhūṣāṇāmeṣa mantra udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हयग्रीवेण मुनिना स्वाश्रमं प्रत्यपद्यत

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 91

आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः ।अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये

āhṛtya dakṣiṇāgniṃ tu homārthaṃ vai prayatnataḥ / anyārthe laukikaṃ vāpi juhuyātkarmasiddhaye

हिन्दी अर्थ

आप मुझको बतलाइए ।३६। हयग्रीव जी ने कहा--है देवष : यह अशभूत मेरा अपर हयग्रीव है। आप जो-जो भी श्रवण करना चाहते हैं वही यह कहने के योग्य होता है । जगन्नाथ प्रभु इतना ही तपोधन हयग्रीव को आदेश देकर अगरत्य मुनि के ही आगे अन्तहित हो गये थे ।३७-३५। इसके

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 92

अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते ।समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः

antarvidhāya samidhastato dīpto vidhīyate / samāhitena manasā praṇīyāgniṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चात् अगस्त्य मुनि बड़े ही विस्मित हुए और उनके रोम-रोम प्रसन्नता से उद्गत हो गये थे। फिर वे तप के ही मन वाले मुनि हयग्रीव मुनि के साथ अपने आश्रम में प्राप्त हो गये थे

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 93

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः ।सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः

agnaye kavyavāhāya svadhā aṅgirase namaḥ / somāya vai pitṛmate svadhā aṅgirase punaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवन्सवंधर्मज्ञ सर्वसिद्धान्तवित्तम । लोकाभ्युदयहेतुहि दर्शनं हि भवादृशाम्

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 94

यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् ।इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः

yamāya vaivasvataye svadhānama iti dhruvam / ityete homamantrāstu trayāṇāmanupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

आविभविं महादेव्यास्तस्या रूपान्तराणि च । विहाराश्चेव मुख्या ये तान्नो विस्तरतो बद

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 95

दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा ।एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते

dakṣiṇenāgnaye nityaṃ somāyottaratastathā / etayorantare nityaṃ juhuyādvai vivasvate

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिर्नाम सा ख्याता देवानामि्टसिद्धिदा

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 96

उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् ।होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः

upahāraḥ svadhākārastathaivollekhanaṃ ca yat / homajapye namaskāraḥ prokṣaṇaṃ ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर उनको परम अद्भुत आसन पर बिठाकर फिर हयानन के समीप में उपस्थित होकर आगस्त्य जी ने यह वाक्य कहा था ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 97

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च ।अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा

bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe tathaiva ca / añjanābyañjanaṃ caiva piṇḍanirvapaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

१७६ ह्माण्ड पुराण

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 98

अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः ।क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्

aśvamedhaphalaṃ caitatsamiddhe yatkṛtaṃ dvijaiḥ / kriyā sarvā yathoddiṣṭāḥ prayatnena samācaret

हिन्दी अर्थ

।१॥ है भगवन् ! आप तो समी थमो के ज्ञाता हैं ओर समस्त सिद्धान्तों के परम श्रेष्ठ जानने वाले हैं। आप सरीखे महापुरुषों का दशन तो लोकों के अभ्युदय का ही हेतु हुआ करता है।२। महादेवी का आविर्भाव और उनके अस्य स्वरूप तथा मुख्य बिहार जो भी हैं उनको अब मेरे समक्ष में विस्तार

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 99

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः ।विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये

bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe viśeṣataḥ / vidhūme lelihāne ca hotavyaṃ karmasiddhaye

हिन्दी अर्थ

से वर्णन कीजिए ।३। श्री हयग्रीवजी ने कहा-सत् ओर असत् कर्मों के रूप बाली जो पूणं धारा है वह अनादि है । ध्यान के हो अङ्गों वाली-विद्या ही जिसका शरीर है और उसका हृदय ही निवास का स्थल है वह ध्यान के ही द्वारा देखने के योग्य है । बहुत काल पर्यन्त अनुष्ठान के गौरव से जव

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 100

अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने ।यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्

aprabuddhe samiddhe vā juhuyādyo hutāśane / yajamāno bhave dandhaḥ so 'mutreti hi naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

अपनी आत्मा के साय उसकी एकता हो जाती है तभी वह प्रकट हुआ करती है ।४-४। आदि कास में ब्रह्माजी के ध्यान के योग से वह शक्ति प्रादुभू'त हुई थो । उसका प्रकृति-यह नाम विख्यात हुआ था जो देवों के इष्ट की सिद्धि देने वाली थी ।६। उसका दूसरा स्वरूप उस समय में उद्भूत

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 101

अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः ।ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये

alpendhano vā rūkṣo 'gnirvasphuliṅgaśca sarvaśaḥ / jvālādhūmāpasavyaśca sa tu vahnirasiddhaye

हिन्दी अर्थ

हुआ था जिस समय में देवों और असुरों के द्वारा अमृत के प्राप्त करने के लिये समुद्र का मन्थन करना प्रवृत्त हुमा था। जो भगवान् शिव को भी मोह उत्पन्न करने बाला था जो कि वाशी ओर मन के भी अगोचर हैं

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 102

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः ।भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्

durgandhaścaiva nīlaśca kṛṣṇaścaiva viśeṣataḥ / bhūmiṃ vagāhate yatra tatra vidyātparābhavat

हिन्दी अर्थ

अहो विमोहितो देव्या जनयामास चात्मजम्

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 103

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः ।स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये

arciṣmān piṇḍitaśikhaḥ sarppikāñjanasannibhaḥ / snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryasiddhaye

हिन्दी अर्थ

ब्रेलोक्यं पालयामास सदेवासुरमानुषम्

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 104

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् ।अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः

naranārīgaṇebhyaśca pūjāṃ prāpnoti śāśvatīm / akṣayaṃ pūjitāstena bhavanti pitaro 'gnayaḥ

हिन्दी अर्थ

कंलासशिखराकारं गज द्रमधिर्ह्य सः । चचाराखिललोकेषु पूज्यमानोऽखिलँरपि ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 105

बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा ।श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः

bilvoduṃbarapatrāṇi phalāni samidhastathā / śrāddhe mahāpavitrāṇi medhyāni ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे काले काचिद्विद्याधरांगना ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 106

पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् ।पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि

pavitraṃ ca dvijaśreṣṭhāḥ śuddhaye janmakarmaṇām / pātreṣu phalamuddiṣṭaṃ yanmayā śrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

जिसके दशन करने से ईश्वर जो सवंज्ञ हैं वे भो विमोहित हो गये थे । उन्होंने पाबंती जी को भी त्याग करके शीघ्रता से उसके द्वारा रुद्ध होकर रति का विस्तार किया था ।८। उसमें असुरों के भर्दन करने वाले एक शासक को उसने उत्पन्न किया था ।६। अगस्त्यजी ने कहा--शिव तो

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 107

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् ।कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्

tadeva kṛtsnaṃ vijñeyaṃ samitsu ca yathākramam / kṛtvā samāhitaṃ cittamāgneyaṃ vai karomyaham

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियों के स्वामी हैं तया वशी और कामदेव को भो भस्मीभूत कर देने वाले हैं फिर वे कंसे देवो के द्वारा विमोहित हो गये ये और उन्होंने उसमें एक पुत्र को भी जन्म ग्रहण करा दिया था ?।१०। हयग्रीव ने कहा-- पहिले समय में अमर पुर का स्वामी विजय की श्रो तथा समृद्धि से समन्वित

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 108

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः ।घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने

anujñātaḥ kuruṣveti tathaiva dvijasattamaiḥ / ghṛtamādāya pātre ca juhuyāddhavyavāhane

हिन्दी अर्थ

था और देव-असुर और मनुष्यों के समुदाय से युक्त त्रेलोक्य का पालन हिया करता था ।११। वह कंलास के शिखर के समान समुच्च आकार वाले गजेन्द्र पर समारूढ़ होकर सभी लोकों में विचरण करने लग गया था ओर सवके द्वारा उसकी पूजा की जाती थी । भवानी को पति ने उसको प्रमत्त

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 109

पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः ।उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये

palāśaplakṣanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṅkatāḥ / uduṃbarastathābilvaścandano yajñiyāśca ye

हिन्दी अर्थ

जानकर जो कि अविनाशी हैं उसके मद का हनन करने की इच्छा की थी । फिर दुर्वासा मुनि को बुलाकर उसके समीप में भेजा था । जो खण्ड मृगचर्म के धारण करने वाले ये और दण्डधारी ये। उनका सव शरीर धूल से मदीला हो रहा था । उनका स्वरूप उन्मत्त जैसा था । वे विद्याधरों के मार्ग

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 110

सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा ।समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

saralo devadāruśca śālaśca kadirastathā / samidarthe praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

से गये ये ।१२-१३। इसी बोच में उस समय में कोई विद्याधर की अङ्ना वहाँ पर यहच्छा से उसके ही आगे समागत हो गयी थी । जिसकी आकृति

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 111

ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन ।पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा

grāmyāḥ kaṇṭakinaścaiva yājñiyā ye ca kecana / pūjitāḥ samidarthaṃ te pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

चिरकालेव तपसा तोषयित्वा परांबिकाम् ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 112

समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् ।फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु

samidbhiḥ ṣaṭphaleyābhirjuhuyādyo hutāśanam / phalaṃ yatkarmaṇastasya tanme nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

तां दष्ट्वा मृगशावाक्षीमुवाच मुनिपुङ्गवः ।

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 113

अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् ।श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा

akṣayaṃ sarvakāmīyamaśvamedhaphalaṃ hi tat / śleṣmāntako naktamālaḥ kapitthaḥ śālmalistathā

हिन्दी अर्थ

१४६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 114

नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः ।चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि

nīpo vibhītakaścaiva śrāddhakarmaṇi garhitāḥ / cirabilvastathā kolastidukaḥ śrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

चिरेण तपसा ब्रह्मन्देव्या दत्तं प्रसन्नया

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 115

बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः ।शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्

balvajaḥ kovidāraśca varjanīyāḥ samantataḥ / śakunānāṃ nivāsāṃśca varjayeta mahīruhān

हिन्दी अर्थ

कराभ्यां तत्समादाय कृतार्थोऽस्मीति सत्वरम् । दधौ स्वशिरसा भक्तघा तामुवाचातिहषितः

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

अध्याय ४९

श्लोक 116

अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् ।स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा ।स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्

anyāṃścaivaṃvidhānsarvānnayajñīyāṃśca varjayet / svadheti caiva mantrāṇāṃ pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā / svāheti caiva devānāṃ yajñakarmaṇyudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादीनामलभ्यं यत्तल्लब्धं भाग्यतो मया । भक्तिरस्तु पदांभोजे देव्यास्तव समुज्ज्वला

English

The leaves, fruits and twigs of Bilva and Udumbara trees are very sacred, pure and worthy of being used in a Sraddha.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 49
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.