Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
51
अध्याय 51 / 156

Book 2 - Adhyaya 13

143 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ143 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः ॥ १२॥ बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः ।योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe dvādaśo 'dhyāyaḥ // 12// bṛhaspatiruvāca sakṛdabhyarcitāḥ prītā bhavanti pitaro 'vyayāḥ / yogātmāno mahātmāno vipāpmāno mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

अनास्थिक ये योनियां हैं-इनमें अयुत, सहल-शत-दक्ष-दश, पाँच, तीन, एक और आधा क्रम से आरम्भ से अन्त से अन्त तक जन्म धारण करना पड़ता है ।३८-३९। ब्राह्मण-क्षत्रिय-बैश्य और स्त्रियों का ऊपर में कहे हुए अर्थ में पाप समादिष्ट होता है । पिता-माता-गुरू-स्वामी और पुत्रों की निष्कृति होती

English

Mrtyu (god of death) has no access to that place nor do the Asuras and Raksasas have it. As long as the earth exists there is no fear and no Alaksmi (loss of splendour and prosperity) there.

अध्याय ५१

श्लोक 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि ।येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

pretya ca svargalokāya kāmaiśca bahulaṃ bhuvi / yeṣu vāpyanugṛhṇanti mokṣaprāptiḥ krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

है ।४०। गुरु की आज्ञा से कृत पाप उसकी आज्ञालंघन में अर्थ पाता है । राजा को दश ब्राह्मणों की भृति (भरण) के लिए चाहिए कि एक द्विजका हनन कर देवे । तात्पयं यह है कि यदि दक्ष ब्राह्मणों की जीविका की रक्षा होती है तो एक ढिज का हनन कर देना चाहिए ।४१। सौ ब्राह्मणों की भूति

English

On account of his power of penance and brilliant splendour that excellent mountain always shines like the Sarhvar- taka (i.e. the all-destroying fire at the time of annihilation of the universe) on the peak of Malyavan.

अध्याय ५१

श्लोक 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा ।तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

tāni vakṣyāmyahaṃ saumya sarāṃsi saritastathā / tīrthāni caiva puṇyāni deśāṃśchailāṃstathāśramān

हिन्दी अर्थ

के लिए अथवा ब्राह्मण को ब्राह्मण तथा पाँच ब्रह्म (वेद) के ज्ञाताओं के लिए

English

To the south of the Narmada, the Ku£a grasses are well reputed all around. They are soft, fragrant and very plea- sing to behold. They have a tranquil golden lustre.

अध्याय ५१

श्लोक 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः ।पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

puṇyo hi triṣu lokeṣu sadaivāmarakaṇṭakaḥ / parvatapravaraḥ puṇyaḥ siddhayāraṇasevitaḥ

हिन्दी अर्थ

एक वैश्य को दण्ड राजा को दे देना चाहिए

English

While performing theAgnihotra, the highly resplend- ent holy lord Angiras used those excellent Kusa grasses for the sake of spreading round the altar formerly. He then saw the steps leading to the heaven.

अध्याय ५१

श्लोक 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

yatra varṣasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca / tapaḥ suduścaraṃ tepe bhagavānaṅgirāḥ purā

हिन्दी अर्थ

तेषां च दर्शनविधौ नमने च कार्ये शुश्रूषणेऽपि चरतां सहशांश्च तेषाम्

English

Holy places have a deep psychological effect on religious-minded persons. Sr&ddha is to be performed in one's own house. But as KPJI.22.17 states, holy places are no one's private property. And a list of such holy spots is recommended in different Pur&pas like KP.II.20-32-36, V&.P. Ch. 77, Mt.P. ch. 22. Not that these lists agree, but there is a great deal of overlapping as a number of holy spots like Gaya, V&raoasi, Pray&ga, Pufkara command respect from most of Hindus. Here is the list recommended by our Text.

अध्याय ५१

श्लोक 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् ।न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

yatra mṛtyorgatirnnāsti tathaivāsurarakṣasām / na bhayaṃ naiva cālakṣmīryāvadbhūmirddhariṣyati

हिन्दी अर्थ

दश वैश्यों की सुरक्षा के लिये एक वेश्य अथवा वैश्यों को दण्ड दे

English

A mountain in Bilaspur District of Madhya Pradeia (Vi 10-1 1 and 15.16). VifQu Dh. S. 85.6 highly glorifies the performance of Sr&ddha on this mountain. Our Text gives the credit of this sanctity to the penance of Afigiras on this. n

अध्याय ५१

श्लोक 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः ।शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

tapasā tejasā tasya bhrajate sa nagottamaḥ / śṛṅge mālyavato nityaṃ vahniḥ saṃvarttako yathā

हिन्दी अर्थ

देना चाहिए। अथवा शत (सो) वैश्यों का हित सम्पादन होता हो तो एक द्विज को दण्ड दे देना चाहिए ।४३। सहस्न शूद्रो के लिए अथवा ब्राह्मण को दण्डित करे। उसके शतार्ध वेश्य को या उसका दशाधं शूद्र को दण्ड देवे

English

I shall recount the benefit attained by that intelli- gent man who offers Pincjas on those Darbha grasses even on a single occasion on the mountain Amarakantaka.

अध्याय ५१

श्लोक 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः ।शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

mṛdavastu sugandhāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ / śāntāḥkuśā iti khyātāḥ paridakṣiṇanarmadām

हिन्दी अर्थ

और कलत्र तया पुत्र के लिए भी तीन भाग अर्थ का करे अपनी आत्मा के लिए कुछ भी न करे।४४। जो आत्मा को अर्थात् अपने को हृनत करना आरम्भ करे वह चाहे ब्राह्मण-क्षत्रिय वेश्य कोई भी हो अथवा अश्‍व--गौ या अन्य को मारता हो तो उसका हनन करके भी दोषों से लिप्त नहीं होता

English

That Sraddha becomes one of everlasting benefit. It increases the pleasures of the Pitrs. On reaching that holy centre, they always vanish.

अध्याय ५१

श्लोक 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा ।अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

dṛṣṭavānsvargasopānaṃ bhagavānaṅgirāḥ purā / agnihotre mahātejāḥ prastārārthaṃ kuśottamān

हिन्दी अर्थ

है ।४६। है डिज श्रेष्ठ ! अपनी स्त्री-पुत्र-भाई और बन्धु का हनन करने में दशगुना दोष होता है और रक्षा करने में उतना ही फल भी होता है

English

During the Parvan days, a holy lake ofbrilhant flames is seen there. The river there, is ViSalyakarani (one that removes pain due to the pricking of darts) of animals with bony spikes (like porcupine).

अध्याय ५१

श्लोक 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते ।दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

teṣu darbheṣu yaḥ piṇḍānmarakaṇṭaṭakaparvate / dadyātsakṛdapi prājñastasya vakṣyāmi yatphalam

हिन्दी अर्थ

राजा--द्विज--श्रोत्रिय--वेदवेत्ता -ध्रती-वेदान्त ज्ञाता और वेदों के मनीषी के विनाश करने में एक-दो-पचास और अयुत गुनी निष्कृति (प्रायश्चित्त) होता है--ऐसा सम्त पुरुष कहते हैं ।४८। और इनकी रक्षा करने की विधि में और दान करने में पूर्व में जो कहा है उससे उत्तर गुना पुण्य कहते हैं।

English

On the peak of the lordly mountain Malyavan, in the hinder half of the country of Kalinga, there is a pool on that very excellent mountain. It has an eddy stretching towards the south-east.

अध्याय ५१

श्लोक 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् ।अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

tadbhavatyakṣayaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam / antarddhānaṃ ca gacchanti kṣetramāsādya tatsadā

हिन्दी अर्थ

उनके दर्शन की विधि में तथा नमन करने में तया इनको सुश्रूषा करने में और इनके सहन समाचरण करने वालों की भी शुआ,वा आदि करते में भी वैसा ही फल होता है

English

"Blessed are those persons in the world who are devotedly attached to the Pitrs and who will propitiate the Pitrs by means of Sraddha after reaching the Amarakantaka.

अध्याय ५१

श्लोक 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु ।सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

tatra jvālāsaraḥ puṇyaṃ dṛśyate cāpi parvasu / saśalyānāṃ ca sattvānāṃ viśalyakaraṇī nadī

हिन्दी अर्थ

सिंहव्या घ्रमृगादीनि लोकहिसाकराणि तु ।

English

Those who worship even once in the Amarakantaka go to heaven. There is no doubt that they attain spiritual achievement with a very little penance.

अध्याय ५१

श्लोक 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे ।कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

prāgdakṣiṇāyatāvarttā vāpī sā sunagottame / kaliṅgadeśapaścārddhe śṛṅge mālyavato vibhoḥ

हिन्दी अर्थ

नृपो हन्याच्च सततं देवार्थे ब्राह्मणाथंके ।

English

After performing the yogic exercises on the summit of V&il&ta the divine vision begins to function (in the performer). The devotee becomes unassailable and invin- cible to all living beings. He walks over the earth lika a Deva.

अध्याय ५१

श्लोक 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि ।संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

siddhikṣetramṛṣiśreṣṭhā yaduktaṃ paramaṃ bhuvi / saṃmataṃ devadaityānāṃ ślokaṃ cāpyuśanā jagau

हिन्दी अर्थ

आपत्स्वात्मार्थके चापि हत्वा मेध्यानि भक्षयेत्

English

A mountain range from Orissa to Madura (including a part of Eastern Ghats) but the name is serially applied to the range of hills separating the Mah&-nadi from Ganjam dist. It is regarded as the resort of Parasur&ma.

अध्याय ५१

श्लोक 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् ।पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

dhanyāste puruṣā loke ye prāpyāmarakaṇṭakam / pitṝnsaṃtarpayiṣyantiśrāddhe pitṛparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

देवार्थे ब्राह्मणार्थे वा पचमानो न लिप्यते

English

By taking a holy dip in the Saptagodavari1 and the penance grove of Gokarna2 by giving charitable gifts, one obtains the benefit of a horse sacrifice.

अध्याय ५१

श्लोक 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः ।सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

alpena tapasā siddhiṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ / sakṛdevārcitāstatra svargamāmarakaṇṭake

हिन्दी अर्थ

ससज सर्वदेवांश्व तथैवासुरमानुषान्

English

After reaching the holy spot "Dhutapapa**,3 if a man takes a holy dip, he becomes sanctified. Rudra, the great l€vara, the lord of the Devas, had performed a penance there.

अध्याय ५१

श्लोक 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः ।तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

mahendraḥparvataḥ puṇyo ramyaḥ śakraniṣevitaḥ / tatrāruhya bhavetpūtaḥ śrāddhaṃ caiva mahāphalam

हिन्दी अर्थ

यज्ञाश्च तद्विधानानि कृत्वा चैनानुवाच ह

English

A proof has been placed in the Gokarna by the Devas, in order to convince atheists (that they are wrong). If a non-Brahmana recitqs Savitrl Mantra there, he perishes (while reciting?)

अध्याय ५१

श्लोक 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते ।अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

vailāṭaśikhare yuktvā divyaṃ cakṣuḥ pravartate / adhṛṣyaścaiva bhūtānāṃ devavaccarate mahīm

हिन्दी अर्थ

सिह-व्याघ्र और मृग आदि जो लोगों की हिसा करने वाले हैं उनको

English

If a person climbs the peak Devarsibhavana (Abode of the celestial sage), frequented by Siddhas and Caranas and regularly continues the observances of holy rites, he goes to the heaven.

अध्याय ५१

श्लोक 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने ।अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

saptagodāvare caiva gokarṇe ca tapovane / aśvamedhaphalaṃ snātvā tatra dattvā bhavettataḥ

हिन्दी अर्थ

राजा देवों के तया ब्राह्मणों के लिए निरन्तर हनन कर सकता है

English

(There is a garden ) beautified by celestial sandal trees and other heavenly trees. Water mixed with sandal powder continuously flows from it.

अध्याय ५१

श्लोक 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः ।रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

dhūtapāpasthalaṃ prāpya pūtaḥ snātvā bhavennaraḥ / rudrastatra tapastepe devadevo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

१३४ । ब्रह्माण्ड पुराण

English

A river named TamraparnI4 flows from that water collection. From the great forest of sandal trees, it flows towards the southern ocean.

अध्याय ५१

श्लोक 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् ।अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

gokarṇe nihitaṃ devair nāstikānāṃ nidarśanam / abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

आवृत्ति के समय में अपने लिए भो हनन करके मेघों (पवित्रो) का भक्षण कर तेवे।५१। अपने अन्न का पाचन न करे ओर पशुओं का भी पाचन नहीं करना चाहिए। देवों तथा ब्राह्मणों के लिये यदि पकाया भी जावे तो शेष से लिप्त नहीं होता है ।५२। पहिले इस जगत् के उज्जीवन की ओर प्रवृत्ति

English

Oyster shells from where pearls are produced are the conchs washed down to the great sea, carried by the river Tamra (TamraparnI).

अध्याय ५१

श्लोक 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते ।आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

devarṣibhavane śṛṅge siddhacāraṇasevite / āruhyataṃ niya mavāṃstato yāti triviṣṭapam

हिन्दी अर्थ

बाली भगवती माया ने देवों-असुरों और मानवों का सृजन किया था। उनकी रक्षा के लिए चौदह पशुओं की मी रचना की थी उसी भाति यज्ञों की तथा उनके विधानों की भी रचना करके इनको बताया था

English

If devotees bring water containing conchs and pearls, they become free from mental agonies and physical ailments. They go to the celestial city Amaravati.

अध्याय ५१

श्लोक 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् ।आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

divyaiścandanavṛkṣaiśca pādapairupaśobhitam / āpaścandanasaṃyuktāḥ spandeti satataṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

पापानामधिकं पापं हननं जीवजातिनाम् । एतस्मादधिकं पापं विश्वस्ते शरणं गते

English

(The charitable gifts) of pearls and conchs produced from sandalwood cause the redemption of Pitrs even though they be perpetrators of sinful activities as mentioned in the Vedas.

अध्याय ५१

श्लोक 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः ।या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

nadī pravartate tābhyastāmraparṇīti nāmataḥ / yā candanamahākhaṇḍāddakṣiṇaṃ yāti sāgaram

हिन्दी अर्थ

विश्वस्य हत्वा पापिष्ठं शूद्रं वाप्यंत्यजातिजम् । ब्रह्महत्याधिक पापं तस्मान्नास्त्यस्य निष्कृतिः

English

A tributary of the Garig& at V&ragasl.

अध्याय ५१

श्लोक 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ ।शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

nadyāstasyāśca tāmrāyāstūhyamānā mahodadhau / śaṅkhā bhavanti śuktyaśca jāyate yāsu mauktikam

हिन्दी अर्थ

विश्वस्तद्रव्यहरणं तस्याप्यधिकमुच्यते । विश्वस्ते वाप्यविश्वस्ते न दरिद्रधनं हरेत्

English

River rising in Agastya-Kufa-Mountain Malaya flowing through old P&gya country to the Sea (the gulf of Manar) celebrated for pearl fishery. De. 203,HD.IV. 812.

अध्याय ५१

श्लोक 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् ।आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

udakānayanaṃ kṛtvā śaṅkhamauktikasaṃyutam / ādhibhirvyādhibhiścaiva muktā yāntyamarāvatīm

हिन्दी अर्थ

ततो देवद्विजातीनां हेमरत्नापहारकम् । यो हन्यादविचारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

English

The holy rites performed in the holy centres of the Srlparvata and the mountain Vaikrta fructify from the beginning to the end.

अध्याय ५१

श्लोक 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा ।पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

candanebhyaḥ prasūtānāṃ śaṅkhānāṃ mauktikasya vā / pāpakarttṝnapi pitṝṃstārayanti yathāśruti

हिन्दी अर्थ

गुरुदेवद्विजसुहृतपुत्रस्वात्मसुखेषु च । स्तेयादधः क्रमेणेव दशोत्तरगणं स्वघम्

English

Birds that could move as they wish, go to heaven after taking bath in that sin-destroyi tank of Matanga on the Kailasa mountain.

अध्याय ५१

श्लोक 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये ।श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

candratīrthe kumāryāṃ ca kāverīprabhave kṣaye / śrīparvatasya tīrtheṣu vaikṛte ca tathā girau

हिन्दी अर्थ

इन्द्र देव ने कहा-हे भगवन् ! आपने हिसादि का सम्पूर्ण लक्षण बता दिया है । अब स्तेय का क्या लक्षण है--यह भी आप मेरे सामने विस्तार के साथ वर्णन कीजिए ।१। समस्त पापों में अधिक पाप जीव जातियों का हनन करना ही होता है। इससे भी अधिक पाप उसके हतन

English

In the following holy centres viz — the sacred spot of Saurparaka2, the mountain Palamafijara3 in the well of Pandukupa near the sea and the banks of the Pidaraka* which is free from sins and impurities, one shall perform the rite of

अध्याय ५१

श्लोक 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते ।पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

ekasthā yatra dṛśyante vṛkṣāhyauśīraparvate / palāśāḥ khadirā bilvāḥ plakṣāśvatthavikaṅkatāḥ

हिन्दी अर्थ

करते का होता है जो विश्‍वस्त होवे तथा शरण में समागत हो गया हो

English

Sri Sailam in Kurnool District in Andhra Pradesh. One of the Twelve Jyotir-liAgas.

अध्याय ५१

श्लोक 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः ।अस्मिंस्त्यक्त्वा जन्ॐऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

evaṃ dvimaṇḍalāviddhaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ / asmiṃstyaktvā janoṃ'gāti kṣipraṃ yātyamarāvatīm

हिन्दी अर्थ

विश्वास देकर पावि शूद्र वा अस्त्य जातिज हो जो उसका हनन करता है बह ब्रह्म हत्या से भो अधिक पाप होता है जिसका कोई भी प्रायश्चित्त ही नहीं होता है ।३। जो ब्रह्मज्ञ हो-दरिद्र हो और बड़ी ही कठिनाई से जिसने धन का अजन किया हो तया बहुत पुत्रों ओर कलवर वाला हो एवं उसी

English

Sopara, 4 miles NW. of Bassein in Thana District of Maharashtra — De. 197.

अध्याय ५१

श्लोक 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ ।कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

śrīparvatasya tīrthe tu vaikṛte ca tathā girau / karmāṇi tu prayuktā ni siddhyanti prabhavāpyaye

हिन्दी अर्थ

धन से जो जोवित रहने की इच्छा रखता हो उसके द्रव्य की चोरी इतना महान दोष होता है कि फिर उसका कोई भी प्रायश्चित नहीं होता है

English

Near Suxparaka — HD IV 787.

अध्याय ५१

श्लोक 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत ।पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

duṣprayuktā hi pitṛṣu suprayogā bhavantyuta / pitṝṇāṃ duhitā puṇyā narmadā saritāṃ varā

हिन्दी अर्थ

जो विश्‍वस्त हो उसके द्रव्य के हरण करने का पाप उससे भी अधिक होता है विश्‍वस्त हो अथवा अविशवस्त हो दरिद्र के घन का हरण कभी नहीं करना चाहिए ।५। देवों और द्विजतियों के सुबर्ण तथा रत्नों के अपहरण करने बाले को जो विना ही विचार किये मार डालता है उसको अश्वमेघ

English

The Sraddha performed at Puskara2 yields everlast- ing benefit. The penance performed there yields great fruit. One shall point out the same thing in the same manner on the shore of the great ocean and at Prabhasa3.

अध्याय ५१

श्लोक 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत ।माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

yatra śrāddhāni dattāṃni hyakṣayāṇi bhavantyuta / māṭharasya vane puṇye siddhacāraṇasevite

हिन्दी अर्थ

यज्ञ का पुष्य फल प्राप्त होता है ।६। गुरु-देव-द्विज-पुत्र-ओर आत्म सुख के इनकी करता है उसका अध:क्रम से ही दश गुना उत्तर अघ होता

English

Somanathapattana in Saurashtra — one of the sacredmost Jyotir- lingas. It was demolished by Mahmud of Gazni but was reconstructed after Independence of India.

अध्याय ५१

श्लोक 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ ।विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

antarddhānena gacchanti yuktvā tasminmahā girau / vindhye caiva girau puṇye dharmādharmanidarśanīm

हिन्दी अर्थ

रहस्यातिरहस्यं च सर्वपापप्रणाशनम् ।

English

The Pit rs become directly worshipped by him. In this world he will be one with perfect self-control. After death he becomes honoured in the heaven.

अध्याय ५१

श्लोक 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः ।तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

dhārāṃ pāpā na paśyanti dhārāṃ paśyanti sādhavaḥ / tatra taddṛśyate pāpaṃ keṣāṃ citpāpakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

पुरा कांचीपुरे जातो वञ्ाख्यो नाम चोरकः ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ५१

श्लोक 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी ।स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

kailāse yā mataṅgasya vāpī pāpaniṣūdanī / snātvā tasyā divaṃ yānti kāmacārā vihaṅgamāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेश्वयंसमृद्ध ऽस्मिन्नगरे स तु तस्करः ।

English

The following have been created by the self-born lord — the Tirthas (named after) the Rk, Yajus and Saman, the Kapotas ( doves) and Puspas&hvayas (having the same name as flower) the fifth veda (characterised by) narratives i.e. the Puranas*.

अध्याय ५१

श्लोक 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे ।पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

śaurpārake tathā tīrthe parvate pālamañjare / pāṇḍukūpe samudrānte piṇḍārakataṭe tathā

हिन्दी अर्थ

स्तोकास्तोककमेणैव बहुदरव्यमपाहरत् ॥

English

A Brahmana who visits these places and resorts to fire becomes rid of his sins. The Sraddha performed in these

अध्याय ५१

श्लोक 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् ।श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

vimale ca vipāpe ca saṃkalpaṃ prāpya cākṣayam / śrīvṛkṣe citrakūṭe ca jaṃbūmārge ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जहाराविदितस्तेन काष्ठभारं वहन्ययौ

English

In Aparanta as per HD.IV.815.

अध्याय ५१

श्लोक 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः ।तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

asitasya girau puṇye yogācāryasya dhīmataḥ / tatrāpi śrāddhamānantyamasitāyāṃ ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

१५६ बरह्माष्ड पुराण

English

In the great holy centre Pundarika the benefit is on a par with the white lotus (?). O highly intelligent one, the benefit in the Brahmatirtha is on a par with the performance of all Yajnas.

अध्याय ५१

श्लोक 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा ।महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ tapaścaiva mahāphalamā / mahodadhau prabhāse ca tadvadeva vinirdiśet

हिन्दी अर्थ

अन्स्यज-शूदर-वेश्य-क्षत्रिय और ब्राह्मण से भी दश गुणोत्तर पापों से घन के हरण करने वाला लिप्त हुआ करता है ।८। इस विषय में एक पुराना इतिहास उदाहृत करते हैं । यह रहस्यों का भी अधिक रहस्य है और पापों का विनाश कर देने बाला है ।६। प्राचीन काल में काञ्चीपुर में एक बज

English

Sraddha must be offered in the Saptanada or parti- cularly in the Manasa. So also on the Mahakuta, the moun- tains Ananta and Trikakuda.

अध्याय ५१

श्लोक 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः ।समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

devikāyāṃ vṛṣo nāma kūpaḥ siddhaniṣevitaḥ / samutpatanti tasyāpo gavāṃ śabdena nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नाम वाला चोर उत्पन्न हुआ था । वह पुर ऐसा था कि वहां पर बड़ी रम्यता थी और वहाँ के निवासी जन सभी प्रकार के ऐश्वयं से युक्त नौरोग--दान्त-सुखो-ओर दयाचित ये ।१०। यह नगर सब तरह के ऐश्बयं से समन्वित था उससे बह तस्कर ने स्तोकास्तोक अर्थात् न्यूनाधिक क्रम से

English

After resorting to them one by one in the evenings day by day, Sraddha should always be offered to the Pitts who seek everlasting benefit.

अध्याय ५१

श्लोक 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः ।दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ / dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam

हिन्दी अर्थ

बहुत से धन का अपहरण किया था ।११। उसको वह जङ्गल में एक गड्ढा बनाकर लोभ से रख दिया करता था। उसका गोपन आधी रात में किया करता था। जब धन रख चला गया था तब किसी किरात ने वहाँ आकर उसको देखा था उसका दशम भाग उसमें से किरात ने ले लिया था । वह

English

The seven sages had gone to the heaven after casting off their bark garments here. Even today those bark garments are seen in the waters.

अध्याय ५१

श्लोक 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ।जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

akṣayaṃ sarvakāmīyaṃ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn / jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanāt

हिन्दी अर्थ

तस्कर इसको नहीं जान पाया था । वह किरात तो काष्ठ का भार लेकर चला गया या ।१२-१३। वह तस्कर भो एक शिला से उस गड्ढे को ढक करा और मिट्टो से भरकर फिर उसी नगर में धन को तृष्णा से चला गथा था

English

By taking the holy dip in that excellent holy river a man attains heaven. There is a well known shrine of Nandin which is resorted to by the Siddhas.

अध्याय ५१

श्लोक 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् ।यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

śrāddhāni cāgnikāryaṃ ca tatra kuryātsadā kṣayam / yastvagniṃ praviśettatra nākapṛṣṭhe sa modate

हिन्दी अर्थ

मया काष्ठं समाहतु' गच्छता पथि निजने ।

English

Devotees who circumambulate them become de- lighted and go to the heaven. The land all over Kuruksetra1 is especially a very good holy centre.

अध्याय ५१

श्लोक 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् ।दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

agniśāntaḥ punarjātastatra dattaṃ tato 'kṣayam / daśāśvamedhike tīrthe tīrthe pañcāśvamedhike

हिन्दी अर्थ

नित्यं संचरते विप्रो मामकानां गृहेषु यः ।

English

The holy sister of Yama and the splendid daughter of the sun (i.e. the Yamuna) is a sacred river. The oraddha there is always of everylasting benefit. This has been glorified formerly by the Pitrs.

अध्याय ५१

श्लोक 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः ।ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

yathoddiṣṭaphalaṃ teṣāṃ kratūnāṃ nātra saṃśayaḥ / khyātaṃ hayaśiro nāma tīrthaṃ sadyo varapradam

हिन्दी अर्थ

माँ विलोक्यैवमचिराद् बहुआग्यवती भवेत्

English

By taking a holy dip in the eddy of Brahmakuna one becomes a iBrahmana instantly. The Sraddha (performed) there gives infinite bliss. So also are the Japa> Homa and penance.

अध्याय ५१

श्लोक 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते ।श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

śrāddhaṃ tatra sadākṣayyaṃ dātā svarge ca modate / śrāddhaṃ suṃdanisuṃde ca deyaṃ pāpaniṣū danam

हिन्दी अर्थ

अथ वात्मप्रयासेन कुच्छायल्लभ्यते धनम् ।

English

Vasistha of great penance performed his austerities there standing still like a stump. Even today trees with jewels for their leaves are seen there.

अध्याय ५१

श्लोक 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च ।जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

śrāddhaṃ tatrākṣayaṃ proktaṃ japahomatapāṃsi ca / jatuṅge śubhe tīrthe tarpayetsatataṃ pitṝn

हिन्दी अर्थ

तदेव तिष्ठति चिरादन्यद्गच्छति कालतः

English

The balance that indicated virtue and evil is also seen there. By means of that, the excellent benefit of the holy centres was weighed by the Brahmaras.

अध्याय ५१

श्लोक 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् ।पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

dṛśyate parvasu cchāyā yatra nityaṃ divaukasām / pṛthivyāmakṣayaṃ dattaṃ virajā yatra pādapaḥ

हिन्दी अर्थ

इस रीति से बहुत सा धन चोर कर वज् ने भूमि में रख दिया उस किरात ने भो घर में आकर प्रसन्न होते हुए अपनो पत्नो से कहा या

English

The source of the river Sarasvati in the hills of Sirmur in the Siwalik range of the Himalayas — De 180.

अध्याय ५१

श्लोक 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः ।दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ / dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam

हिन्दी अर्थ

मैने काष्ठ का समाहरण करने के लिए वन में गमन करते हुए मागे में यह धन प्राप्त किया है । है भीरु ! आपको तो धन की इच्छा है इसे अब अपने पास रक्खो ।१६। यह श्रवण करके उसने उस घन को ले लिया था और घर में अन्दर रख दिया था। फिर मन में कुछ गिन्तन करती हुई उसने अपने

English

(The &raddha) in the Nanda which is on the North- eastern quarter of the VedI, yields the benefit oiAnivartana (non- return to samsara). It is the spot of spiritual achievement, resorted to by the gods after reaching which one never returns (i.e. attains liberation from samsara).

अध्याय ५१

श्लोक 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा ।अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

arcitāstena vai sākṣādbhavanti pitaraḥ sadā / asmiṃlloke vaśī ca syātpretya svarge mahī yate

हिन्दी अर्थ

पति से यह वाक्य कहा था ।१७। जो यह बिभ्र हमारे घरों में नित्य ही सञ्चरण किया करता है । बह मुझ को देखकर कि यह थोड़े ही समय में बहुत भाग्य बाली हो गई है । चारों वर्णों की नारियों में यह यदि राज

English

Mahadeva, the intelligent deity, imprinted his foot in the shrine Mahalaya for the purpose of merciful blessing of all living beings and as a proof of its efficacy for atheists ( to convince them that they are wrong).

अध्याय ५१

श्लोक 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा ।तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

prāyaśo madravā puṇyā śivo nāma hradastathā / tatra vyāsasaraḥ puṇyaṃ divyo brahmahradastathā

हिन्दी अर्थ

पुरुष में वाल्मीकि के शापसे यह लक्ष्मी अधिक समथ तक नहों स्थित रहा करती है ।१८-१९। तो भी बहुत भाग्य वाले पुष्यं के पात्र के लिए यह वाक्य पूर्व में देखा गया है और यह कभी भो वृथा नहीं होता ।२०। अथवा जो घत अपने प्रयास से कष्ट के साय प्राप्त किया जाता है वह ही धन

English

A lake at the foot of mount Candraprabha. The river Acchoda takes its rise from this lake. If identical with Acchoda-sarovara in Bina's. Kadambari, it is Acchavat, six miles from M&rtanda in Kashmir.

अध्याय ५१

श्लोक 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः ।अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ūrjjantaḥ parvataḥ puṇyo yatra yogeśvarālayaḥ / atraiva cāśramaḥ puṇyo vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थिर होता है और अधिक समय पर्यन्त ठहरता है । इसके अतिरिक्त जो अनायास मिल जाता है वह कुछ ही समय में चला जाया करता है

English

Variously identified with a country round Jaipur in Orissa (ii)

अध्याय ५१

श्लोक 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः ।आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ṛgyajuḥ sāmaśirasaḥ kapotāḥ puṣpasāhvayāḥ / ākhyāna pañcamā vedāḥ sṛṣṭā hyete svayaṃbhuvā

हिन्दी अर्थ

स्वयमागतवित्तं तु धर्मां विनियोजयेत् ।

English

A place near the source of the Gandak, the place where Sage Pulaha and Bhar&ta performed penance.

अध्याय ५१

श्लोक 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् ।श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

gatvaitānmucyate pāpaddvijo vahniṃ samāśrayan / śrāddhaṃ cānantyameteṣu japahomatapāṃsi ca

हिन्दी अर्थ

कुरुष्वेतेन तस्मात्वं वापीकूपादिकाञ्छ,भाच्

English

Due to its mention of K&ntipura (ancient name of Kathmandu) and its protection by Kir&tas, it may be located on the spurs of the Himalayas- to the North-East of Kathmandu (Nepal).

अध्याय ५१

श्लोक 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् ।ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

puṇḍarīke mahātīrthe puṇḍarīkasamaṃ phalam / brahmatīrthe mahāprājña sarvayajñasamaṃ phalam

हिन्दी अर्थ

दत्तेषु कमंकारिभ्यो निखिलेषु धनेषु च ।

English

In the forest called Devadaruvana1, there is a water- fall which is a proof of the removal of sins. The original sins of noble souls of good meritorious deeds are seen as they are being washed away.

अध्याय ५१

श्लोक 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् ।विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

siṃdhusāgarasaṃbhede tathā pañcanade kṣayam / virajāyāṃ tathā puṇyaṃ madravāyāṃ ca parvate

हिन्दी अर्थ

असंपूर्ण तु तत्कर्म इष्टवा चिताकुलोभवत्

English

Sraddha should be scrupulously offered (with effort) in the city of Varanasi. The lord of the Yogic cult is always present there. What is offered there is of everlasting benefit.

अध्याय ५१

श्लोक 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः ।महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

deyaṃ saptanade śrāddhaṃ mānase vā viśeṣataḥ / mahākūṭe hyanante ca girau trikakude tathā

हिन्दी अर्थ

१५८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

By going to these holy centres one shall become endowed with the merit of pious liberality and gets sanctified. The Sraddha is of everlasting benefit. Whatever is performed, whether Japa, Homa or meditation shall become well done and meritorious.

अध्याय ५१

श्लोक 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् ।अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

saṃdhyāyāṃ ca mahānadyāṃ dṛśyate mahādadbhutam / aśraddadhānaṃ nābhyeti sā cābhyeti dhṛtavratam

हिन्दी अर्थ

तं चौरं बञ्रनामानमञ्ञातोऽनुचराम्यहम् ।

English

In the holy centres of Lauhitya2 Vaitarani, and

अध्याय ५१

श्लोक 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः ।तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

saṃśrayitvaikamekena sāyāhnaṃ prati nityaśaḥ / tasmindeyaṃ sadā śrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayārthinām

हिन्दी अर्थ

तथेवाहृत्य तदद्रव्य तेन सेतुमपूरयत् ।

English

These are identified as follows: Prayaga (Allahabad); K&laftjara (Kalinjar in Badausa Sub-Division of Banda District, Bundelkhand (M.P. ); Dasarna (Eastern N. Malwa, including Bhopal in Madhya Pradesh, Vidiia was its capital); Naimisa (Nimsar, 45 miles NW of Lucknow, Uttar Pradesh); Kurujangala (a forest country situated in Sirhind, NW of Hastinapur — De.

अध्याय ५१

श्लोक 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः ।स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

kṛtātmā vākṛtātmā ca yatra vijñāyate naraḥ / svargamārgapradaṃ nāma tīrthaṃ sadyo varapradam

हिन्दी अर्थ

यह धन तो बिता ही श्रम के आपके पास आगया है ! इसका तो धर्माथं आपको विनियोग करना चाहिए । अतः आप इस धन से शुभ कमं वावड़ी-कूप और तालाब आदि के निर्माण करने में ब्यय कर दीजिए

English

The Sraddha offered at Dharmaprstha the lake of BrahmS. and Grdhravata is of great benefit.

अध्याय ५१

श्लोक 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः ।अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

cīrāṇyutsṛjya yasmiṃstu divaṃ saptarṣayo gātāḥ / adyāpi tāni dṛśyante cīrāṇyaṃbhogatāni tu

हिन्दी अर्थ

अपनी पत्नी के इस वचन का श्रवण करके जो कि आगे होने वाले भाग्य को सुबोधित करने बाला था उस किरात ने जहाँ-तहाँ पर देखा था कि सभी स्थल अधिक जल वाले ये ।२३। फिर ऐन्द्री दिशा में उसने एक विमल उदक बाला तलाब जो बहुत अधिक धन से बनाये जाने वाला था बनवाया था

English

Snow falls there five Yojanas all around. The forest of the holy hermitage ofBharata is remembered as extremely meritorious.

अध्याय ५१

श्लोक 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः ।ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

snātvā svargamavāpnoti tasmiṃstīrthettame naraḥ / khyātamāyatanaṃ tatra nandinaḥ siddhasevitam

हिन्दी अर्थ

जिसमें जल कभो भो क्षोण नहीं होता था ।२४ सः लबा बड काम करने बालों को दे देने पर भी वह काम अपूर्ण देखकर बहू से बेचैन हो गया था।२५। उसने सोचा कि उस वच्य नामक चोर के पीछे उसके बिना जाने हुए मैं गमन करूँ । उसने ही प्रायः भूमि में अधिक धन डाला ही

English

The &raddha offered on the Trtiya (third) day of the lunar fortnight at the foot or in the circular zone of Niradha(?) or in the great eddy of the KausikI is of great benefit.

अध्याय ५१

श्लोक 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते ।दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

nandīśvarasya sā mūrttirnirācārairnadṛśyate / dṛśyante kāñcanā yupāstvarciṣo bhāskarodaye

हिन्दी अर्थ

होगा ।२६। वहां-वह। से ही योड़ा-योड़ा करके बहुत-सा धन हरण करूँगा । ऐसा ही मन में निश्चय करके वह उसके बिना जाने हुए उसी के पीछे गया था ।२७। उसी भाँति से उसने उस धन का आहरण किया था और उस सेतु को पूर्ण कर दिया था । उस तालाब के मध्य में जिसके चारों ओर जल

English

Here, a righteously inclined man casts of his sins within a short while, just like the serpent that quickly casts off its old slough.

अध्याय ५१

श्लोक 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् ।सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

kṛtvā pradakṣiṇaṃ tāṃstu gacchantyānanditā divam / sarvataśca kurukṣetraṃ sutīrthaṃ tu viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

था, एक भगवान् विष्णु का प्रासाद भी बनवाया था

English

Dandakaranya probably comprised all forests from Bundelkhand or Bhopal right down to the Godavari or the Krishna river. HD. IV.

अध्याय ५१

श्लोक 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः ।कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

puṇyaṃ sanatkumārasya yogeśasya mahātmanaḥ / kīrtyate ca tilāndattvā pitṛbhyovai sadākṣayam

हिन्दी अर्थ

भगवन्सवंधर्मज्ञ त्रिकालज्ञानवित्तम ।

English

A branch of the Narmada — Dc 39.

अध्याय ५१

श्लोक 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् ।श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

uktamevākṣayaṃ śrāddhaṃ dharmarājaniṣevitam / śrāddhaṃ dattamamāvāsyāṃ vidhinā ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

दुष्कृतं तत्प्रतीकारो भवता सम्यगीरितः

English

A hill situated on the Western bank of the Phalgu river at Gaya HD.IV.827.

अध्याय ५१

श्लोक 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः ।अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

puṃsaḥ sannihitāyāṃ tu kurūkṣetre viśeṣataḥ / arcayitvā pitṝṃstatra sa putrastvanṛṇo bhavet

हिन्दी अर्थ

केन कर्मविपाकेन ममापदियमागता ।

English

It causes delight to the Siddhas. It is terrible to the sinners. It is protected by very terrible great serpents with their tongues moving up and down for licking.

अध्याय ५१

श्लोक 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा ।व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

sarasvatyāṃ vinaśane plakṣapraśravaṇe tathā / vyāsatīrthe dṛṣadvatyāṃ triplakṣe ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

काश्यपस्य ततों जज्ञे दित्यां दनुरिति स्मृत: ।

English

By taking their holy dip there, men go to heaven along with their physical bodies. It is cited that the Sraddha offered there is always of everlasting benefit.

अध्याय ५१

श्लोक 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता ।शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

deyamoṅkārapavane śrāddhamakṣayamicchatā / śakrāvatāre gaṅgāyāṃ maināke ca nagottame

हिन्दी अर्थ

भवानधिकृतो राज्ये देवानामिव वासवः ।

English

By taking a holy dip there, a man redeems his body from its threefold indebtedness. One should perform Sraddha after taking bath in the Manasa lake.

अध्याय ५१

श्लोक 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

yamunāprabhave caiva sarvapāpaiḥ pramucyate / atyuṣṇāścātiśītāśca āpastasminnidarśanam

हिन्दी अर्थ

ततः पूर्वे च काले तु सुधर्मायां त्वयि स्थिते ।

English

The Candrabhaga (the* Ghinab ) and the Sindhu are two splendid rivers originating from the Manasa (lake). They flow into the western ocean. The divine Sindhu river is a big river.

अध्याय ५१

श्लोक 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा ।तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

yamasya bhaginī puṣyā mārttaṇḍaduhitā śubhā / tatrākṣayaṃ sadā śrāddhaṃ pitṛbhiḥ pūrvakīrttitam

हिन्दी अर्थ

संसारस्तीर्थयावा वा कोऽधिकोऽस्ति तयोगुं ण: ।

English

One who takes bath there, lives for ten thousand years. The Srdddha offered there is of limitless benefit and great rise (prosperity).

अध्याय ५१

श्लोक 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः ।तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

brahmatuṇḍahrade snātvā saddayo bhavati brāhmaṇaḥ / tasmiṃstu śrāddhamānantyaṃ japahomatapāṃsi ca

हिन्दी अर्थ

इन्द्र देव ने कहा--हे भगवन् ! आप तो सभी धर्मों के ज्ञान रखने बाले हैं और भूत वत्त मान और भविष्य के ज्ञान वाले हैं। आपने दुष्कृत और उसका प्रतीकार भली भाँति से वणित कर दिया है ।१। अब आप मुझे यही बताने की कृपा करें मुझे यह आपत्ति किस कर्म के विपाक से प्राप्त हुई

English

The Srdddha always redeems ten generations of predecessors and ten generations of successors.

अध्याय ५१

श्लोक 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः ।अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

sthāṇubhūto 'carattatra vasiṣṭo vai mahātapāḥ / adyāpi tatra dṛśyante pādapā maṇibarhaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

है और इसका प्रायश्चित्त क्या हो सकता है ? आप तो बोलने वालों में भी परम श्रेष्ठ हैं ।२। बृहस्पतिजी ने कहा--काश्यप मुनि की पत्नी दिति में दनु नाम वालो कन्या ने जन्म ग्रहण किया चा । वह कन्या रूपकतों थी। पिता ने उसको धाता फो दी थी ।३। उसका पुत्र फिर महतो द्य ति वाला विश्व-

English

All the oceans and the rivers flowing into the oceans are sacred all round. A learned man should perform Srdddha in the holy centres like these and others.

अध्याय ५१

श्लोक 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी ।यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

tulā tu dṛśyate tatra dharmāndharmanidharśinī / yathā vai tolitaṃ vipraistīrthānāṃ phalamuttamam

हिन्दी अर्थ

रूप उत्पन्न हुमा था वह भगवान नारायण में ही परायण था तथा वेद बैदाजूों का पारगामी विद्वान था ।४। इसके उपरान्त उस देत्येश्वर ने भृगु के पुत्र पुरोहितजी से कहा था कि आप देवों में वासव की हो भांति राज्य में अधिकृत हैं।५। फिर पूबंकाल में देवों को सभा में आप जब स्थित थे तब

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता ।चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

pitṝṇāṃ duhitā yogā gandhakālīti viśrutā / caturtho brahmaṇastvaṃśaḥ parāśarakulodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

आपने ऋषियों को सन्निधि में कोई प्रश्न किया था ।६। संसार अथवा तीथं यात्रा इन दोनों में कौन अधिक गुण बाला है । अब आप मेरे पर अनुग्रह करके उसका निश्चय करके मुझे बतलाइए

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः ।महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

vyasiṣyati caturddhā vai vedaṃ dhīmānmahāmuniḥ / mahāyogaṃ mahātmānaṃ yā vyāsaṃ janayiṣyati

हिन्दी अर्थ

१७ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः ।मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

acchodakaṃ nāmasarastatrācchodāsamudbhavaḥ / matsyayonau punarjātā niyogātkāraṇena tu

हिन्दी अर्थ

तोथंयात्रा समधिका संसारादिति च द्रुतम् ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते ।दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

tasyāstvādyāśrame puṇye puṇyakṛdbhirniṣevite / dattaṃ sakṛdapi śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

कर्मभूमि व्रजेः शीघ्रः दारिद्र्येण मिती: मुत: ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् ।कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

nadyāṃ yogasamādhānaṃ dattaṃ yugapadudbhavet / kuberatuṅge pāpaghnaṃ vyāsatīrthetathaiva ca

हिन्दी अर्थ

एवं प्रकुपितं: शप्तः खिन्न: कांची समाविशम्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते ।सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

puṇyāyāṃ brahmaṇo vedyāṃ śrāddhamānantyamiṣyate / siddhaistu sevitā nityaṃ dṛśyate tu kṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

भवता सह देवैस्त, पौरो हित्यार्थमादरात्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि ।सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

anivartanaṃ tu nandāyāṃ vedyāḥ prāguttaradiśi / siddhikṣetraṃ surairjuṣṭaṃ yatprāpya na nivarttate

हिन्दी अर्थ

स्वस्रीयो दानवानां त्, देवानां च पुरोहितः

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

mahālaye padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā / bhūtānāmanukaṃpārthaṃ nāstikānāṃ nidarśanam

हिन्दी अर्थ

नात्यर्थंमकरोद्वैरं द॑ त्येष्वपि महातपाः ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये ।नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

viraje tvakṣayaṃ śrāddhaṃ pūrvameva mahālaye / nandāyāṃ viraje caiva tathaiva ca mahālaye

हिन्दी अर्थ

उस प्रश्‍न का उत्तर बताने के लिए उनने सबने उपक्रम किया था। उसके प्व ही मैंने विधाता के बल से पूब में ही शीघ्र कहा था कि तीथंयात्रा संसार से समधिक है । यह सुनकर वे सब ऋषिगण शत प्रकुपित हो गये थे और उन्होंने मुझको शाप दे दिया था ।८-६। कर्म भूमि में मित सुतों के

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् ।काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

ātmānaṃ tārayantīha daśapūrvāndaśāparān / kākahrade jātismaryaṃ suvarṇamamitaujasam

हिन्दी अर्थ

सहित दरिद्रता से युक्त होकर गमन कर जाओ । इस तरह कुपित ऋषियों के द्वारा शाप दिया हुआ मैं काळ्जो में प्रवेश कर गया था ।१०। चिन्ता से विकल पुरोहितजी ने हीन पुरी का अवलोकन करके आपके द्वारा देवों के सहित बड़े हो आदर से पौरोहित्य कमं के लिए उनसे प्रार्थना की गयी थी

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् ।कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

kaumāraṃ ca saraḥ puṇyaṃ nāgabhogābhirakṣitam / kumāratīrthe snātvā tu tridivaṃ yāti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

।११। तापसो में श्रेष्ठ विश्व रूप से जब प्रार्थना की गयी थी तो वहु दानबों का तो बहिन का पुत्र था और देवों का पुरोहित था ।१२। उस महान तपस्वी ने बैत्यों में भो अत्यधिक बेर नहीं किया था। उस समय में देत्येन्द्र और इन्द्र दोनों तुल्य बल वाले हुए ये ।१३। इसके पश्चात् है राजन् ! दानवेश्वर

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् ।निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

devālaye tapastasvā ekapādena duścaram / nirāhāro yugaṃ divyamumātuṅgo sthito jvalan

हिन्दी अर्थ

के स्वल्लोय पर आप कुपित हो गये ये ओर उसका हनन करने की इच्छा रखते हुए औीध्र हो तप के साधन वन में चला गया था

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये ।तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

umātuṅge bhṛgostuṅge brahmatuṅge mahālaye / tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā

हिन्दी अर्थ

तमासनस्थं मुनिभिस्त्रिश्ंगमिव पर्वतम् ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः ।दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

akṣayaṃ tu sadā śrāddhaṃ śālagrāme samantataḥ / duṣkṛtaṃ dṛśyate tatra pratyakṣamakṛtātmanām

हिन्दी अर्थ

त्रयी मुखरदिग्भाग ब्रह्मानन्हैकनिष्ठितम्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः ।तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

pratyadeśo hyaśiṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ ca viśeṣataḥ / tatra devahradaḥ puṇyo brahmaṇo nāgarāṭ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

तेन पापेन संयुक्त: पीडितश्च मुहुमु हु: ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा ।अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

piṇḍaṃ gṛhṇati hi satāṃ na gṛhṇātyasatāṃ sadā / atipradīptairbhujagairbhoktumannaṃ na śakyate

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्य वचः श्रूत्वा ज्ञात्वा तु मुनिवाक्यतः ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः ।कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

pratyakṣaṃ dṛśyate dharmastīrthayornatayordvayoḥ / kāravatyāṃ ca śāṇḍilyāṃ guhāyāṃ vāmanasya ca

हिन्दी अर्थ

पुत्रशोकेन संतप्तस्त्वां शशाप रुषान्वितः

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च ।जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

gatvā caitāni pūtaḥsyācchradaddhamakṣayameva ca / japo homastapo dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

निः श्रीको भवतु क्षिप्र मम शापेन बासवः ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः ।एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् ।कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

brahmacaryaṃ ca yau dhatte gurubhaktiṃ śataṃ samāḥ / evamādyāssaricchreṣṭhā yatsnānādaghamokṣaṇam / kumāradhārā tatraiva dṛṣṭā pāpaṃ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

अनाथकास्ततो देवा विषण्णा हैत्यपीडिताः

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते ।शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

dhyānāsanaṃ tu tatraiva vyāsasyādyāpi dṛśyate / śailaḥ kāntipurābhyāśe prāgudīcyāṃ diśi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वया मया च रहिताः सर्वे देवाः पलायिताः ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता ।यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

puṇya puṣkariṇī tatra kirātagaṇarakṣitā / yasyāṃ snātvā sakṛdvipraḥ kāmānāpnoti śāśvatān

हिन्दी अर्थ

गत्वा तु ब्रह्मसदनं नत्वा तदृत्तमूचिरे

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ devavaccarate mahīm

हिन्दी अर्थ

तस्य प्रतिक्रियां वेत्तु न शशाकात्मभुस्तदा

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् ।तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam / tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā

हिन्दी अर्थ

मुनियों के साथ आसन पर स्थित उसको तोन शिखरों बाले पर्वत के समान बेदत्रयी से दिशाओं का भाग मुखरित हो रहा था और वह ब्रह्मानन्द में एकनिष्ठ था तथा सब भूतों का हितकर था उसको ऐसा मान कर ईशानुकूलित या । आपने ही एक साथ उसके शिरों को काट दिया था

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् ।निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

devadāruvane vāpi dhārāyāstu nidarśanam / nirdhūtāni tu pāpāni dṛśyante sukṛtātmanām

हिन्दी अर्थ

जाकर बहुत वर्षों तक रहा या ।१७। इसके अनन्तर उसके बचन का श्रवण करके और मुनि के वाकय से जान प्राप्त करके पुत्र शोक से सन्तप्त होकर क्रोध से समन्वित उसने आपको शाप दे दिया था ।१८। इन्द्र मेरे शाप से शीक ही श्री से विहीन हो जावे । फिर सभी देवगण बिना नाथ वाले हो

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते ।कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

bhāgīrathyāṃ prayāge tu nityamakṣayamucyate / kālañjare daśārṇāyāṃ naimiṣe kurujāṅgale

हिन्दी अर्थ

गथे थे ओर विषाद से युक्त हो गये थे तथा दंत्यों के द्वारा उत्पीडित हो गये ये।१९। तुम्हारे ढवारा और मेरे द्वारा रहित सभी देव भाग गये थे । वे सब देवगण ब्रह्माजी के निवास स्थान में जाकर प्रणाम करके सम्पूणं वृत्त उनसे कह् दिया था ।२०। इसके पश्चातु ब्रह्माजी ने उसके पाप की प्रतिक्रिया का

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः ।तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ca deyaṃ śrāddhaṃ prayatnataḥ / tatra yogeśvaro nityaṃ tasyāṃ dattamathākṣayam

हिन्दी अर्थ

चिन्तन किया था किन्तु उस समय में ब्रह्माजी उसकी कोई भी प्रतिक्रिया न जान सके थे

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च ।जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

gatvā caitāni pūrtaḥ syācchrāddhamakṣayyameva ca / jabo homastathā dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

ततो देवैः परित्रृतो नारायणमुपागमत्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च ।सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

lauhitye vaitaraṇyāṃ casvargavedyāṃ tathaiva ca / sā tu devī samudrānte dṛśyate caiva nāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

१६२ अह्याण्ड पुराण

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा ।गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

gayāyāṃ dharmavṛṣṭhe tu sarasi brahmaṇastathā / gayāṃ gṛdhravaṭe caiva śrāddhaṃ dattaṃ mahāphalam

हिन्दी अर्थ

विचित्य सोऽपि बहुधा कृपया लोकनायकः

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् ।भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

himaṃ ca patate tatra samantātpañcayo janam / bharatasyāśrame puṇye 'raṇyaṃ puṇyatamaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

निगंतो गह्वरात्तस्मात्त्वमिद्रो देवनायक; ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

mataṅgasya vanaṃ tatra dṛśyate sarvamānuṣaiḥ / sthāpitaṃ dharmasarvasvaṃ lokasyāsya nidarśanam

हिन्दी अर्थ

मम शापो वृथा न स्यादस्तु कालांतरे भुने

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ।यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

yaddaṇḍakavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam / yasminprāhurviśalyeti tīrthaṃ sadyo nidarśanam

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर जब कोई भो प्रतिक्रिया समश में नहीं आयी तो ब्रह्माजी

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा ।उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

tulāmānaistathā cāpi śāstraiśca vividhaistathā / unmaccanti tathā lagna ye vai pāpakṛto janāḥ

हिन्दी अर्थ

देवों से घिरे हुए ही भगवान् नारासण के समोप में पहुँचे थे ।२२। सर्व प्रथम उन्होंने नारायण को प्रणाम किया था फिर स्तुति की थी और इसके उपरान्त यह वृत्तान्त उनकी सेवा में कहा था । उन लोकों के नायक प्रभु ने कृपाकर बहुत विचिन्तिन करके विचार किया था ।२३। उसके अघ को

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले ।महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

tṛtīyāyāṃ tathā pāde nirādhāyāṃ tu maṇḍale / mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam

हिन्दी अर्थ

तीत भागों में विभक्त करने तीन स्यातों में अपित कर दिया था। स्त्रियों में--बृक्षा में और भूमि में उसको रख दिया था और उनको वरदान भी दिया था। उस अघ के देने के बदले में हो तीनों को तीन वरदान दिये थे । ।२४ उस समय में जब ऋतुकाल हो तो स्वामी के साथ संयोग से पुत्र की

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

muṇḍapṛṣṭe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā / bahudevayugāṃstaptvā tapastīvraṃ sudaścaram

हिन्दी अर्थ

आप्ति हो जायगी । वृक्षों का छेदन में पुनः जन्म धारण कर लेना हो जायगा ।२४। भूमि में गत्त कर दिया जाये तो वह अपने आप ही कुछ समय में भर जायगा--ये तीनों को तीन बरदान मधुसूदन प्रभु ने दिये ये । उसका अघ शीघ्र ही तीनों में प्रभूत हो गया था--स्त्रियों ये रजोदशंत-

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः ।पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

alpenāpyatra kālena naro dharmaparāyaṇaḥ / pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षों में गोद और भूमि में ऊपर में उसी अघ के कारण हुआ था ।२६। तुम इन्द्र उस गहन अघ से निकल गये ये और देव नायक के फिर परमेष्ठी के प्रसाद से राज्य की श्री को प्राप्न करने वाले हो गये थे ।२७। उसके द्वारा धाता को इस प्रकार सान्त्वना दी थी और ननादंन अमु से कहा या! हे

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् ।लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

siddhānāṃ prītijananaṃ papānāṃ ca bhayaṅkaram / lelihānairmahāghorai rakṣyate sumahoragaiḥ

हिन्दी अर्थ

मुने ! मेरा शाप वृथा नहीं होगा और अन्य काल में होगा ।२ना

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् ।उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

nāmnā kanakanandīti tīrthaṃ jagati viśrutam / udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭasya brahmarṣigaṇasevitam

हिन्दी अर्थ

प्रहृष्टो भाविकायंज्ञस्तूष्णीमेव तदा ययौ

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः ।दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

tatra snātvā divaṃyānti svaśarīreṇa mānavāḥ / dattaṃ vāpi sadā śrāddhamakṣayyaṃ samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

एतावंतमिमं कालं त्रिलोकीं पालयन्भवान् । ऐश्बर्यमदमत्तत्वात्क॑लासाद्रिमपीडयत्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् ।मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

ṛṇaistribhistataḥ snātvā niṣkrīṇāti narastanum / mānase sarasi snātvā śrāddhaṃnirvarttayettataḥ

हिन्दी अर्थ

स्ंज्ञेन शिवेनाथ : पितो भगवान्मुनिः । दर्वासास्त्वन्मदश्रंशं कत्त्'कामा शशाप ह

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् ।आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

tīre tu sarasastasya devasyā yatanaṃ mahat / āruhya tu japaṃstatra siddho yāti divaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

अधुना पश्यनिःश्रीकंत्रेलोक्यं समजायत

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ।स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

uttaraṃ mānasaṃ gatvāsiddhiṃ prāpnotyanuttamām / snātvā tasminsaraśreṣṭhe dṛśyate mahādadbhutam

हिन्दी अर्थ

न यज्ञाः संप्रवत्तंते न दानानि च वासव ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते ।गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

divaścyutā mahābhāgā hyantarikṣe virājate / gaṅgā tripathagā devī viṣṇupādāccyutā satī

हिन्दी अर्थ

विप्राः सर्वेऽपि निःश्रीका लोभोपहतचेतसः ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् ।जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

ākāśe dṛśyate tatra toraṇaṃ sūryasannibham / jāṃbūnadamayaṃ puṇyaṃ svagadvāramivāyatam

हिन्दी अर्थ

नि:सत्वा धैयंहीलाश्च नास्तिकाः प्रायशोऽमवन् ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका ।पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

tataḥ pravarttate bhūyaḥ sarvasāgaramaṇḍikā / pāvanī sarvabhūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

भास्करो धसराकारश्रन्द्रमाः कांतिवजितः

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे ।सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

candrabhāgā ca siddhuśca śubhe mānasasaṃbhave / sāgaraṃ paścimaṃ yāto divyaḥ siṃdhunado varaḥ

हिन्दी अर्थ

उन अपरिमित तेज बाले मुनि के इस वचन का श्रवण करके भग- वान उस समय में चुप चाप ही वहां से चले गये ये क्योंकि ये तो आगे होने वाले कार्य का ज्ञान रखने वाले ये।२९। आप इतने समय तक त्रिलोकी का पालन करते हुए ऐश्वयं के मद से मत्तता होने के कारण से आपने

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः ।आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ / āyato vai sahasrāṇi yojanānāṃ bahuni tu

हिन्दी अर्थ

कैलाश पर्वत को पीड़ित किया था ।३०। इसके अनन्तर सर्वज्ञ भगवान शिव ने भगवान मुनि को भेजा था । दुर्वासा जी ने आपके मद को भश करने की ही इच्छा से शाप दिया था ।३१। इन दोनों शापों का एक फल हुआ है । अब देखिए यह त्रेलोक्य श्री से रहित हो गया ।३२। है वासव !

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता ।तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

siddhacāraṇasaṃkīrṇā devarṣigaṇasevitā / tatra puṣkariṇī ramyā suṣumṇā nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

न तो अब यज्ञ संप्रवृत्त हो हो रहे हैं और न दान ही दिये जा रहे हैं और इस समय में तो कहीं पर भो यम-नियम और तपश्‍चर्या कुछ भी नहीं हैं

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति ।श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

daśavarṣasahasrāṇi tasyāṃ snātastu jīvati / śrāddhaṃ bhavati cānantaṃ tatra dattaṃ mahodayam

हिन्दी अर्थ

कि इनका चित्त उपहृत सा हो गया है । इनमें सत्व नाम मात्र को भी नहीं है--ये बेयं से हीन हो गये हैं तथा बहुधा ये सब नास्तिक हो गये हैं। जो ईष्वर के अस्तित्व में विश्वास नहीं रखते हैं बे नास्तिक होते हैं ।३४। यह

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् ।सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

tārayecca sadā śrāddhe daśapūrvāndaśāparān / sarvatra himavānpuṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ

हिन्दी अर्थ

१६४ इद्माष्ड पुराण

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः ।एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

samudragāḥ samudrāśca sarve puṇyāḥ samantataḥ / evamādiṣu cānyeṣu śrāddhaṃ nirvartayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमि ओषधिवों के रस से विोन है ओर अधिकतया वोये होना हो गयो है। यह सूर्य भी धूसर आकार वाला है तथा चन्द्रमा में कान्ति का अमाव दिखाई देना है ३५ निस्तेजस्को हविर्भोक्ता मरुद्धूलिकृताकृति: ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च ।शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

puto bhavati vai snātvā hutvā dattvā tathaiva ca / śelasānuṣu śṛṅgeṣu kandareṣu guhāsu ca

हिन्दी अर्थ

दुबंला देवताः सर्वा विभांत्यन्यादृशा इव । विनष्टप्रायमेवास्ति त्रेलोक्यं सचराचरम्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च ।पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

upahvaranitaṃbeṣu tathā prasravaṇeṣu ca / pulineṣvāpagānāṃ ca tathaiva prabhaveṣu ca

हिन्दी अर्थ

मलकाद्या महाहैत्याः स्वर्गलोकं बबाधिरे

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च ।सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

mahodadhau gavāṃ goṣṭe saṃgameṣu vaneṣu ca / susaṃmṛṣṭopalipteṣu tdṛdyeṣu surabhiṣvatha

हिन्दी अर्थ

उद्यानपालकान्सर्वानायुद्येः समताडयन्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च ।कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

gomayenopalipteṣu vivikteṣu gṛheṣu ca / kuryācchrāddhamathaiteṣu nityameva yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

प्राकारमवभिद्यंब प्रविश्य नगरांतरम् । मंदिरस्थानसुरानसर्वानत्यंतं प्येपीडयद्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया ।एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

prāgdakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā sarvakāmacikīrṣayā / evameteṣu sarveṣu śrāddhaṃ kuryādatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो देवाः समस्ताश्च चक्रुभू शमबाधिताः

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् ।त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

eteṣveva tu medhāvī brāhmīṃ siddhimavāpnuyāt / traivarṇavihitaiḥ sthāne dharme varṇāśrame rataiḥ

हिन्दी अर्थ

सवेरनुगतो देवैः पलायनपरोऽभवत्

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् ।तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

kaupasthānaṃ ca saṃtyāgātprāpyate pitṛpūjanam / tīrthānyanusaranvīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हवि का भोक्ता अग्नि तेजसे शून्य है तथा मरुत् धूलि कृत आकृति वाला है । समस्त दिशायें प्रसन्न नहीं हैं और नभो मण्डल में निर्मलता का अभाव है ।३६। सब देवगण भी परम दुबल कुछ और हो जैसे विभात हो रहे हैं । यह पूणं चराचर त्रेलोक्य विनष्ट युग्म सा हो हो गया है ।३७। हय-

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् ।तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

kṛtapāpo 'pi śudhyeta kiṃ punaḥ śubhakarmakṛt / tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśe ca na jāyate

हिन्दी अर्थ

ओवी ने कहा--इस रीति से वृहस्पति और महेन्द्र आलाप कर ही रहे ये कि महान देत्यों ने स्वर्ग को बाधित कर दिया था ।३८। बल के गवं वाले देतयों ने नन्दन वन को पूर्णतया छेदन कर दिया था । जो उद्यान के पालक थे उन सबको हैत्यों ने आयुधों से प्रताडित किया था ।३९। जो स्वगे के चारों

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति ।अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

svargī bhavati vipro vai mokṣopāyaṃ ca vindati / aśraddadhānaḥ pāpāyurnāstiko 'cchinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ओर प्राकार भित्ति थो उसका भेदन करके नगर के भीतर भ्रवेश कर गये थे। अन्दर जो मन्दिरों में संस्थित देवगण ये उनको अत्यन्त ही पीड़ित

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः ।गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

hetuniṣṭhaśca pañcaite na tīrthe phalabhāginaḥ / gurutīrthe parā siddhistīrthānāṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

किया था ।४०। विशेष रूप से जो रत्नों के समान अप्सराए' थीं उनका हरण कर लिया था । इसके उपरान्त सभी डेवगथ बहुत ही बाधित कर दिए थे ।४१। उस प्रकार का जो बड़ा भारी शोर हुआ था उसको सुनकर इन्द्र ने अपता आसन त्याग दिया था ओर सब देवों के साथ में वहां से भाग जाने

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ।उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

dhyānaṃ tīrthaṃ paraṃ tasmādbrahmatīrthaṃ sanātanam / upavāsātparaṃ dhyānamindriyāṇāṃ nivarttanam

हिन्दी अर्थ

में तत्पर हो गया या डर!

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः ।प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

upavāsanibaddhairhi prāṇaireva punaḥ punaḥ / prāṇāpānau vaśe kṛtvā vaśagānīndiyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

विधातापि तदाकर्ण्य सर्वेदेवसमन्वितम् ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् ।प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

buddhiṃ manasi saṃyamya sarveṣāṃ tu nivarttanam / pratyāhāraṃ kṛtaṃ viddhi mokṣopāyamasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

हृतश्चीकं हरिहयमालोक्येदमुवाच ह

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् ।अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam / anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

हैस्यारातिजंगतकर्ता स ते श्रेयो विधास्यति

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते ।क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

nigrahe buddhimansoranyabuddhirna jāyate / kṣīṇeṣu sarvadoṣeṣu kṣīṇeṣvevendriyeṣu ca

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त, बा तेन सहितः स्वयं ब्रह्मा पितामहः ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः ।कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

parinirvāti śuddhātmā yathā vahniranidhanaḥ / kāraṇebhyo guṇebhyaśca vyaktāvyaktācca kutsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्तदेवसहितः क्षीरोदधिमुपाययौ

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

अध्याय ५१

श्लोक 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् ।तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः ।न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

niyojayati kṣetrajñaṃ tebhyoyogena yogavit / tasya nāsti gatiḥ sthānaṃ vyaktāvyakte ca sarvaśaḥ / na sannāsanna sadasannaiva kiñcidavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अथ ब्रह्मादयो देवा भगवंतं जनाद नम् ।

English

The alert devotee should perform Sraddha thus in all these places after going to the south-east quarter, with the desire for doing everything desirable.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 51
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.