Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
52
अध्याय 52 / 156

Book 2 - Adhyaya 14

116 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ116 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः ॥ १३॥ बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च ।श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe puṇyadeśānukīrttanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ // 13// bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvadānaphalāni ca / śrāddhakarmaṇi medhyāni varjanīyāni yāni ca

हिन्दी अर्थ

तृष्टुवुर्वाग्वरिष्ठाभिः सर्वलोकमहेश्वरम्

English

Henceforth, I shall recount the benefits of all (kinds of) charitable gifts. I shall mention things considered pure and worthy for the Sraddha rite and those which should be avoided therein.

अध्याय ५२

श्लोक 2

हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः ।अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्

himaprapatane kuryādā haredvā himaṃ tataḥ / agnihotramupāyuṣyaṃ pavitraṃ paramaṃ hitam

हिन्दी अर्थ

अथ प्रसन्नो भगवान्वासुदेवः सनातनः ।

English

One should perform Agnihotra on a steep snow-capped precipice or fetch snow from there (?). That is sacred and conducive to great welfare as well as longevity.

अध्याय ५२

श्लोक 3

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् ।सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने

naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt / sarvasvenāpi karttavyaṅkṣipraṃ vai rāhudarśane

हिन्दी अर्थ

जगाद सकलान्देवाञ्जगद्रक्षणलंपटः

English

One should avoid performance of a Sraddha at night1 because Rahu is seen elsewhere(?). As soon as Rahu is seen Sr&ddha must be performed with all of one's assets.

अध्याय ५२

श्लोक 4

उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति ।कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे

uparāge na kuryādyaḥ paṅke gauriva sīdati / kurvāṇastattaretpāpaṃ satī nauriva sāgare

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी के धाम में जाकर विषाद से युक्त मुख वाले इन्द्र ते जो कुछ भी हैत्यों ने किया था वह सभी ज्यों का त्यो कह दिया था ।४३। विधाता भी उसको सुनकर सब देवों के सहित और हतश्री वाले हरिहय को देखकर यह बोले ये ।४४। है इन्द्र ! अब आप सव देवों के साथ भगवान मुकुन्द की

English

He who does not perform ( Sraddha ) at the time of eclipse becomes dejected like a cow sinking into the mud. He who performs it (at the time of eclipse) shall surmount sins like a good boat in the sea.

अध्याय ५२

श्लोक 5

वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः ।विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे

vaiśvadevaṃ ca saumyaṃ ca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ / viṣāṇavarjaṃ khaḍgasya mātsaryānnāśayāmahe

हिन्दी अर्थ

शरण में चले जाओ । बही देत्यों के विनाशक ओर इस जगत के कर्ता हैं और बही तुम्हारा कल्याण करेंगे ।४१। इतना कहकर पितामह ब्रह्माजी उसके तथा समस्त देवों के सहित क्षीर सागर में गये ये ।४६। इसके अनन्तर बरह्मा आदि देवों ने भगवान जनादन की जो सब लोकों के महेश्वर है बहुत

English

(Defective text) In Vaisvadeva and Soma sacrifices, the flesh of a rhinoceros (or a buffalo) is the greatest offering. It is not through rivalry that we feed with the flesh of a rhinoceros (buffalo) excluding the horns.

अध्याय ५२

श्लोक 6

त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना ।पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा

tvāṣṭrā vai yajamānena deveśena mahātmanā / pibañchacīpatiḥ somaṃ pṛthivyāṃ madhyagaḥ purā

हिन्दी अर्थ

१७ ब्रह्माण्ड पुराण

English

(Defective text) — Once Tvastr was the Yajamana ( performer of a sacrifice) when the noble-soulcd lord of Devas was the presiding deity. While the consort of Saci (i.e. Indra) was drinking the Soma juice, a few drops fell. in the middle on the ground. Syamakas (a kind of rice) grew there. They are successfully used for (propitiating) the Pitrs. The sprays of the Soma juice sticking to and coming out of his nostrils became Ik$u ( Sugarcane). Hence, sugarcane is phleg- matic, cool, smooth and sweet. One should perform all the Pity rites for the fulfilment of desire with Syamaka and sugar* cane. He who performs Agrayana i.e. the first soma libation at the Agnistoma Sacrifice (with Syamaka and Ik?u) attains the fulfilment of desires quickly.

अध्याय ५२

श्लोक 7

श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः ।विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः

śyāmākāstatra utpannāḥ pitrarthamaparajitāḥ / vipruṣastasya nāsābhyāmāsaktābhyāṃ tathekṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

ही श्रेष्ठ वाणियों के द्वारा स्तुति की थी ।४७। इसके अनन्तर सनातन वासु- देव भगवान प्रसन्न हुए ये और इस जगत की रक्षा करने में विशेष संसक्त प्रभू ने सम्पूर्ण देवों से कहा था ।४८। श्री भगवान ने कहा--आप लोगों का उपवृ'हण में तेज के हो द्वारा कर दूँगा । अब मेरे द्वारा जो भी कहा जाता

English

Gf« KJP.IL16.8.

अध्याय ५२

श्लोक 8

श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः ।श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्

śreṣmalāḥ śītalāḥ snigdhā madhurāśca tathekṣavaḥ / śyāmākairikṣubhiścaiva pitṝṇāṃ sarvakāmikam

हिन्दी अर्थ

है आप लोगों को वह करना चाहिए

English

Mahdyavas, Ni$pdvasy Madhulikas (a kind of Citron?) Black rice and black metals are censurable (and hence prohi- bited) in the Sraddha rite.

अध्याय ५२

श्लोक 9

कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् ।श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते

kuryādāgrayaṇaṃ yastu sa śīghraṃ siddhimāpnuyāt / śyāmākāstu dvināmāno vihitā yajanesmṛte

हिन्दी अर्थ

यथा देत्याश्‍्च पोयूषं नँतत्पाप्स्यंति किचन ।

English

For list of food, fruits, vegetables etc. recommended for Sraddha. Cf. Vi?ijtu Dh. S. 79.17.

अध्याय ५२

श्लोक 10

यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः ।प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा

yasmāttedevasṛṣṭāstu tasmātte cākṣayāḥ smṛtāḥ / prasātikāḥ priyaṅguśca mudgāśca haritāstathā

हिन्दी अर्थ

केवलं क्लेशवंतश्च करिष्यामि तथा हाहम्

English

LaJuna (garlic), Grnjana (carrot ), Pal&niu (a kind of onion ), Pinifam Ulaka (globular radish) Karambha (groats or flour mixed with curds) and other things that are devoid of taste and smell are to be avoided in the Sraddha rite. The reason for the same is mentioned.1

अध्याय ५२

श्लोक 11

एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः ।कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः

etānyapi samānāni śyāmākānāṃ guṇaistu taiḥ / kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāstu yavaśālayaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीवासुदेवेन कथिता निखिलाः सुराः ।

English

Similarly, red exudations and salts found in arid lands should be avoided in the rite of Sraddha. Women in their monthly periods should also be avoided.

अध्याय ५२

श्लोक 12

महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः ।कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि

mahāyavāśca niṣpāvāstathaiva ca madhūlikāḥ / kṛṣṇāścaivānnalohāśca garhyāḥ syuḥ śrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

इस क्षीर सागर में आप लोग असुरों के भी साथ में सग्धि अर्थात् मेल-जोल करके सब उनके भी साथ में समस्त परम श्रेष्ठ औषधियाँ डाल दो ।५०। ओर मन्दराचल को मन्थान बनाकर अर्थात् मन्थन करने का साधन बनाकर तथा वासुकि नामक सपंराज को योक्त अर्थात् मथने की डोरी

English

Water emitting foul smell, water having froth and foams, water from a wayside puddle, water whereby a cow is dissatisfied and water drawn and kept during the night (should be avoided).

अध्याय ५२

श्लोक 13

राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः ।मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्

rājamāṣāstathānye vai varjanīyāḥ prayatnataḥ / masūrāścaiva puṇyāśca kusuṃbhaṃ śrīniketanam

हिन्दी अर्थ

करके सब देवमण मेरे सहायक होने पर अभृत का सथन करो अर्थात् अभृत तिकालो ।५१। सान्त्वना के साथ आपको समस्त दानवों से भी इस कार्य को

English

The following milk should be avoided by a person with wisdom — the milk of a sheep, that of a deer, that of a camel, that of all animals with a single (i.e. not cloven) hoofs, that of a buffalo and that of Camara deer*

अध्याय ५२

श्लोक 14

वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ ।बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः

varṣāsvatiyavā nityaṃ tathā vṛṣakavāsakau / bilvāmalakamṛdvīkāpanasāmrātadāḍimāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न कराने के लिए कहना चाहिए। यह उन्हें बताओ कि इसके करने से जो भी कुछ फल होगा वह तो हम और आपको सभी को सामान्य ही होगा अर्थात् उसको हम और आप सभी प्राप्त करेंगे ।५२। इस क्षीरसागर के मन्थन किये जाने पर जो सुधा उत्पन्न होगी उस अमृत के पान करने से

English

Henceforth, I shall mention the places that should be scrupulously avoided, the persons by whom the Sraddha rite should not be seen and the entire procedure regarding cleanli- ness and pollution.

अध्याय ५२

श्लोक 15

तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च ।खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्

tavaśolaṃyatākṣaudrakharjūrāmralāni ca / khaśerukovidāryaśca tālakandaṃ tathā visam

हिन्दी अर्थ

आप लोग बलशाली और न मरण वाले हो जाओगे ।५३। जिस प्रकार से ये हैत्यगण उस अमृत को किञ्चिन मात्र भी न प्राप्त कर पावेंगे और केवल मन्थन करने में क्लेश वाले ही होंगे उस प्रकार का उपाय तो मैं कर दू'गा ।५४। यह भगवान् वासुदेव के द्वारा समस्त सुरगणों में कहा गया था तब

English

Cf. Vi. 12 and 15; also Smxti candrikd — Sraddha, p -416*

अध्याय ५२

श्लोक 16

तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी ।कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला

tamālaṃ śatakandaṃ ca madvasūcāntakāndikī / kāleyaṃ kālaśākaṃ ca bhūripūrṇā suvarcalā

हिन्दी अर्थ

सब सुरगणों ने उन अतुल देत्यों के साथ सन्धि की थी । फिर अनेक प्रकार की औषधियां सुरो और असुरों ने एकत्रित करके वहाँ पर प्राप्त की थी

English

With great faith one should perform Sraddha by means of fruits, roots and foodstuff available in the forest. He then attains royal position as well as infinite heavenly bliss.

अध्याय ५२

श्लोक 17

मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा ।कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च

māṃsākṣaṃ duviśākaṃ ca bubucetā kurastathā / kaphālakaṃ kaṇā drākṣā lakucaṃ cocameva ca

हिन्दी अर्थ

मन्दराचल को मन्थन करने का साधन और वासुकि सर्प को उसको डोरी बनाया था । फिर सभी ने मिल-जुलकर क्षीर सागर के मन्थन करने का कार्ये बड़े ही प्रबल प्रयत्न से प्रारम्भ कर दिया था

English

In the Sraddha rite, one should avoid a ground with undesirable noise, which is narrow or impure, pervaded by insects, muddy and dirty and which emits foul smell.1

अध्याय ५२

श्लोक 18

अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् ।वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्

alābuṃ grīvakaṃ vīraṃ karkandhūmadhusāhvayam / vaikaṅkataṃ nālikeraśṛṅgaja pakarūṣakam

हिन्दी अर्थ

वासुकेः पुच्छभागे तु सहिताः स्वंदेवताः ।

English

The territories of Karaskaras (Karakal in south Kanara), Kalingas, the northern region of the Sindhu as well as the countries where the discipline and virtuous practice of the various stages of life is not in vogue, should be scrupulously avoided.2

अध्याय ५२

श्लोक 19

पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् ।सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च

pippalī maricaṃ caiva paṭholaṃ bṛhatīphalam / sugandhamāṃsapīvanti kaṣāyāḥ sarva eva ca

हिन्दी अर्थ

शिरोभागे तु हैतेया नियुक्तास्तत्र शौरिणा

English

The Nagnas* (naked) and other persons must not see the well-arranged Sraddha rite. The Sraddha viewed by these do not reach the Pitrs or thePitamahas (grandfathers).

अध्याय ५२

श्लोक 20

एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च ।नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च

evamādīni cānyāni varāṇi madhurāṇi ca / nāgaraṃ cātra vai deyaṃ dīrghamūlakamava ca

हिन्दी अर्थ

बलवंतोऽपि ते हैत्यास्तन्मुखोच्छ्वासपावकैः ।

English

O holy lord, recount to me the Nagnas 3 (nudes) and other persons even as I ask you earnestly.

अध्याय ५२

श्लोक 21

वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च ।वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः

vaṃśaḥ karīraḥ surasaḥ sarjakaṃ bhūstṛṇāni ca / varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्दग्धवपुष: स्वे निस्तेजस्कास्तदाभवन्

English

Cf. MK. P. 29.19.

अध्याय ५२

श्लोक 22

लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् ।करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः

laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva tathā vai palvalodakam / karaṃbhādyāni cānyāni hīnāni rasagandhataḥ

हिन्दी अर्थ

अनुकूलेन वातेन विष्णुना प्रेरितेन तु

English

The explanation in W. 35 ff below shows that the term Nagna includes Jainas, Buddhists, Jivakas (i.e. Ajivakas, the followers of Mankhali Gbs&la) and such other sects who did not follow Brahmanism. It includes also apostate Brahman as, atheists and the committers of gross sins (Mah&- patakas). Cf. Vi*$u Dh. S. 82.3 ff, Mbh. AnuJdsana 91.43-44 V&. & 31,

अध्याय ५२

श्लोक 23

श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते ।पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः

śrāddhakarmaṇi varjyāni kāraṇaṃ cātra vakṣyate / purā devāsure yuddhe nirjitasya baleḥ suraiḥ

हिन्दी अर्थ

मध्ये च सवंदेवानां रूपेणान्येन माधवः ।

English

One shall discard the very sight of these viz — the Brahmana slayer, the ungrateful one, the atheist, the defiler of the preceptor's bed, the robber and the ruthless person.

अध्याय ५२

श्लोक 24

शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः ।तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः

śaraistu vikṣatādaṅgātpatitā raktabindavaḥ / tata etāni jātāni laśunādīni sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मरूपेण तं शेलं विधायाक्रांतवारिधिम् ।

English

The Pitrs were honoured in the Krta Yuga; the Suras were worshipped in the Tretayuga. Wars were always worshipped in the Dvapara Yuga and the heretics were respected in the Kaliyuga.

अध्याय ५२

श्लोक 25

तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च ।श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः

tathaiva raktaniryāsā lavaṇānyauṣaraṇi ca / śraddhakarmaṇi varjyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ

हिन्दी अर्थ

अपरेण च देव्िमंहता तेजसा मुहुः

English

By merely looking at Sraddhas, all these destroy them viz — one who has no honour, one who is cast off and discarded, the domestic pig and the dog.

अध्याय ५२

श्लोक 26

दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् ।लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते

durgandhaṃ phenilaṃ caiva tathā vai palvalodakam / labhedyatra na gaustṛptiṃ naktaṃ yaccaiva guhyate

हिन्दी अर्थ

उपबृ हितवान्देवान्येन ते वलजालिनः ।

English

The food offerings that these (above-mentioned ones) look at do not deserve to be used for Havya or Kavya. They are to be abandoned. In emergency cases they are to be consecrated by means of important things.

अध्याय ५२

श्लोक 27

आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् ।माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता

āvikaṃ mārgamauṣṭraṃ ca sarvamekaśaphaṃ ca yat / māhiṣaṃ cāmaraṃ caiva payo varjyaṃ vijānatā

हिन्दी अर्थ

तेजसा पुनरन्येन बलात्कारसहेन स:

English

(Defective text) The Havis offerings (if they are

अध्याय ५२

श्लोक 28

अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः ।न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varjyāndeśānprayatnataḥ / na draṣṭavyaṃ ca yaiḥ śrāddhaṃ śaucāśaucaṃ ca kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

१६८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Or it can be spread over with white mustard or black gingelly seeds. Or with efforts it should have the sight of view of the preceptor, sun, fire or such sacred things *.

अध्याय ५२

श्लोक 29

वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया ।राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च

vanyamūlaphalairbhakṣyaiḥ śrāddhaṃ kuryāttu śraddhayā / rājaniṣṭhāmavāpnoti svargamakṣayameva ca

हिन्दी अर्थ

वासुकि सपं के पूछ के भाग में तो हित के साथ समस्त देवगण और उसके शिर के हिस्से में सब देत्यगण भगवान् ने ही नियुक्त किये थे ।,७। यद्यपि हैत्यगण बहुत बलवान् ये तो भी उस सपं के मुख के उच्छ्वासों को अग्नि से उनके समस्त शरीर निदंग्ध हो गये ये ओर उस समय में वे

English

There are some persons who profess to be very great wise men merely by speaking against the Vedas. Those recluses (without sacrifices) (Ayajna yatayah)* certainly destroy (a Sraddha) like the dust particles.

अध्याय ५२

श्लोक 30

अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् ।पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि

aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇāṃ jantupyāptāmathāvilām / pūtigandhāṃ tathā bhūmiṃ varjayecchrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

बिल्कुल ही तेज से क्षीण हो गये ये ।५८। भगवानु विष्णु के द्वारा प्रेरित अनुकूल वायु से पूछ के भाग का कर्षण करते हुए देवगण बार-बार आप्या- यित (सन्तृप्त) हो रहे ये ।१६। भगवान् आदि कूर्म के आकार वाले वनकर क्षोरसागर के मध्य में भ्रमण करते हुए मन्दर पर्त के अधिष्ठान बन गये ये

English

The process of purification of all types of earthen pots is burning them once again. The same is the process of purification of vessels of precious gems, pearls, corals and shells.

अध्याय ५२

श्लोक 31

नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः ।त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्

nadyaḥ sāgaraparyantā dvāraṃ dakṣiṇapūrvataḥ / triśaṅkorvarjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśa yojanam

हिन्दी अर्थ

जिस पर वह पंत टिक रहा था । मध्य में सब देवों के दूसरे स्वरूप से माधव दिखाई दे रहे थे । दूसरे रूप से हैत्यों के मध्य में उन्होंने भी बड़े वेग से वासुकि का कर्षण किया था। ब्रह्म के रूप से जिसने सागर को आक्रास्त कर दिया था उस शेल को घारण किया था और एक दूसरे रूप से

English

The purification of all types of hair and wool shall be through the Kalkas (powdered particles) of white mustard and gingelly seeds.

अध्याय ५२

श्लोक 32

उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् ।देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि

uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca vaikaṭam / deśāstriśaṅkavo nāma varjyā vai śrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

देवधि ने महान् तेज के द्वारा देवों को सबल बना दिया था ।६०-६२। भग- बानू ने देवों का लवरधंन किया था जिसके वे बली बने रहें और फिर बलात्कारके सहन करने वाले तेज से सभी को कार्य सम्पन्न करने की शक्ति प्रदान की थी

English

The purification of the earth (i.e. ground) is by various means. Water can be sprinkled. It can be smeared with cowdung. It can be scraped and scratched. Water can be poured over it in plenty. A cow can be made to tread over it. A por- tion can be burned or dug.

अध्याय ५२

श्लोक 33

कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च ।प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

kāraskarāḥ kaliṅgaśca sidhoruttarameva ca / pranaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

मध्यमाने ततस्तस्मिन््षी राब्धौ देवदानवैः

English

He must do it in a very secluded spot after covering the ground with white glass, or leaves, or wood or pieces of bamboo sticks.

अध्याय ५२

श्लोक 34

नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् ।गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन

nagnādayo na paśyeyuḥ śrāddhakarma vyavasthitam / gacchantyetaistu dṛṣṭāni na pitṝṃśca pitāmahāṃna

हिन्दी अर्थ

मुदं जग्मुस्तदा देवा द॑ तेयाश्च तपोधन

English

During the daytime, he should face the north and during the night he should face the south. After finishing the work of evacuating the bowels, he should take up some mud and the pot of water without uttering any word.

अध्याय ५२

श्लोक 35

शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः ।बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्

śaṃyuruvāca nagnādīnbhagavansamyagācakṣva paripṛcchataḥ / bṛhaspatiruvāca sarveṣāmeva bhūtānāṃ trayīsaṃvaraṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

मथ्यमाने पुनस्तस्मिनक्षीराब्धौ देवदानवेः । किमेतदिति सिद्धानां दिवि चितयता तदा

English

He should take the water pot with the right hand and wash the anus with the left hand. He should apply clay to the anus three times.

अध्याय ५२

श्लोक 36

तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः ।प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे

tāṃ ye tyajanti saṃmohātte vai nagnādayo janāḥ / pralīyate vṛṣo yasminnirālaṃbaśca yo bṛṣe

हिन्दी अर्थ

उत्थिता वारुणी देवी मदाल्लोलविलोचना । असुराणां पुरस्तात्सा स्मयमाना व्यतिष्ठत

English

He should then apply clay to the feet and wash them. He shall then perform the Acamana (ritualistic sipping of water ) rite in accordance with the injunctions. The first three

अध्याय ५२

श्लोक 37

वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति ।वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति

vṛṣaṃ yastu parityajya mokṣamanyatra mārgati / vṛṣo vedāśramastasminyo vai samyaṅna paśyati

हिन्दी अर्थ

सुरा न विदयते येषां सेनैवासुरशब्दिताः

English

VV. 70-96 below deal with the topic of purification of man — physical, mental and ritual. The defilement due to Aiauca (whether due to birth or death) technically pertains to eligibility for ritualistic performances.

अध्याय ५२

श्लोक 38

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः ।पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vṛṣalaḥ sa na saṃśayaḥ / purā devāsure yuddhe nirjitairasuraistathā

हिन्दी अर्थ

अथ सा सवंदेवानामग्रतः समतिष्ठत ।

English

One should always keep two Kamandalus (water- pots ) ready at hand. They must not have holes ( as the water will leak out). It is only with the remaining water that one should duly wash one's feet.

अध्याय ५२

श्लोक 39

पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते ।वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः

pāśaṇḍā vai kṛtāstāta teṣāṃ sṛṣṭiḥ prajāyate / vṛddhaśrāvakinirgranthāḥ śākyā jīvakakārpaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

जगृहुस्तां मुदा देवाः सूचिताः परमेष्ठिना ।

English

( Partially defective text). There is a second type of Acamana in respect to the rites of the Devas. Fasting for three nights is cited ( as the rite of expiation? ) when one is freed from wicked persons (?)

अध्याय ५२

श्लोक 40

ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः ।वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः

ye dharmaṃ nānuvarttante te vai nagnādayo janāḥ / vṛthā jaṭī vṛthā muṇḍī vṛthā nagnaśca yo dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

सुराग्रहणतोऽप्येतो सुरशब्देन कीर्तिताः

English

In respect to protracted cases (? Viprakrtesu*) the rite of Krccha is cited for expiation. After touching a dog or a Candala one shall perform expiation rite of Tapta- Krcchra.

अध्याय ५२

श्लोक 41

वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः ।कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः

vṛthā vratī vṛthā jāpī te vai nagnādayo janāḥ / kuladharmātigāḥ śaśvadvṛthā vṛttikalatrakāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेशक्ति शाली जनार्दन प्रभु ने उस नाग दामुकि की भी शक्ति का वर्धन किया था। फिर देवों और दानयों के द्वारा क्षीरसागर के मन्थन किये जाने पर ।६४ फिर आगे अर्थात् सबसे पूव सुरों की पूजित सुरभि प्राविभू त हुई ची । है तपोधन ! उसका अवलोकन करके उस समय में

English

After touching human bones, one should observe fast for the sake of purification. If the bones are oily (slimy) it is said that the fast must be for three nights. Otherwise only for one night.

अध्याय ५२

श्लोक 42

कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः ।एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्

kṛtakarmadiśastvete kupathāḥ parikīrttitāḥ / etairhi dattaṃ dṛṣṭaṃ vai śrāddhaṃ gacchati dānavān

हिन्दी अर्थ

देवगण और देत्यगण सभी प्रसन्तता से भर गये थे ।६५। फिर उस क्षीर सागर के मन्यत करने पर जो कि देवों और दानवों के द्वारा किया गया था, उस समय में सिद्धगण यही चिन्तन कर रहे ये कि यह कया वस्तु है ।६६। तव उस क्षीर सागर से वारुणी देवी उत्थित हुई थी जिसके मद के

English

By going to all the holy lakes, rivers and waterfalls, he may be freed from sins. He enjoys infinite bliss in heaven.

अध्याय ५२

श्लोक 43

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः ।दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्

brahmaghnaśca kṛtaghnaśca nāstiko gurutalpagaḥ / dasyuścaiva nṛśaṃsaśca darṇane tānvisarjayet

हिन्दी अर्थ

कारण परम चञ्चल नेत्र ये । वह असुरों के आगे मुस्कुराती हुई संस्थित हो षयो थी ।६७। देत्यों ने उसका ग्रहण नहीं किया था। तभी से वे असुर हो गये थे क्योंकि सुरा ग्रहण करने वाले नहीं हुए ये जिनके पास सुरा नहीं है उसी मे वे असुर शब्द से कहे गये ये ।६८। इसके पश्चात् वह समस्त देवों

English

The purificatory rite in the above case is as follows. If it is a Brahmana, he must take a bath along with his clothes. He will be pure by the application of clay twelve times. This alone is the purificatory rite after indulging in sexual intercourse or after vomiting.

अध्याय ५२

श्लोक 44

पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् ।देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये

patitāḥ krūrakarmāṇaḥ sarvāṃstānparivarjayet / devatānāmṛṣīṇāṃ ca vivāde pravadanti ye

हिन्दी अर्थ

के सामने स्थित हो गयी थी । परमेष्ठी के द्वारा संकेतित होकर उन देवों ने बड़े ही आनन्द के साथ उसको ग्रहण कर लिया था । सुरा के ही ग्रहण करने से ये लोग सुर शब्द से कीत्तित हुए ये ।६९। फिर मन्यन किये जाने पर महान् दुम परिजात प्रकट हुआ था जो अपनी सुगन्ध से सम्पूणं जगत,

English

In washing the feet, one should apply clay three times to each of his feet. This is the purificatory rite in the forest. Henceforth, I shall mention the process of purification pertaining to (i.e. while residing in) the village.

अध्याय ५२

श्लोक 45

देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति ।असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत

devāṃśca brāhmaṇāṃścaiva āmnāyaṃ yastu nindati / asurānyātudhānāṃśca dṛṣṭamebhirvrajatyuta

हिन्दी अर्थ

को सुबासित कर रहा था

English

Application of clay fifteen times particularly on hands etc. is purification. One should apply the clay once over and above the prescribed number of times. After the application of the clay one shall wash it with water.

अध्याय ५२

श्लोक 46

ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् ।वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

brāhmaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tretā tu kṣatrriyaṃ yugam / vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

अत्यथंसुन्दराकारा धीराश्राप्सरसां गणाः ।

English

Articles brought by others must be purified by the Abhyuk$an.a rite after placing them down. Otic must not touch anything if it is not consecrated by the ritualistic sprinkling of water. Whether the rite is Sraddha or it is a rite for the Devas.

अध्याय ५२

श्लोक 47

कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा ।युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे

kṛte 'pūjyanta pitarastretāyāṃ tu surāstathā / yuddhāni dvāpare nityaṃ pākhaṇḍāśca kalau yuge

हिन्दी अर्थ

आविभू ताश्च देवष सर्वलोकमनोह राः

English

An article must be received from the northern side and disposed off on the southern side. A Yajamana (sponsorer of a Sraddha) shall perform every Sraddha in a secluded spot.

अध्याय ५२

श्लोक 48

अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः ।श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः

apamānāpaviddhaśca kukkuṭo grāmasūkaraḥ / śvā caiva hanti śrāddhāni darśanādeva sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो दिव्यांबरघरो देवो धन्वंतरि: स्वयम् ।

English

W. 101-106 state the importance of Acamana (sipping of water) and circumstance under which this purificatory rite be performed.

अध्याय ५२

श्लोक 49

श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च ।पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन

śvasūkaropa saṃsṛṣṭaṃ dīrgharogibhireva ca / patitairmalinaiścaiva na draṣṭavyaṃ kathañcana

हिन्दी अर्थ

उपस्थितः करे बिञ्जदमृताढ्यं कमंडलुम् ॥

English

One who has no faith in the purificatory rite is bom among the Mlecchas (barbarians).

अध्याय ५२

श्लोक 50

अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः ।उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्

annaṃ paśyeyurete yattannārhaṃ havyakavyayoḥ / utsraṣṭavyāḥ pradhā nārthaiḥ saṃskārastvāpado bhavet

हिन्दी अर्थ

१७० ब्रह्माण्ड पुराण

English

A person who does not perform any Yajfta, a sinner or a person born as a low animal attains liberation by perform- ing the purificatory rite. The man becomes a dweller of the heaven.

अध्याय ५२

श्लोक 51

हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् ।सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते

haviṣāṃ saṃhatānāṃ ca pūrvameva vivarjayet / sṛṣṭaṃ yuktābhiradbhiśca prokṣaṇaṃ ca vidhīyate

हिन्दी अर्थ

ततः प्रहृष्टमनसो देवा दौत्याश्च सर्वतः ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 52

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् ।गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः

siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryaṃ vāpyapavāraṇam / gurusūryāgnivāsrāṇāṃ darśanaṃ vāpi yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

फिर है देवर्षे ! अत्यधिक सुन्दर आकृति बाली सब लोकों में मन को हरण करने वाली धीर अप्सराओं के गण आविधू'त हुए ये ।७१। इसके पश्चात् शीतांशु (चन्द्रमा) प्रकट हुआ था जिसको महेश्वर भगवान् ने मस्तक पर धारण करने के सिये ग्रहण कर लिया था। फिर महा कालकूट

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 53

आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च ।अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्

āsanārūḍhamannādyaṃ pādopahatameva ca / amedhyairjaṅgamairdṛṣṭaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

बिष उत्पन्न हुआ था जिसका ग्रहण नाग जातियों ने किया था ।७२। इसके अनन्तर कौस्तुभ मणि जिसका नाम है बह रत्न निकला था उसको भगवान् जनार्दन ने ले लिया था । इसके पश्चात् अपने पत्रों की गन्ध से मद उत्पन्न करती हुई एक महोषधि आविभू'त हुई थी उसका विजया नाम रक्खा गया

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 54

अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् ।शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्

asvinnaṃ paridagdhaṃ ca tathaivāgnāvalehitam / śarkarākīṭapāṣāṇaiḥ keśairyaccāpyu pāhṛtam

हिन्दी अर्थ

था और भेर ने उसका उपादान किया ।७३। इसके उपरान्त परम दिव्य व शस्त्रों के धारण करने वाले देव आविभू'त हुए थे जो स्वयं ही घस्वस्तरि ये अपने कर में एक अमृत से परिपूर्ण कमंडल लिए हुए ही उपस्थित हुए थे

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 55

पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु ।सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः

piṇyākaṃ mathitaṃ caiva tathā tilayavādiṣu / siddhīkṛtāśca ye bhakṣyāḥ pratyakṣalavaṇīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

असन्न मन वाले तथा परम सन्तुष्ट हुए ये ।७४। इसके बाद उत्फुल्ल कमलों के अस्दर निवास करने वाली--वरदान देने वाली-हाथों में पद्म धारण किये हुए श्री देवी उस क्षीर सागर से उठकर बाहिर आयी थी ।७६। फिर तो सभी मुनिगणों ने उस परा देवी भी का श्रोसूक्त के द्वारा स्तवन किया

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 56

दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा ।वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि

dṛṣṭvā caiva tathā doṣopāttaśvopahataṃ tathā / vāsasā cāvadhūtāni varjyāni śrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

अप्सराओं के समूह ने श्री देवी के आगे नृत्य किया था। गंगा आदि जो

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 57

संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः ।अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः

saṃti vedavirodhena kecidvijñābhimāninaḥ / ayajñaya tayo nāma te dhvaṃsaṃti yathā rajaḥ

हिन्दी अर्थ

परम पुण्यमयी सरिताए थी वे सभी स्नान के लिए समुपस्थित हो गयी

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 58

दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् ।वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि ।सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्

dadhiśākaṃ tathā bhakṣyaṃ tathā cauṣadhivarjitam / vārttākaṃ varjayecchrāddhe sarvānabhiṣavānapi / saindhavaṃ lavaṇaṃ caiva tathā mānasasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

भूषणानि च दिव्यानि विश्वकर्मा समर्पयत् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 59

पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते ।अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः

pavitre parame hyete pratyakṣamapi vartite / agnau prakṣipya gṛṅṇīyāddhastau prakṣipya yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

तुलसी तु धृता तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 60

गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् ।द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः

gamayenmastakaṃ caiva brahmatīrthaṃ hi tatsmṛtam / dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ kāryaṃ tathaivāvapanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यति स्म च सा देवी विष्णुवक्षःस्थलालया ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 61

निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् ।अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि

nidhāya cādbhiḥ siṃcetta ttathā cāsu niveśanam / aśmamūlaphalekṣūṇāṃ rajjūnāṃ carmaṇāmapi

हिन्दी अर्थ

देवान्दयाद्रंया दृष्ट्या सर्वलोकमहेश्वरी

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 62

वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते ।तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्

vaidalānāṃ ca sarveṣāṃ pūrvavacchaucamiṣyate / tathā dantāsthi dāruṇāṃ śṛṅgāṇāṃ cāvalekhanam

हिन्दी अर्थ

आठ जो दिग्गज हैं अर्थात् आठों दिशाओं को बाँध कर रोकने वाले आठ वस्ती हैं। वे सब पवित्र पात्रों में जल भरकर उस पदुमों में निवास करते वाली श्री स्तपन करा रहे थे ।७६। मूत्तिमात् क्षीर सागर ने हरि के साथ श्रेय को प्राप्त हुई समुत्पन्न तुलसी को तथा पद्य की माला उस देवी के

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 63

सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते ।मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः

sarveṣāṃ mṛnmayānāṃ ca punardāho vidhīyate / maṇimuktāpravālānāṃ jalajānāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये अपित की थो।८०। विश्वकर्मा ने परमादुभुत एवं दिव्य भूषण उसकेलिए समर्पित किये थे । परम उत्तम माला और वस्त्रों के धारण करने वाली एवं दिव्य भूषणों से विभूषिता बह श्री देवी सबके देखते-देखते भगवान् के वक्षःस्थल में चली गयी थी ।८?। प्रभविष्णु श्री विष्णु ने तुलसी को तो

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 64

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः ।स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः

siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ / syācchaucaṃ sarvabālānāmāvikānāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रारण कर लिया था। भगवान् के वक्षःस्थल में आलय वाली वह देवी देखती थी । सब लोकों की महेश्वरी देवी को दया से आईं हृष्टि से देखा चा

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 65

द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते ।आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः

dvipadāṃ caiva sarveṣāṃ mṛdbhiradbhirvidhīyate / ādyantayostu śaucānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

अथ देवा महेनद्रा्या विष्णुना प्रभविष्णुना ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 66

तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् ।फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते

tathā kārpāsikānāṃ ca bhasmanā samudāhṛtam / phalapuṣpapalāśānāṃ plāvanaṃ cādbhiriṣyate

हिन्दी अर्थ

मलकाद्यास्तु ते सर्वे हैत्या विष्णुपराङ्मुखाः ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 67

प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् ।निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते

prokṣaṇaṃ hyupalepaśca bhūmeścaivāvalekhanam / niṣeko gokramo dāhaḥ khananaṃ śuddhiriṣyate

हिन्दी अर्थ

संत्यक्ताश्च श्रिया देव्या भूशमुद्वेगमागता:

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 68

निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा ।पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते

niṣkramo 'dhvagato grāmādvāyupūtā vasuṃdharā / puṃsāṃ catuṣpadāṃ cava mṛdbhiḥ śaucaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

ततो जगृहिरे हैत्या धन्वंतरिकरस्थितम् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 69

एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः ।अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु

evameva samuddiṣṭaḥ śaucānāṃ vidhiruttamaḥ / anirdiṣṭamato yadyattanme nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

१७२ अह्माण्ड पुराण

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 70

प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै ।कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण

prātargṛhāddakṣiṇapaścimena gatvā ceṣukṣepamātraṃ padaṃ vai / kuryātpurīṣaṃ hi śiro 'vaguṇṭhya na vai spṛśejjātu śiraḥ kareṇa

हिन्दी अर्थ

परमामृतसाराढ्यं कलशं कनकोद्भवस् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 71

शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च ।सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्

śuklaistṛṇairvā kārṣṭhairvā parṇairveṇudalaina ca / susaṃvṛtte pradeśe ca ṇantardhāya vasuṃdharām

हिन्दी अर्थ

अथासुराणां देवानामन्योन्यं कलहोऽभवत्

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 72

उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः ।दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः

uddhṛtyodakamādāya mṛttikāṃ caiva vāgyataḥ / divā udaṅmukhaḥ kuryādrātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नंतरे विष्णुः सर्वलोकंकरक्षक; ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 73

दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ।शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः

dakṣiṇena tu hastena gṛhītvātha kamaṇḍalum / śaucaṃ vāmena hastena gude tisrastu mṛttikāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा निजपदं प्राप शम्भुः कंलासमास्थितः

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 74

दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु ।उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः

daśa cāpi śanairdadyādvāmahaste krameṇa tu / ubhābhyāṃ vā punardadyāddvābhyāṃ sapta tu mṛttikāḥ

हिन्दी अर्थ

मलक योधयामास हैत्यानामधिपं वृषा ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 75

मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि ।आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः

mṛdā prakṣālya pādau tu ācamya ca yathāvidhi / āpastvādyāstrayaścaiva suryāgnyaniladevatāḥ

हिन्दी अर्थ

असुरंश्च सुराः से सांपरायमकुवंत

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 76

कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू ।ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्

kuryātsaṃnihito nityamacchidre dve kamaṇḍalū / ḥṃsavāryavanaireva yathāvatpādadhāvanam

हिन्दी अर्थ

भगवानपि योगीन्द्रः समाराध्य महेश्वरीम् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 77

आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् ।उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः

ācamanaṃ dvitīyaṃ ca devakārye tato 'param / upavāsastrirātraṃ tu duṣṭamukte hyudātdṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्री हयग्रीव ने कहा-इसके अनन्तर महेन्द्र आदि देवों को भगवानु प्रभविषणु विष्णु ने जग अंगाकार कर लिया था तो महाधीर वे परम प्रसन्नता को प्राप्न हुए ये।१। मलक आदि वे सब हैत्य भगवान् बिष्णु के पराङ्मुख हो गये थे। जब श्री देवी के द्वारा वे संत्यक्त हो गये थे तो वे

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 78

विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् ।स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

viprakṛṣṭeṣu kṛcchraṃ ca prāya ścittamudāhṛtam / spṛṣṭvā śvānaṃ śvapākaṃ ca taptakṛcchraṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त अधिक उद्विग्न होगये ये ।२। इसके उपरान्त उन हैत्यों ने धन्वन्तरि भगवान् के कर में स्थित सुवे निमित परमामृत के सार से युक्त कलश को से लिया था अर्थात् हरण कर लिया था। इसके अनन्तर देवों का और असुरों का परस्पर में कलह उत्पन्न हो गया था ।३। इसी बोच में समस्त

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 79

मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् ।त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा

mānuṣāsthīni saṃspṛśya upoṣyaṃ śucikāraṇāt / trirātramuktaṃ sasnehānyekarātramato 'nyathā

हिन्दी अर्थ

लोकों के एक ही रक्षा करने वाले विष्णु भगवान् ने अपने साथ एक रूप बालो ललिता की भली भांति आराधना की थी ।४। सुरों और असुरों का परम दारुण युद्ध देखकर ब्रह्माजी अपने स्यान पर चले गये ये ओर शम्भु कलास पबंतपर समास्थित होगये ये।५॥इन्दर ने देत्यो के अधिप मलक से युद्ध

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 80

कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः ।पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्

kāraskarāḥ kaliṅgāśca tathāndhraśabarādayaḥ / pītvā cāpobhūtilapā gatvā cāpi yugaṃ dharam

हिन्दी अर्थ

किया या। समस्त सुरों से असुरों के साथ युद्ध किया था ।६। योगीन्द्र भगवान् से भी महेश्वरो की समाराधना की थी । उन्होंने महेश्वरी का ध्यान योग से द्वारा करके एकता के साथ उसी रूप को प्राप्त हो गये

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 81

सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः ।पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः

siṃdhoruttaraparyantaṃ tathodīcyantaraṃ naraḥ / pāpadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā janaiḥ

हिन्दी अर्थ

सवैसंमोहिनी सा तु साझषाच्छृङ्गारनायिका ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 82

शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः ।गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति

śiṣṭaistu varjitā ye vai brāhmaṇailvedapāragaiḥ / gacchatāṃ rāgasaṃmohātteṣāṃ pāpaṃ na gacchati

हिन्दी अर्थ

सुराणामसुराणां च पृथक्पंक्ति चकार ह

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 83

गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते ।आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्

gatvā deśānapuṇyāṃstu kṛtsnaṃ pāpaṃ samaśnute / āruhya bhṛgutuṅgaṃ tu gatvā puṇyāṃ sarasvatīm

हिन्दी अर्थ

बह देवी तो सबका संमोहन करने वाली थी और वह साक्षात् खंगार की नायिका यी । वह सम्पूर्ण श्रृंगार के वेषवाली थी और अमुरों का जो अतीब उल्वण युद्ध था । उसका निवारण करके अपने मन्दस्मित के द्वारा देत्यों की मोहित करती हुई वह बोली ।८-६। अब यह युद्ध समाप्त करो,

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 84

आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् ।हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः

āpagāṃ ca nadīṃ ramyāṃ gaṅgāṃ devīṃ mahānadīm / himavatprabhavā nadyo yāścānyā ṛṣipūcitāḥ

हिन्दी अर्थ

मर्म स्थानों के विभेदन करने बाले शास्त्रों से कया लाभ होगा । और परम निष्ठुर व्यथं के इन अलापों से भी अया लाभ है जो कि केवल कण्ठों के शोषण करने के कारण स्वरूप ही है ।१०। मैं ही आपके और देवों के मध्य में स्थित हैं इसमें जसा कि इस समय में आप लोग कर रहे हैं आप लोग

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 85

सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च ।गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते

sarastīrthāni sarvāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca / gatvaitānmucyate pāpaiḥ svarge cātyantamaśnute

हिन्दी अर्थ

तथा ये देवगण अत्यन्त ही बलेश के भागी होंगे ।११। मैं आप सभी के लिए आज इस अद्भूत अमृत को बराबर-बराबर दे दूंगी । अव आप लोग इस उत्तम सुधा के पात्र को मेरे हाथ में दे दोजिए।१२। इस उस महादेवी के वचन का श्रवण करके हैत्य विमोहित हो गये ये क्योंकि उसका वाक्य ही

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 86

दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके ।ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते

daśarātramaśaucaṃ tu proktaṃ mṛtakamūtake / brahmaṇasya dvādaśāhaṃ kṣatriyasya vidhīyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार था । मुख्य चित्त वाले उन्होंने वह अमृत का कलश उस देवी को दे दिया था ।१३। सम्पूर्ण इस जगत् के मोहन करने वाली उस देवी ने उस अमृत के कलश को ले लिया था और फिर उसने सुरों की तथा असुरों की

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 87

अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह ।उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति

arddhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya caiva ha / udakyā sarvavarṇānāṃ catūrātreṇa śudhyati

हिन्दी अर्थ

१७४ . ब्रह्माण्ड पुराण

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 88

उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् ।नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते

udakyāṃ sūtikāṃ caiva śvānamantāvasāyinam / nagnādīnmṛtahārāṃśca spṛṣṭvā śaucaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

तद्वाक्यमुररीचकरूस्ते सर्वे समवायिनः ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 89

स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः ।एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा

snātvā sacailo mṛdbhistu śuddho dvādaśabhirdvijaḥ / etadeva bhavecchaucaṃ maithune vamane tathā

हिन्दी अर्थ

सा तु संमोहिताश्लेषलोका दातु प्रचक्रमे

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 90

मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः ।प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा

mṛdā prakṣālyahastau tu kuryācchaucaṃ ca mānavaḥ / prakṣālya cādbhiḥ snātvā tu hastau caiva punarmṛdā

हिन्दी अर्थ

क्वणत्कनकदर्वीका कवणन्मंगलकंकणा ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 91

त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् ।एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा

triḥ kṛtvā dvādaśāntāni yathā lepastathā bhavet / evaṃ śaucavidhirdṛṣṭaḥ sarvakṛtyeṣu nityadā

हिन्दी अर्थ

बामे तामे करांभोजे सुधाकलशमुज्ज्वलम् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 92

परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने ।अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्

paridadyānmṛdastisrastisraḥ pādāvasecane / araṇye śaucametattu grāmyaṃ vakṣyāmyataḥ param

हिन्दी अर्थ

सुधां तां देवतापंक्ती पूवं दर्व्या तदादिशत्

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 93

मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः ।अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च

mṛdaḥ pañcadaśāmedhyā hastādīnāṃ viśeṣataḥ / atiriktamṛdaṃ dadyānmṛdante tvadbhireva ca

हिन्दी अर्थ

दिशंती क्रमशस्तत्र चन्द्रभास्करसूचितम् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 94

अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः ।कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा

adbhiravyaktake śaucametaccaiteṣu kṛtsnaśaḥ / kaṇṭhaṃ śiro vā āvṛtya rathyāpaṇagato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

दर्वीकरेण चिच्छेद सेंहिकेयं तु मध्यगम् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 95

अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् ।पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः

akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet / pakṣālya pātraṃ nikṣipya ācamyābhyukṣaṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

उद्वेलं केवलं क्रोधं प्राप्ता युद्धचिकीर्षया

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 96

द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः ।पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा

dravyasyānyasya tu tathā kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ / puṣpādīnāṃ tṛṇānāṃ ca prokṣaṇaṃ haviṣāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

उन दोनों पंक्तियों के मध्य में स्थित होकर उन समस्त सुरों और असुरों से उसने कहा था । आप सब लोग बिल्कुल चुपचाप रहें-मेरे द्वारा आप सडको ककम से ही यह अमृत दिया जाता है ।१५। उन सभी ने जो समबायां थे उस देवी के उस वाक्य की स्वोकृत कर लिया था। वह तो

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 97

परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा ।नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः

parātdṛtānāṃ dravyāṇāṃ nidhāyābhyukṣaṇaṃ tathā / nāprokṣitaṃ spṛśetkiñcicchraddhe daive 'tha vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी लोकों को संभोहित करने वाली थी । फिर उस देवी ने देने का उप- क्रम किया था ।१६। उस समय में उसके सुवर्ण की करघनी बबणित हो रही थो तथा उसके करों के कळूण भी क्वणित हो रहे ये जो परम मंगल स्वरूप थे । वह परम कमनीय भूया से समन्वित थी । उस समय में वह परमाधिक

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 98

उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् ।संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्

uttaroṇāhareddravyaṃ dakṣiṇena visarjayet / saṃvṛte yajamānastu sarvaśrāddhe samāharet

हिन्दी अर्थ

मधुर मूत्ति सुशोभित हो रहो थो ।१७। परम सुन्दर वाम कर कमल में तो बह उज्ज्वल सुधा का कलश था, उस सुधा को उसने दर्बी से प्रथम देवों की पंक्ति में ही देना आरम्भ किया था ।१०। बह बहाँ पर क्रम से देती हुई

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 99

उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च ।दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्

ucchiṣṭe syādviparyāsodaive pitryetathaiva ca / dakṣiṇena tu hastena dakṣiṇāṃ vedimālabhet

हिन्दी अर्थ

देखतो जा रही थो । उस समय में मध्य में सैंहिकेय स्थित था जिसकी सूचना संकेत द्वारा चन्द्र ओर सूर्य ने उसको दे दी थी । अतः द्वो के कर से उसका उस देवी ने छेदन कर दिया था । वह अमृत का पान कर चुका था अतएव उसका केवल शिर आकाशे चला गया था।१६।उसको देखकर वदा

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 100

कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा ।क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो

karābhyāmeva devānāṃ pitṝṇāṃ vikaraṃ tathā / kṣaraṇaṃ svapnayoścaiva tathā mūtrapurīṣayo

हिन्दी अर्थ

पर जो असुर थे वे विमोहित हुए चुप थे । इसी प्रकार से क्रमसे उस देवी वह सम्पूर्ण अभृत देवों के लिए बितीणं कर दिया था और असुरों के आगे उस खाली पात्र को रखकर वह तिरोहित हो गयी थी ।२०। उन सब हैत्य दानवों ने उस खाली पात्र को देखा था और युद्ध करने की इच्छा से उन्होंने

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 101

निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च ।उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने

niṣṭhīvite tathābhyaṅge bhutkvā viparidhāya ca / ucchiṣṭānāṃ ca saṃsparśe tathā pādāvasecane

हिन्दी अर्थ

केवल असीम क्रोध किया था

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 102

उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा ।संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च

ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣādaśitvā prayatasya vā / saṃdeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हैत्यं मलकतामानं विजित्य वित्रुधेश्वरः !

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 103

विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् ।उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्

vinā yajñopavītena moghaṃ tatsamupaspṛśet / uṣṭrasyāveśca saṃsparśe darśane 'vācyavācinām

हिन्दी अर्थ

अँ लोक्यं पालयामास पूवेवत्पूर्वदेवजित्

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 104

जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च ।सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्

jihvayā caiva saṃsvṛśya detāsaktaṃ tathaiva ca / saśabdamegulībhirvā patitaṃ vā vilokayan

हिन्दी अर्थ

निर्भया निखिला देवास्त्रं लोक्ये सचराचरे ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 105

स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् ।उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः

sthito yaścācamenmohadācānto 'pyaśucirbhavet / upaviśya śucau deśe prayataḥ prāgudaṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

यथाकामं चरन्ति स्म सवंदा हृष्टचेतसः

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 106

पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् ।प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः

pādau prakṣālya hastau ca antarjānu tvapaḥ spṛśet / prasannastriḥ pibedvāri prayataḥ susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदा तदखिलं दृष्ट्वा मोहिनीचरित मुनिः ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 107

द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः ।खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च

dvireva mārjanaṃ kuryātsakṛdabhyukṣaṇaṃ tataḥ / khāni mūrddhānamātmānaṃ hastau pādau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

विस्मित: कामचारी तु कैलासं नारदो गतः

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 108

अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् ।एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च

abhyukṣayettatastasya yadyanmīmāṃsita bhavet / evamācamatastasya vedā yajñāstapāṃsi ca

हिन्दी अर्थ

इन्द्र आदि समस्त सुरगण सुध के पान से विशेष बलवान् होकर दुबल असुरों के साथ आयुधों को लेकर भली भांति लड़े थे ।२२। उन उत्तम सुरों के द्वारा वे दानवेन्द्र सेकडों बार विध्यमान हुए थे उनमें से कुछ तो अन्म दिशाओं में चले गये ये ओर कुछ पाताल लोक में चले गये शे

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 109

दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै ।क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः

dānāni vratacaryāśca bhavanti saphalāni vai / kriyāṃ yaḥ kurute mohādanāsamyeha nāstikaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र देव ने अलक नाम वाले दंस्य का जीत लिया था और

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 110

भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः ।वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्

bhavanti hi vṛthā tasya kriyā hyetā na saṃśayaḥ / vākkāyabuddhipūtāni aspṛṣṭaṃ vāpyaninditam

हिन्दी अर्थ

१७६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 111

ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये ।मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्

jñeyānyetāni medhyāni duṣṭamedhyo viparyaye / manovākkāyamagniśca kālaścaivopalekhanam

हिन्दी अर्थ

उसने अपनी श्री का आहरण कर लिया या ।२४। सुरगणो के द्वारा सेवित महेन्द्र देव ने फिर अपने सिंहासन को प्राप्त कर लिय! था और पूर्व की ही भाँति पूर्व देव जित् ने त्रेलोकय का परिपालन किया था ।२१। फिर समस्त देवगण निर्भय होकर इस चराचर त्रिलोकी में सवदा प्रसन्न चित्त होते हुए

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 112

विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा ।अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्

vikhyāpanaṃ ca śaucānāṃ nityamajñānameva vā / ato 'nyathā tu yaḥ kuryānmohācchaucasya saṃkaram

हिन्दी अर्थ

अपनी इच्छा के अनुसार सञ्चरण किया करते थे।२६। उस समय सम्पूर्ण मोहिनी के चरित को देखकर मुनि नारद बहुत ही आश्‍्चर्यान्वित होकर स्वेच्छा से चरण करने वाले कंत्राध गिरि पर चले गये थो

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 114

पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् ।शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते १४।११३॥ अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च ।शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः

piśācānyātudhānāṃśca phalaṃ gacchatyasaṃśayam / śauce cāśraddadhāno hi mlecchajātiṣu jāyate 14.113// ayajvā caiva pāpaśca tiryagyonigato 'pi ca / śaucena mokṣaṃ kurvāṇaḥ svargavāsī bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

बहाँ पर नन्दी से आज्ञा पाकर उन्होंने परमेश्वर को प्रणाम किया था। शिव परभु के द्वारा भली भांति आदर प्राप्त करके परम तुष्ट हुए थो और आसन पर समवस्थित हो गये से

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 115

शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् ।बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा

śucikāmā hi devā vai devaiścaitadudāhṛtam / bībhatsānaśucīṃścaiva varjayanti surāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

आसनस्थं महादेवो भुनि स्वेच्छाविहारिणम् ।

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 116

त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः ।ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते

trīṇi śaucāni kurvanti nyāyataḥ śubhakarmiṇaḥ / brahmaṇyāyāti theyāya śaucayuktāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

कलहम्रिय देवर्षे कि वृत्तं तत्र नाकिनाम्

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

अध्याय ५२

श्लोक 117

पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः ।तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः ।मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि

pitṛbhaktāya dāntāya sānukrośāya ca dvijāḥ / tasmai devāḥ prayacchanti pitaraḥ śrīvivarddhanāḥ / manasākāṅkṣitānkāmāṃstrailokyapravarānapi

हिन्दी अर्थ

कि वाच्यमृतवृत्तांतं विष्णुना वापि कि कृतम्

English

Indeed, the Devas desire purity. This is declared by the Devas. The gods always avoid odious and unclean fellows.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.