Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
50
अध्याय 50 / 156

Book 2 - Adhyaya 12

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः ॥ ११॥ सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः ।आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe samidvarṇana nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ // 11// sūta uvāca devāścapitaraścaiva anyonyaṃ niyatāḥ smṛtāḥ / ātharvaṇastveṣa vidhirityuvāca bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यच्छोभनाकारे गच्छ सोम्ये यथासुखम् ।

English

One should worship the Pitrs first and the Devas after. Indeed, even the Devas scrupulously worship the Pitrs at the outset.

अध्याय ५०

श्लोक 2

पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् ।देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः

pūjayeta pitṝnpūrvaṃ devāṃśca tadanantaram / devā api pitṝnpūrvamarccayanti hi yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

उस अंगना ने बहुत लम्बे समय तक तप करके परा अभ्विका को प्रसन्न कर लिया था ओर उस अम्बिका केद्वारा अपित एक माला को प्राप्त किया था तथा उससे बह परम सम्तुष्ट मन बाली सुप्रसन्न थो

English

They were well-renowned in the three worlds. They were bowed down to by all the worlds. All those noble-souled ones performed a great and severe penance.

अध्याय ५०

श्लोक 3

दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता ।विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश

dakṣasya duhitā nāmnā viśvā nāmeti viśrutā / viśvākhyāstu sutāstasyāṃ dharmato jajñire daśa

हिन्दी अर्थ

उस हिरन के समीप सुन्दर नेत्रों वाली को देखकर मुनिश्रेष्ठ ने उससे कहा था-हे भीरु ! आप कहां जा रही हो ? और आपने यह कहाँ ते प्राप्त की है ? ।१६। उसने महात्माजी को प्रणाम करके नग्नता से कहा-हे ब्राह्मण ! बहुत समय तक तपश्चर्या करने से देवी ने प्रसन्न होकर मुझे यह दी है

English

They performed their penance on the charming summit of the Himalaya, frequented by the groups of celestial sages. Delighted by their pure mind, the Pitrs then spoke ( to* them).

अध्याय ५०

श्लोक 4

प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः ।समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः

prakhyātā striṣu lokeṣu sarvalokanamaskṛtāḥ / samastāste mahātmānaścerurugraṃ mahattapaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके वचन को सुनकर फिर उसने उस उत्तम माला के वावत पूछा था । केवल पूछने ही से परम प्रसन्न हो गयी थो और फिर उस माला को उस महात्मा को दिया था ॥१८। उस महात्मा ने उसको अपने दोनों हाथों से लेकर यह कहते हुए कि मैं कृतार्थ हो गया उसको भक्तिभाव अपने शिर में

English

Thus addressed by Brahma, the creator of the Uni- verse, those Vi$ve-Devas collectively spoke to Brahma, the sanctifier (or the creator) of the world.

अध्याय ५०

श्लोक 5

हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते ।शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा

himavacchikhare ramye devarṣigaṇasevite / śuddhena mansā prītā ūcustānpitarastadā

हिन्दी अर्थ

धारण कर लिया था और फिर अति तषित होकर उससे कहा था ।१६। जो ब्रह्मादिक के लिए भी अलभ्य है वह आज मैंने भाग्य से प्राप्त की है। आपकी देवी के चरण कमलों में समुज्ज्वल भक्ति होवे ।२०। है सोम्ये ! परम शोभन आकार बाली आप हैं अब सुद्ध पूर्वक गमन करें । उस अंगना

English

"Let us too have a share in the Sraddha. This is the boon desired by us." Thereupon, Brahma who is honoured by the Devas, replied to them.

अध्याय ५०

श्लोक 6

वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे ।एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः

varaṃ vṛṇīdhvaṃ prītāḥ sma kaṃ kāmaṃ kakhāmahe / evamukte tu pitṛbhistadā trailokyabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

ने भी मुनि को प्रणाम करके और चरणों में शिर रखकर वह जैसे आई थी प्रसन्न होती हुई चली गई थी

English

"The boon desired by you shall become so" (materi- alised). "So be it" said thePitis. It is hence that there is no doubt.

अध्याय ५०

श्लोक 7

ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः ।प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः

brahmovāca mahātejāstapasā taistu toṣitaḥ / prīto 'smi tapasānena kaṃ kāmaṃ karavāṇi vaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्याधरवधूहस्तात्प्रतिजग्राह वल्लकीम्

English

They attain the region pertaining to Brahma, a place that is free from fear, devoid of Rajas quality, griefless, free from pain and exhaustion and honoured by all the worlds.

अध्याय ५०

श्लोक 8

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा ।ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्

evamuktāstadā viśve brahmaṇā viśvakarmaṇā / ūcuste sahitāḥ sarve brahmāṇāṃ lokabhāvanam

हिन्दी अर्थ

स्वेच्छाविहारी स मुनिर्ययौ यत्र पुरंदरः ।

English

These five Yajfias must be performed by a Sudra also but without the Mantras. If anyone takes food without performing them, he actually partakes of debts for ever.

अध्याय ५०

श्लोक 9

श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः ।प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः

śrāddhe 'smākaṃ bhavedaṃśo hyeṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ / pratyuvāca tato brahmā tānvai tridaśapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वकरस्थां ततो मालां शक्राय प्रददौ मुनिः

English

(Defective text) The cow's urine should be taken in a pot made of the hollow horn. A thread shall be placed in it and offered as oblation*. That rice ball shall be Naivedya (food offering) to one who is alive among the Pitis.

अध्याय ५०

श्लोक 10

भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः ।पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः

bhaviṣyatyevamevaṃ tu kāṅkṣito vo varastu yaḥ / pitṛbhiśca tathetyuktamevametanna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तां गृहीत्वा गजस्कन्धे स्थापयामास देवराट् ।

English

One should feed him with desired food, rice and other types of foodstuffs in accordance with the injunctions. Some wish Naivedya should be scrupulously offered even to a person who is alive.

अध्याय ५०

श्लोक 11

सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह ।अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै

sahasmābhistu bhoktavyaṃ yatkiṃ ciddṛśyate tviha / asmākaṃ kalpite śrāddhe yuṣmānaprāśanaṃ hi vai

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्येश्वयेमतेन भवता ह्यवमानिता ।

English

The Pitrs are gods of the gods and noble-souled. Hence, some preceptors wish that the worship of the Brahmanas should be carried out always in the beginning and the rice- balls should be offered afterwards.

अध्याय ५०

श्लोक 13

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे ।माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति ।१ १२।१२॥ अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः ।विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्

bhaviṣyati manuṣyeṣu satyame tadbruvāmahe / mālyairgandhaistathānnena yuṣmānagre 'rccayiṣyati /1 12.12// agre dattvā tu yuṣmākamasmākaṃ dāsyate tataḥ / visarjanamathāsmākaṃ pūrvaṃ paścāttu daivatam

हिन्दी अर्थ

महादेव्या धृता या तु ब्रह्मादयः पूञ्यते हि सा

English

These Pitrs strengthen and develop the Soma (Moon). They abide by their Yogic power. Hence, one should offer the Pinzas to the Yogic souls retaining personal purity and concen- trated devotion to them.

अध्याय ५०

श्लोक 14

रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् ।भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि

rakṣaṇaṃ caiva śrāddhasya ātithyasya vidhidvayam / bhūtānāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva karmaṇi

हिन्दी अर्थ

त्वया यञ्छासितो लोकः सदेवासुरमानुषः ।

English

This shall be a direct Hauis offering to the Pitjrs. If a person abiding by Yogic power is fed, it is as fruitful as feeding a thousand Brahmanas. Just as a boat enables us to cross an expanse of water, so also (the offering of oblations)

अध्याय ५०

श्लोक 15

एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति ।एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह

evaṃ kṛte samyagetatsarvameva bhaviṣyati / evaṃ dattvā varaṃ teṣāṃ brahmā pitṛgaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

अशोभनो ह्यतेजस्को मम शापाद्भविष्यति

English

One who seeks intellect, fame and renown consigns it to the waters. One who seeks a long life offers it to the crows.

अध्याय ५०

श्लोक 16

क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् ।वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः

kṣamānugrahakṛddevaḥ saṃcakāra yathoditam / vede pañca mahāyajñā narāṇāṃ samudāhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

उस अङ्ना को वहाँ से विदा करके वह मुनि फिर विद्याघरों के

English

One who wishes for a graceful tenderness ( of the body) offers it to the cocks. Thus the benefit of offering the rice-balls has been recounted.

अध्याय ५०

श्लोक 17

एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः ।यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत

etānpañca mahāyajñānnirvapetsatataṃ naraḥ / yatra sthāsyanti dātārastatsthānaṃ vai nibodhata

हिन्दी अर्थ

मागे से गये ये । विद्याधर की वधू के हाथ से वल्लकी का प्रतिप्रहण किया

English

One should send it up in the sky or put it in the water facing the southern quarter. The abode of the Pitrs is in the sky or the southern quarter.

अध्याय ५०

श्लोक 18

निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् ।ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्

nirbhayaṃ virajaskaṃ ca niḥśokaṃ nirvyathaklamam / brāhmaṃ sthānamavāpnoti sarvalokapuraskṛtam

हिन्दी अर्थ

ग्रहण किये ये । कहीं पर तो इनको घारण कर लेते ये और कहीं पर हाथों में हो ग्रहण करते ये-कहीं पर गान करते जाते थे और कभी हँसते जाते चे।२३। अपनी ही इच्छा से विहार करने वाले वह मुनि वहाँ पर पहुँचे ये जहाँ पुरन्दर विराजमान थे । फिर उस मुनि ने अपने करों में स्थित उस

English

Some Brahmanas say thus — "After being permitted by those Brahmanas who say — "Let it be freely lifted up'* — the devotee shall lift up the rice balls at the outset (or from the tips ).

अध्याय ५०

श्लोक 19

शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः ।अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते

śūdreṇāpi ca karttavyāḥ pañcaite mantravarjitāḥ / ato 'nyathā tu yo bhuṅkte sa ṛṇaṃ nityamaśnute

हिन्दी अर्थ

आला को इन्द्रदेव को समपित कर दी थी ।२४। उसको ग्रहण करके देवराज ने उस माला को हाथी के कन्ये पर स्थापित कर दिया। उस गज ने उसको लेकर भूतल में भेज दिया या ।२५। उस समय में उस माला को भूतल में प्रेषित की हुई देखकर तपस्वी को बड़ा क्रोध आ गया था ओर उसने कहा

English

One shall take out the tips (uppermost part) of flowers, fruits, foodstuffs and rice and perform Homa in the fire with all those things.

अध्याय ५०

श्लोक 20

ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् ।तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः

ṛṇaṃ bhuṅkte sa pāpātmā yaḥ pacedātmakāraṇāt / tasmānnirvartayetpañca mahāyajñānsadā budhaḥ

हिन्दी अर्थ

था कि मेरे द्वारा समपित की हुई माला को इन्द्र देव ने शिर पर धारण किया है।२६। त्रेलोक्य के ऐश्वर्य से प्रमत्त आपने मेरी दी हुई माला का अपमान किया है। जिस माला को महादेवी ने घारण किया था और वहू बरह्मा आदि के द्वारा पूजी जाया करती है ।२७ तूने देव असुर और मनुष्यों

English

After performing Homa in the fire with the food- stuffs, cooked rice, beverage, roots and fruits he should offer the Pindas facing the southern quarter.

अध्याय ५०

श्लोक 21

उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च ।बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्

udakpūrve baliṃ kuryādudakānte tathaiva ca / baliṃ suvihitaṃ kuryā duccairuccataraṃ kṣipet

हिन्दी अर्थ

का लोक शासित किया है वह अब मेरे शाप से अशोभन तेज से रहित हो आयगा

English

After performing Homa to Vaivasvata (i.e. Yama) and Soma, after offering Pindas along with the libation of water, one should feed the Brahmanas

अध्याय ५०

श्लोक 22

परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् ।तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति

paraśṛṅgaṃ gavāṃ mūtraṃ baliṃ sūtraṃ samutkṣipet / tannivedyo bhavetpiṇḍaḥ pitṝṇāṃ yastu jīvati

हिन्दी अर्थ

१५० । बअह्माण्ड पुराण

English

W. 31-35 refer to the disposal of Pindas. Cf. Mbh. AmU&sana 125- 38-40, Bm 150-52 for similar views. %

अध्याय ५०

श्लोक 23

इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि ।निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः

iṣṭenānnena bhakṣyaiśca bhojayecca yathāvidhi / nivedyaṃ kecidicchanti jīvantyapi hi yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

तूष्णीमेव ययौ ब्रह्मन्भाविकार्येमनुस्मरन्

English

Thereafter, he should propitiate the Brahxnana in the proper order consistent with his capacity, with hot and glossy ( mixed with ghee) foodstuffs and cooked rice smelling sweet (with ghee and spices).

अध्याय ५०

श्लोक 24

देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत ।इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्

devadevā mahātmāno hyete pitara ityuta / icchanti kecidācāryaḥ paścātpiṇḍanivedanam

हिन्दी अर्थ

विजयश्वीस्ततस्तस्य हैत्यं तु बलिमन्वगात् । नित्यश्रीनित्यपुरुषं वासुदेवमथान्वगात्

English

The man obtains all that he desires if he serves them with concentration and purity (mental and physical). He shall stand by them with palms joined in reverence. He shall be loyal, faithful and devoted to them.

अध्याय ५०

श्लोक 25

पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः ।तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः

pūjanaṃ caiva vipraṇāṃ pūrvameveha nityaśaḥ / taddhidharmārthakuśalo netyuvāca bṛhasmatiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रोऽपि स्वपुरं गत्वा सवंदेवसमन्वितः । विषण्णचेता निःश्रीकञ्चिन्तयामास देवराट्

English

The grandfathers (manes) bestow these qualities — viz. Akfudratva (the state of not being mean and low) grate- fulness, chivalry, refined speech, power of penance, Yajfias and charitable gifts.

अध्याय ५०

श्लोक 26

पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् ।योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः

pūrvaṃ nivedayetpiṇḍānpaścādviprāṃśca bhojayet / yogātmāno mahātmānaḥ pitaro yoga saṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्रिकालज्ञानकोविद । हृश्यतेऽदष्टपूर्वाणि निमित्तान्यशुभानि च

English

Hereafter listen, even as I recount, to the auspicious procedure which is carried out in the proper order after the Brahmanas have taken their food.

अध्याय ५०

श्लोक 27

सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः ।तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः

somamāpyāyayantyete pitaro yogasaṃsthitāḥ / tasmāddadyācchuciḥ piṇḍānyogebhyastatparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

किफलानि च तानि स्युरुपायो वाऽय कीदृशः ।

English

The performer of Sraddha devoutly attached to the Pitrs, shall at the outset sprinkle the ground and lift (a particle). Then he scatters the rice in accordance with the injunctions.

अध्याय ५०

श्लोक 28

पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः ।ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि

pitṝṇāṃ hi bhavedetatsākṣādiva hutaṃ haviḥ / brahmaṇānāṃ sahasrasya yogasthaṃ grāsayedyadi

हिन्दी अर्थ

इति तद्वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रस्य वृहस्पतिः ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 29

यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् ।असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

yajamānaṃ ca bhoktṝṃś ca naurivāmbhasi tārayet / asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā

हिन्दी अर्थ

प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मरथंसहितं शुभम्

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 30

दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ।इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्

daṇḍo daivakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ / itvā mama sadharmāṇaṃ bāliśaṃ yastu bhojayet

हिन्दी अर्थ

कृतस्य कमंणो राजन्कल्पकोटिशतेरपि । प्रायश्चित्तोपमोगाध्यां विना नाशो न जायते

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 31

आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ।पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः

ādikarma samutsṛjya dātā tatra vinaśyati / piṇḍamagnau sadā dadyadbhogārthī prathamaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

इस रीति से शाप देकर जब वह शाम्त हुए तो विनीत उस इन्द्र ने उनका पूजन भी किया था किन्तु है बह्मत् ! आगे होने वाले कायं का अनु- स्मरण करते हुए बह चुपचाप चले गये ये ।२६। इसके अनन्तर उस इन्द्र की जो विजय की श्री थी वह असुरराज बलि का अनुगमन कर गयी थी और

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 32

दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ।उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति

dadyātprajārthī yatnena madhyamaṃ mantrapūrvakam / uttamāṃ kāntimanvicchangoṣu nityaṃ prayacchati

हिन्दी अर्थ

और जो नित्य श्री थी वह नित्य पुरुष वासुदेव के समीप में चली गयी थी ।३०। इन्द्र भी अपने पुर में पहुँच कर सब देवगणों से युक्त होता हुआ श्री से निहीन होकर ही निषाद से युक्‍त चित्त वाला हो गया था और वह चिन्ता करने लगा था ।३१ इसके पश्चात् उस देवों के पुर में परमाशुभ

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 33

प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति ।प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति

prajñāṃ caiva yaśaḥ kīrttimapsu vai saṃprayacchati / prārthayandīrghāmāyuśca vāyasebhyaḥ prayacchati

हिन्दी अर्थ

निमित्तों को उसने देखा था । फिर अपने गुरु वृहस्पतिजी को बुलाकर यह वाक्य उनसे कहा--।३२। है भगवान् ! आप तो सभी घमों के ज्ञाता हैं और तीनों कालों के ज्ञान के महान् पंडित हैं । अब तो ऐसे अशुभ निमित्त दिखलाई दे रहे हैं जो पहिले कभी भो गही देखे गये ये । इन सबका वया

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 34

सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ।एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्

sokumāryamathānvicchankukkuṭebhyaḥ prayacchati / evametatsamuddiṣṭaṃ piṇḍanirvapaṇe phalam

हिन्दी अर्थ

फल होगा और इनका कया कैसा भी कोई उपाय भी है? वृहस्पतिजी ने देवराज के इस वाकय का श्रवण कर फिर उन्होंने धर्माथं के सहित परम शुभ वाकय में उत्तर दिया था ।३३-३४। है राजन् ! किये हुए कर्मों का फल सैकड़ों करोड़ कल्यों में भी बिना प्रायश्चित्त मर उपभोगों के कभी भी

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 35

आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः ।पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्

ākāśe gamayedvāpi apsu vā dakṣiṇāmukhaḥ / pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva digbhevet

हिन्दी अर्थ

विनाश नहीं होता है

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 36

एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः ।अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्

eke viprāḥ punaḥ prāhuḥ piṇḍoddharaṇamagrataḥ / anujñātastu tairvipraiḥ kāmasuddhriyatāmit

हिन्दी अर्थ

कर्म वा कीटशं ब्रह्मस्प्रायश्वितं च कीहशम् ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 37

पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा ।अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने

puṣpāṇāṃ ca phalānāṃ ca bhakṣyāṇāmannatastathā / agramuddhṛtya sarveṣāṃ juhuyāddhavyavāhane

हिन्दी अर्थ

हननस्तेयहिसाश्च पानमर्न्यागनारतिः ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 38

भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च ।हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः

bhaṅyamannaṃ tathā peyaṃ mūlāni ca phalāni ca / hutvāgnau ca tataḥ piṇḍānnirvapeddakṣiṇā mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहमक्षत्रियविट्शूद्रगोतुरंगखरोष्ट्रका: ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 39

वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च ।उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्

vaivasvatāya somāya hutvā piṇḍānnivedya ca / udakānnayanaṃ kṛtvā paścādviprāṃśca bhojayet

हिन्दी अर्थ

चतुष्पदोऽण्डजान्जाश्च तिर्यंचोऽनस्थिकास्तथा

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 40

अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः ।स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि

anupūrvaṃ tato viprānbhakṣyairannaiśca śaktitaḥ / snigdhairuṣṇaiḥ sugandhaiśca tarpayettānrasairapi

हिन्दी अर्थ

दशपचत्रिरेकाधंमानृपूर्व्यादिदं भवेत् ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 41

एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः ।तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः

ekāgraḥ paryupāsīnaḥ prayataḥ prāñjaliḥ sthitaḥ / tatparaḥ śraddadhānaśca kāmānāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

बरहमक्षत्रविशां स्त्रीणामुक्तार्थे पापमादिशेत् ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 42

अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः ।तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः

akṣudratvaṃ kṛtajñatvaṃ dākṣiṇyaṃ saṃskṛtaṃ vacaḥ / tapo yajñāṃśca dānaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

गुर्वाज्ञया कृत' पापं तदाजञालंघनेऽ्थकम् ।

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 43

अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु ।आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु

ataḥ paraṃ vidhiṃ saumyaṃ bhuktavatsu dvijātiṣu / ānupūrvyeṇa vihitaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

पंचब्रह्मविदामर्थे टोश्यमेकं तु दंड्येत्

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 44

प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः ।ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा

prokṣya bhūmimathoddhṛtya pūrvaṃ pitṛparāyaṇaḥ / tato 'nnivikiraṃ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

इन्हृदेव ने कहा-हे ब्रह्मे ! वह कमं किस प्रकार का है और प्रायश्चित्त कंसा है ? वह सब में सुनने का इच्छुक हूं । वह मुझे विस्तार के साथ बतलाइए ।३६। बृहस्पति जी ने कहा--राजा के लिये पांच तरह के दुष्छत कहे गये हैं-किसी का हनन करना--स्तेय (चोरी)--हिसा--

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 45

स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् ।अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्

svadhā vācya tato viprān vidhivadbhūritakṣiṇān / annaśeṣamanujñāpya satkṛtya dvijasattamān

हिन्दी अर्थ

मदिरा पान ओर अन्य अङ्कना के साथ में रति करना ।३७। ब्राह्मण, क्षत्रिय

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ५०

श्लोक 46

प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्

prāñjaliḥ prayataścaiva anugamya visarjayet

हिन्दी अर्थ

११२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 50
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.