Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
54
अध्याय 54 / 156

Book 2 - Adhyaya 16

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५४

श्लोक 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षा नाम पञ्चदशो ऽध्यायः ॥ १५॥ बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च ।तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्गसुखावहम्

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe brāhmaṇaparīkṣā nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ // 15// bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dānāni ca phalāni ca / tāraṇaṃ sarvabhūtānāṃ svargamārgasukhāvaham

हिन्दी अर्थ

कर आलिङ्गन करने के लिए उसके पीछे दौड़ पड़े ये । यद्यपि शिव अखि- लेश्‍वर ये तो मो उसके सौन्दर्य को निरव कर विमोहित हो गये थे

English

"Henceforth, I shall recount the various charitable gifts and the rewards thereof.2 It redeems all living beings and makes the path to heaven happy and comfortable.

अध्याय ५४

श्लोक 2

लोके श्रेष्ठतम् सर्वमात्मनश्चैव यत्प्रियम् ।सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाज्ञयार्थिना

loke śreṣṭhatam sarvamātmanaścaiva yatpriyam / sarvaṃ pitṝṇāṃ dātavyaṃ teṣāmevājñayārthinā

हिन्दी अर्थ

उमा देवी ने जब अपने त्रिय पति को उसके पोछे दौड़ते हुए देखा था तो वह अपने आपको और अपनी सुन्दरता को भी हेय समझते ए वह बहुत हो विस्मित हो गयी थी । विस्मय यही था कि परम ज्ञानी योगेश्वर को यह क्या कामदेव का अद्भुत विकार उत्पन्न हो गया है जब कि मैं सुन्दरी पत्नी

English

Although ancient works insisted upon avoidance of laviahness in expenditure on Srdddha, later Purdgas encourage profuse expenditure on Srdd- dhas e.g. Pd.P. $rfti-Kh<m4a 9.179-181. Variha 50-51 and VP.III.14.22-

अध्याय ५४

श्लोक 3

जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् ।दिव्याप्सरोभिः संपूर्णमन्नदो लभते ऽक्षयम्

jāṃbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ sūryasannibham / divyāpsarobhiḥ saṃpūrṇamannado labhate 'kṣayam

हिन्दी अर्थ

भी समीप में विद्यमान हूँ । उस समय में उमा देवी लज्जा और असूया से युक्त होकर चुपचाप नीचे को ओर मुख करके स्थित हो गयी थीं

English

Pitrs are reported to have sung two Gdthds expressing their desire to have a

अध्याय ५४

श्लोक 4

सव्यञ्जनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि ।आयुः प्राकाश्यमैश्वर्यं रूपं च लभते शुभम्

savyañjanaṃ tu yo dadyādahataṃ śrāddhakarmaṇi / āyuḥ prākāśyamaiśvaryaṃ rūpaṃ ca labhate śubham

हिन्दी अर्थ

शिवजी ने किसो भी प्रकार से इसको पकड़ लिया या और बार-बार आलि- ज्ञून किया था किन्तु वह अपने आपको छुड़ा-छ,ड़ाकर बहुत दूर भागती चली जा रही थो ।७३। काम के वश में पड़े हुए शिव ने फिर उसको अच्छी तरह से पकड़ लिया था । उन्होंने बहुत ही वेग से आश्तेषण किया था और

English

The donor of cooked rice obtains eternally a golden divine Vimana (heavenly car) refulgent like the sun, full of celestial damsels and never diminishing in its splendour.

अध्याय ५४

श्लोक 5

यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु यज्ञवित् ।पावनं सर्व विप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम्

yajñopavītaṃ yo dadyācchrāddhakāle tu yajñavit / pāvanaṃ sarva viprāṇāṃ brahmadānasya tatphalam

हिन्दी अर्थ

१3४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who gives (cooked rice) along with condiments (side dishes) in the Sraddha rite unobstructedly, obtains longe- vity, brilliance, affluence and splendid beauty.

अध्याय ५४

श्लोक 6

प्लुतं विप्रेषु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमडलुम् ।मधुक्षीराज्यदधिभिर्दातारमुपतिष्ठते

plutaṃ vipreṣu yo dadyācchrāddhakāle kamaḍalum / madhukṣīrājyadadhibhirdātāramupatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

उसी समय में उनका बीये स्खलित हो गया था ।७४। इसके अनन्तर महान बलवान और महान शासक देव उठकर खड़े हुए वे, जो कि बहुत से करोड़ों हैत्येन्दों के निर्वापण करने में समर्थ थे ।७५। शिवजी के वीर्य के संस्पर्श से वहां-वहां पर जो विन्दुओं का पात हुआ था उससे है विन्ध्य मर्दन ! वह

English

The knower of Yajfias who gives the sacred thread at the time of §raddha obtains that benefit of Brahmadana (gift of Vedic learning) which sanctifies all Brahmanas.

अध्याय ५४

श्लोक 7

चक्राविद्धं च यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् ।धेनुं सलभते दिव्यां पयोदां सुखदो हिनीम्

cakrāviddhaṃ ca yo dadyācchrāddhakāle kamaṇḍalum / dhenuṃ salabhate divyāṃ payodāṃ sukhado hinīm

हिन्दी अर्थ

भूमि रजत और सुवर्ण के वर्ण वाली हो गयी थी ।७६। उसी समय में वहीं पर वह विश्व मोहिनी देवता तिरोहित हो गयी थी। फिर निवृत्त हुए गिरीश भी अपनी गौरी के साथ केलास पर चले गये थे

English

If at the time of Sraddha a person gives the Brah- manas a full Kamandalu (water-pot), it will reach the donor along with honey, milk, ghee and curds.

अध्याय ५४

श्लोक 8

तूलपूर्णे च यो दद्यात्पादुके श्राद्धकर्मणि ।शोभनं लभते यानं पादयोः सुखमेधते

tūlapūrṇe ca yo dadyātpāduke śrāddhakarmaṇi / śobhanaṃ labhate yānaṃ pādayoḥ sukhamedhate

हिन्दी अर्थ

पूर्व देवान्बहृविधान्यः शास्ता स्वेच्छया पटुः

English

He who, at the time of §raddha gives a Kamarujalu fitted with wheels (?) obtains a divine cow that can be milked easily and that yields plenty of milk.*

अध्याय ५४

श्लोक 9

व्यचनं तालवृन्तं च दत्त्वा विप्राय सत्कृतम् ।प्राप्नुयात्सर्वपुष्पाणि सुगन्धीनि मृदूनि च

vyacanaṃ tālavṛntaṃ ca dattvā viprāya satkṛtam / prāpnuyātsarvapuṣpāṇi sugandhīni mṛdūni ca

हिन्दी अर्थ

वामांसेन बिषांगं च सृष्टवान्दुष्टशेखरभ् । धूमिनीनामधेयां च भगिनीं भंडदानवः

English

He who at the time of Sraddha rite gives two sandals

अध्याय ५४

श्लोक 10

श्राद्धे ह्युपानहौ दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः सदा बुधः ।दिव्यं स लभते यानं वाजियुक्तं नवं तथा

śrāddhe hyupānahau dattvā brāhmaṇebhyaḥ sadā budhaḥ / divyaṃ sa labhate yānaṃ vājiyuktaṃ navaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मांडं खंडयामास शौर्यवीयंसमुच्छित:

English

By giving a Brahmana a fan made of palm leaf after duly honouring him, one obtains all types of soft fragrant flowers.

अध्याय ५४

श्लोक 11

श्राद्धे छत्रं तु यो दद्यात्पुष्पमालान्वितं तथा ।प्रासादो ह्युत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति

śrāddhe chatraṃ tu yo dadyātpuṣpamālānvitaṃ tathā / prāsādo hyuttamo bhūtvā gacchantamanugacchati

हिन्दी अर्थ

बरह्मविष्णुमहेशाश्च तं दृष्ट्वा दीप्ततेजसम् । पलायनपराः सद्य: स्वे स्वे धाम्नि सदा बसत्

English

By giving a pair of shoes to the Brahmana at the time of &raddha, the learned man always obtains a vehicle yoked with horses.

अध्याय ५४

श्लोक 12

शरणं रत्नसंपूर्णं सशय्याभोजनं बुधः ।श्राद्धे दत्त्वा यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते

śaraṇaṃ ratnasaṃpūrṇaṃ saśayyābhojanaṃ budhaḥ / śrāddhe dattvā yatibhyastu nākapṛṣṭhe mahīyate

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर है लोपा मुद्रापते ! मैं एक अति अद्भुत बात बत- लाऊगा। उसका आप श्रवण कीजिए । जिसको मैंने किसी को भी अब तक नहीं कहा था और यह मेरे हृदय में ही स्थित है ।55) बहुत पुराने समय में भण्डासुर नामक हैत्य था जो समस्त हैत्यों का शिरोमणि था । वह इतना

English

If, at the time of Sraddha a person gives an umbrella along with a garland of flowers, it becomes an excellent palace

अध्याय ५४

श्लोक 13

सुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च ।वाहनानि च दिव्यानि प्रयुतान्यर्बुदानि च

suktāvaidūryavāsāṃsi ratnāni vividhāni ca / vāhanāni ca divyāni prayutānyarbudāni ca

हिन्दी अर्थ

कुशल था कि उसने पहिले अपनी ही इच्छा से बहुत से देवों का शास्ता हुआ था ।७९। सने विशुक्र नाम वाले देतेय को जो सबके संरक्षण में समर्थ था। चह शुक्र के हो समान विचारज्ञ था उसको दक्ष के अंश से उसने सृजन किया

English

By giving at the time of Sraddha a platter full of jewels along with bed and meal, to Tatis (Asceties), the learned man is honoured in the heaven.

अध्याय ५४

श्लोक 14

सुमहद्व्योमगं पुण्यं सर्वकामसमन्वितम् ।चन्द्रसूर्यनिभं दिव्यं विमानं लभते ऽक्षयम्

sumahadvyomagaṃ puṇyaṃ sarvakāmasamanvitam / candrasūryanibhaṃ divyaṃ vimānaṃ labhate 'kṣayam

हिन्दी अर्थ

था ।८०। उसने वामां से दुष्ट शिरोमणि विषाङ्ग को सृजित किया था। भण्ड दानव ने धूमिनी नाम वाली घेया भगिनी का भी सृजन किया था । ।४९। उम्रवीय वाले भाइयों के साथ अपने अहित को निहित करने वाला था। शोयं और वीयं से समुच्छि,त उसने पूर्ण ब्रह्माण्ड को खण्डित कर

English

A man who with great efforts gives during the winter a fire with plenty of wood, obtains the brilliance of the fire of his body, splendour and good fortune.

अध्याय ५४

श्लोक 15

अप्सरोभिः परिवृतं कामगं सुमनोजवम् ।वसेत्स तु विमानाग्रे स्तूयमानः समन्ततः

apsarobhiḥ parivṛtaṃ kāmagaṃ sumanojavam / vasetsa tu vimānāgre stūyamānaḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

दिया या ।८२। बहा, विष्णु और महेश दीप्त तेज वाले उसको देखकर ही भागने में तत्पर हो गये ये और तुरन्त ही अपने-अपने धाम में ही उसकी भुजा के द्वारा संद से बेहोज हुए देवों के गण श्वास सेने में भो कुशल नहीं हुए थे । अर्थात् श्वास भी न ले सके ये

English

If, at the advent of the winter, a man gives fuel to the Brahmanas he always becomes victorious in battle. He is reborn, richly endowed with glory.

अध्याय ५४

श्लोक 16

दिव्यैःपुष्पैश्चितश्चाहुर्दानानां परमं बुधाः ।सुश्लक्ष्मानि सुवर्णानि श्राद्धे पात्राणि दापयेत्

divyaiḥpuṣpaiścitaścāhurdānānāṃ paramaṃ budhāḥ / suślakṣmāni suvarṇāni śrāddhe pātrāṇi dāpayet

हिन्दी अर्थ

क्रेचित्पातालगर्भेषु केचिद बुधिवारिषु ।

English

The promise of the fruit of sacrifices for ddna ( religious gifts) must have resulted as a dis-incentive for performing sacrifice, and these Brahmanical writers get the dubious credit of adversely affecting the ancient Vedic institution of sacrifice.

अध्याय ५४

श्लोक 17

रसास्तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च ।तिलानिक्षूंस्तथा श्राद्धे द्विजेभ्यः संप्रयच्छति

rasāstamupatiṣṭhanti bhakṣyaṃ saubhāgyameva ca / tilānikṣūṃstathā śrāddhe dvijebhyaḥ saṃprayacchati

हिन्दी अर्थ

केचिटिगंतकोणेषु केचित्कु जेषु भूभृताम्

English

He who gives in Sraddha, fresh plants after duly and scrupulously honouring (the Brahmanas) attains all worldly pleasures and is honoured after he goes to the heaven.

अध्याय ५४

श्लोक 18

मित्राणि लभते लोके स्त्रीषु सौभाग्यमेव च ।यः पात्रं तैजसं दद्यान्मनोज्ञ श्राद्धभोजनैः

mitrāṇi labhate loke strīṣu saubhāgyameva ca / yaḥ pātraṃ taijasaṃ dadyānmanojña śrāddhabhojanaiḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रशधिकारा ऋभवो विवेदश्छन्नवेषकाः

English

Worlds are stabilised on account of cooked food. Its benefit is that of the gift of the world. Cooked food is Prajapati himself. All the visible worlds are pervaded by it.

अध्याय ५४

श्लोक 19

पात्रं भवति कामाना रूपस्य च धनस्य च ।राजतं काञ्चनं वापि यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि

pātraṃ bhavati kāmānā rūpasya ca dhanasya ca / rājataṃ kāñcanaṃ vāpi yo dadyācchrāddhakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं पद्मनाभं च रुद्रं वज्जिणमेव च ।

English

Cf. Va. 54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 20

दानात्तु लभते कामान्प्राकाश्यं धनमेव च ।धेनुं श्राद्धे तु यो दद्याद्गृष्टिं कुम्भापदोहनीम्

dānāttu labhate kāmānprākāśyaṃ dhanameva ca / dhenuṃ śrāddhe tu yo dadyādgṛṣṭiṃ kumbhāpadohanīm

हिन्दी अर्थ

मत्वा तृणायितान्सर्वांल्लोकान्भंड: शशास ह

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 21

गावस्तमुपतिष्ठन्ति नरं पुष्टिस्तथैव च ।दद्याद्यः शिशिरे चाग्निं बहुकाष्ठं प्रयत्नतः

gāvastamupatiṣṭhanti naraṃ puṣṭistathaiva ca / dadyādyaḥ śiśire cāgniṃ bahukāṣṭhaṃ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

अथ मंडासुर' हंतु' त्रेलोक्यं चापि रक्षितुम् ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 22

कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं तभते नरः ।इन्धनानि तु यो दद्या द्द्विजेभ्यः शिशिरागमे

kāyāgnidīptiṃ prākāśyaṃ saubhāgyaṃ tabhate naraḥ / indhanāni tu yo dadyā ddvijebhyaḥ śiśirāgame

हिन्दी अर्थ

यद्रूपणालिनीमाहुर्ललितां परदेवताम् ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 23

नित्यं जयति संग्रामे श्रिया जुष्टस्तु जायते ।सुरभीणि च माल्यानि गन्धवन्ति तथैव च

nityaṃ jayati saṃgrāme śriyā juṣṭastu jāyate / surabhīṇi ca mālyāni gandhavanti tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सा देवी परमा शक्ति: परब्रह्मस्वरूपिणी ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 24

पूजयित्वा तु पात्रेभ्यः श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत् ।गन्धमाल्यं महात्मानं सुखानि विविधानि च

pūjayitvā tu pātrebhyaḥ śrāddhe satkṛtya dāpayet / gandhamālyaṃ mahātmānaṃ sukhāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

जघान भंडहैत्येन्द्र' युद्धे युद्वविशारदा

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 25

दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः ।शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च

dātāramupatiṣṭhanti yuvatyaśca pativratāḥ / śayanāsanayānāni bhūmayo vāhanāni ca

हिन्दी अर्थ

जब स्वर्ग लोक में देवों में भगदड़ मची थी तो उनमें से कुछ तो पाताल लोक में भागकर जा छिपे ये-कुछ महासागर के जल में चले गये चे--कुछ दूर दिशाओं के छोर में चले गये ये और कुछ पर्वतं की कुञ्जं में चले गये वे ।०५। वे सब बहुत हो भयभीत होते हुए अपने सुत दारा और

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 26

श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यादश्वमेधफलं लभेत् ।श्राद्धकाले गुणवति विप्रे वै समुपस्थिते

śrāddheṣvetāni yo dadyādaśvamedhaphalaṃ labhet / śrāddhakāle guṇavati vipre vai samupasthite

हिन्दी अर्थ

स्त्रियों को वहाँ पर ही छोड़ कर परम समर्थ भी अधिकारों से भ्रष्ट होकर छिपे हुए वेष में इधर-उधर विचरण करने लगे थे ।८६। यक्ष-महोरग-सिद्ध- साध्य सबको जो समर के बड़े दुमंद ये तवा ब्रहमा-सुद्र और विष्णु को भी, समस्त लोकों को तिनके के समान समाचरण वाले समझकर वह भण्ड ही

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 27

इष्टद्रव्यं च यो दद्यात्स्मृतिं मेधां च विन्दति ।सर्पिःपूर्णानि पात्राणि श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्

iṣṭadravyaṃ ca yo dadyātsmṛtiṃ medhāṃ ca vindati / sarpiḥpūrṇāni pātrāṇi śrāddhe satkṛtya dāpayet

हिन्दी अर्थ

१८६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 28

कुम्भोपदोहगृष्टीनां बह्वीनां फलमश्नुते ।श्राद्धे यथेप्सितं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्

kumbhopadohagṛṣṭīnāṃ bahvīnāṃ phalamaśnute / śrāddhe yathepsitaṃ dattvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

सब पर शासन करने लगा था ।८३ है मुने ! इसके अनन्तर उस महान वली भण्डासुर का हनन करने के लिए तया तीनों लोकों की संरक्षा करने के बास्ते महायाग को अग्नि से एक तीसरा ही स्वरूप समुद्भूत हुआ था ।८८। जिस स्वरूप के धारण करने वालो को ललिता नाम से लोग कहा करते थे जो

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 29

वनं पुष्पफलोपेतं दत्त्वा गोसवमश्नुते ।कूपारामतडागानि क्षेत्रगोष्ठगृहाणि च

vanaṃ puṣpaphalopetaṃ dattvā gosavamaśnute / kūpārāmataḍāgāni kṣetragoṣṭhagṛhāṇi ca

हिन्दी अर्थ

पर देवता थो । उसके चारों करों में पाश--अंकुश-धनुष और बाण ये आयुध बे ।८३। बह देवी परमाधिक शक्ति बाली थी और दह साक्षात् पर- अहा के स्वरूप वाली यो । युद्ध करने में महा विशारद उसने उस भण्ड देरयेनद्र को युद्ध में मार गिराया था

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 30

दत्त्वा मोदन्ति ते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् ।स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा श्राद्धेरत्नविभूषितम्

dattvā modanti te svarge nityamācandratārakam / svāstīrṇaṃ śayanaṃ dattvā śrāddheratnavibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

कथं भंडासुरो जातः कथं वा त्रिपुरांविका । कथं बभंज तं संख्ये तत्सर्वं वद विस्त रात्

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 31

पितरस्तस्य तुष्यन्ति स्वर्गलोकं समशनुते ।अस्मिंल्लोके च संपन्नं स्यन्दनं च सुवाहनैः

pitarastasya tuṣyanti svargalokaṃ samaśanute / asmiṃlloke ca saṃpannaṃ syandanaṃ ca suvāhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरा दाक्षायणीं त्यक्त्वा पितुर्यज्ञविनाशनम्

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 32

अष्टाभिः पूज्यते चात्र धनधान्यैश्च वर्द्धते ।पर्णकौशेयपट्टोर्णे तथा प्रावारकंबलौ

aṣṭābhiḥ pūjyate cātra dhanadhānyaiśca varddhate / parṇakauśeyapaṭṭorṇe tathā prāvārakaṃbalau

हिन्दी अर्थ

उपास्यमानो मुनिभिरद् दग्रुणलक्षण:

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 33

अजिनं काञ्चनं पट्टं प्रवेणीं मृगलोमकम् ।दद्यादेतानि विप्राणां भोजयित्वा यथाविधि

ajinaṃ kāñcanaṃ paṭṭaṃ praveṇīṃ mṛgalomakam / dadyādetāni viprāṇāṃ bhojayitvā yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

सापि शङ्कुरमाराध्य चिरकालं मनस्विनी

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 34

प्राप्नोति श्रद्धधानस्तु वाजपेयफलं नरः ।बहुभार्याः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किङ्कराः

prāpnoti śraddhadhānastu vājapeyaphalaṃ naraḥ / bahubhāryāḥ surūpāśca putrā bhṛtyāśca kiṅkarāḥ

हिन्दी अर्थ

स शैलो नारदाच्छू त्वा रुद्राणीति स्वकन्यकाम् । तस्य शुश्रूषणार्थाय स्थापयामास चांतिके

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 35

वशे तिष्ठन्ति भूतानि लोके चास्मिन्निरामयम् ।कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलं गहनं तथा

vaśe tiṣṭhanti bhūtāni loke cāsminnirāmayam / kauśeyaṃ kṣaumakārpāsaṃ dukūlaṃ gahanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकेण हि पीडिताः । ब्रह्मणोक्ताः समाहुय मदनं चेदमब्रुवन्

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 36

श्राद्धे चैतानि यो दद्यात्कामानाप्नोत्यनुत्तमान् ।अलक्ष्मीं नाशयन्त्येते तमः सूर्योदयो यथा

śrāddhe caitāni yo dadyātkāmānāpnotyanuttamān / alakṣmīṃ nāśayantyete tamaḥ sūryodayo yathā

हिन्दी अर्थ

अगस्त्य मुनि ने कहा--यह भष्डासुर कसे समुत्पन्न हुआ था अथवा

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 37

भ्राजते य विमानाग्रे नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः ।वासो हि सर्वदैवत्ये सर्वदेवैरभिष्टुतम्

bhrājate ya vimānāgre nakṣatreṣviva candramāḥ / vāso hi sarvadaivatye sarvadevairabhiṣṭutam

हिन्दी अर्थ

यह त्रिपुराम्बिका देवो केसे श्रादुभू त हुई बी । उसने समरागण में उस महा- हैत्य को कैसे मारा था--यह सम्पूर्ण वृत्त मेरे सामने विस्तार के साथ वर्णन

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 38

वस्त्राभावे क्रिया नास्ति य५दानतपांसि च ।तस्माद्वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले तु नित्यशः

vastrābhāve kriyā nāsti ya5dānatapāṃsi ca / tasmādvastrāṇi deyāni śrāddhakāle tu nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिए ।१। हयग्रीव जी ते कहा -पहिले दाक्षायणी का त्याग करके पिता के यज्ञ का विध्वंस हुआ था ।२। अपनी आत्मा से आत्मा को देखते हुए ज्ञान और आनन्द के रस के स्वरूप वाले जो कि अढन्द गुण के लक्षण वाले थे- मुनिगणों के द्वारा उपास्यमान ये ।३। वे प्रभु उस समय में हिमवान् परंत

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 39

तानि सर्वाण्यवाप्नोति श्राद्धे दत्त्वा तु मानवः ।नित्यश्राद्धे तु यो दद्यात्प्रयतस्तत्परायणः

tāni sarvāṇyavāpnoti śrāddhe dattvā tu mānavaḥ / nityaśrāddhe tu yo dadyātprayatastatparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

के अन्दर एक भीतरी भाग में प्रवेश कर गये ये। उस मनस्विनी ने भी बहुत लम्बे समय तक भगवान् शंकर की समाराधना की थी ।४। उस जग- दस्वा ने भी योग के द्वार। अपने कलेवर का त्याग कर दिया था और फिर वह हिमवान् गिरिराज की पुत्री होकर प्रादुभू'त हुई थी ।५। उस शैल राज

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 40

सर्वकामानवाप्नोति राज्यं स्वगे तथव च ।सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

sarvakāmānavāpnoti rājyaṃ svage tathava ca / sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

हिन्दी अर्थ

ने देवर्षि नारद जी से यह सुना था कि उसकी कन्या साक्षात् रुद्राणी होगी । अतएब उस हिंगवान् ने उस अपनी कल्या को समीप में ही भगवात् शिवकी शुभूषा करने के लिए स्थापित कर दिया था । अर्थात् शिव की आराधना करने की आज्ञा दे दी थी ।६। इसी बीच पें तारक नामक महा देत्य के

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 41

भक्ष्यजातं तु सुकृतं स्वस्तिकाद्यं सशर्करम् ।कृसर मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च

bhakṣyajātaṃ tu sukṛtaṃ svastikādyaṃ saśarkaram / kṛsara madhusarpiśca payaḥ pāyasameva ca

हिन्दी अर्थ

दवारा देवों को उत्पीड़ित किया गया था । ब्रह्माजी से जब देवों ने प्रार्थनाकी थी तो उन्होने कामदेव को बुलाया या और उपसे यह कहा था

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 42

स्निग्धप्रायाश्च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् ।दधिगव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा

snigdhaprāyāśca yo dadyādagniṣṭomaphalaṃ labhet / dadhigavyamasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣyānnānāvidhāṃstathā

हिन्दी अर्थ

सर्गादौ भगवान्ब्रह्मा सृजमानोऽखिलाः प्रजाः ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 43

दत्त्वा न शोचते श्राद्धे वर्षासु च मघासु च ।घृतेन भोजयेद्विप्रान्घृतं भूमौ समुत्सृजोत्

dattvā na śocate śrāddhe varṣāsu ca maghāsu ca / ghṛtena bhojayedviprānghṛtaṃ bhūmau samutsṛjot

हिन्दी अर्थ

न निब्रृ तिरभूत्तस्य कदाचिदपि मानसे ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 44

छायायां हस्तिनश्चैव दत्त्वा श्राद्धेन शोचते ।ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च

chāyāyāṃ hastinaścaiva dattvā śrāddhena śocate / odanaṃ pāyasaṃ sarpirmadhumūlaphalāni ca

हिन्दी अर्थ

तपश्चचार सुचिरं मनोवाक्कायक्मभिः

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 45

भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा परत्रेह च मोदते ।शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः

bhakṣyāṃśca vividhāndattvā paratreha ca modate / śarkarākṣīrasaṃyuktāḥ pṛthukā nityamakṣayāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रसन्नो भगवान्सलक्ष्मीको जनार्दनः ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 46

स्यात्तु संवत्सरं प्रीतिः शाकैर्मांसरसेन च ।सक्तुलाजास्तथापूपाः कुल्माषा व्यञ्जनैः सह

syāttu saṃvatsaraṃ prītiḥ śākairmāṃsarasena ca / saktulājāstathāpūpāḥ kulmāṣā vyañjanaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

यदि तुष्टोऽसि भगवन्ननायासेन वै जगत् ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 47

सर्पिःस्निग्धानि सर्वाणि दध्ना संस्कृत्य भोजयेत् ।श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्पद्मं स लभते निधिम्

sarpiḥsnigdhāni sarvāṇi dadhnā saṃskṛtya bhojayet / śrāddheṣvetāni yo dadyātpadmaṃ sa labhate nidhim

हिन्दी अर्थ

तवायुवार्थ दत्त च पुष्पवाणेक्षुकाम्'कम् ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 48

नवसस्यानियो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः ।सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः

navasasyāniyo dadyācchrāddhe satkṛtya yatnataḥ / sarvabhogānavāpnoti pūjyate ca divaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

असौ सृजति भूतानि कारणेन स्वकर्मणा ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 49

भक्ष्यभोज्यानि पेयानि चोष्यलेङ्यवराणि च ।भोजनाग्रासनं दत्त्वा अतिथिभ्यः कृताञ्जलिः

bhakṣyabhojyāni peyāni coṣyaleṅyavarāṇi ca / bhojanāgrāsanaṃ dattvā atithibhyaḥ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

१८८ । ब्रह्माण्ड पुराण

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 50

सर्वयज्ञक्रतूनां हि फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षते

sarvayajñakratūnāṃ hi phalaṃ prāpnotyanuttamam / kṣipramatyuṣṇamakliṣṭaṃ dadyādannaṃ bubhukṣate

हिन्दी अर्थ

एष दत्तवरो ब्रह्मा त्वयि विन्यस्य तद्भरम् ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 51

सव्यञ्जनं तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः ।तरुणादित्यसंकाशं विमानं हंसवाहनम्

savyañjanaṃ tathā snigdhaṃ bhaktyā satkṛtya yatnataḥ / taruṇādityasaṃkāśaṃ vimānaṃ haṃsavāhanam

हिन्दी अर्थ

जब इस जगत् का सृजन आरम्भ किया था उसके आदि काल में भगवान् ब्रह्माजी ने समस्त प्रजाका सृजन करना चाहा था किन्तु उनके मन में किसी भी समय में सम्तोष नहीं हुआ था । तब उन्होंने बहुत समय पर्यम्त मन-वाणी और शरीर से तपश्‍चर्या की थी ।८। तब भगवान् उन पर परम

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 52

अन्नदो लभते नित्यं कन्याकोटीस्तथैव च ।अन्नदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चित्तु विद्यते

annado labhate nityaṃ kanyākoṭīstathaiva ca / annadānātparaṃ dānaṃ nānyatkiñcittu vidyate

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हुए ये जो कि जनार्दन प्रभु अपनी प्रिया लक्ष्मी के ही साथ में आकर प्रसन्न हो गये थे । समस्त देहश्वारियों को बर देने वाले प्रभु ने उनको भी बरदान देकर सन्तुष्ट किया था।३। ब्रह्माजी ने प्रार्थना की थो--हे भगवत् ! यदि आव मुझ पर प्रसन्न हैं तो मुझे यही बरदान दोजिए कि मैं बिना ही

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 53

अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति प्रभवन्ति च ।जीवदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चन विद्यते

annādbhūtāni jāyante jīvanti prabhavanti ca / jīvadānātparaṃ dānaṃ nānyatkiñcana vidyate

हिन्दी अर्थ

किसी आयास के इस चराचर जगत् का आपकी कृपा से सृजन कर दू"

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 54

अन्नाल्लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् ।अन्नं प्रजापतिः साक्षात्ते न सर्वमिदं ततम्

annāllokāḥ pratiṣṭhanti lokadānasya tatphalam / annaṃ prajāpatiḥ sākṣātte na sarvamidaṃ tatam

हिन्दी अर्थ

जब इस रोति से ब्रह्माजो ने प्रार्थना की थी तो उन्होंने महालक्ष्मी की ओर देखा था । उसी समय में आप माईत हुए थे जो कि इस जगत् को मोहित करने वाले स्वरूप को धारण करने वाले थे।११। आपके आयुध के लिये उन्होंने आपको इक्षु का धनुष और पुष्पों का वाण प्रदात किया था । परम

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 55

तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ।यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा

tasmādannasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / yāni ratnāni medinyāṃ vāhanāni striyastathā

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हरि ने विजयो होना भो प्रदान किया था।१२। यही कामदेव भूतों का सृजन अपने ही कर्म के कारण के द्वारा किया करेगा । आप अपने जन से साक्षिमूत होकर निवृति का समाश्रय ग्रहण करें। कामदेव ही आपके सूजन का कार्य करता रहेगा ।१३। ब्रह्माजी को यह वरदान जब दिया गया

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 56

क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु यो नरः ।प्रतिश्रयं च यो दद्यादतिथिब्यः कृताञ्जलिः

kṣipraṃ prāpnoti tatsarvaṃ pitṛbhaktastu yo naraḥ / pratiśrayaṃ ca yo dadyādatithibyaḥ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

था तो उन्होंने सूजन का सब भार तुम पर छोड़कर है मग्मथ ! ब्रहाजी सन्तुष्ट होकर आज भो स्थित हैं

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 57

देवास्तं संप्रतीच्छन्ति दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः ।सर्वाण्येतानि यो दद्यात्पृथिव्यामेकराड्भवेत्

devāstaṃ saṃpratīcchanti divyātithyaiḥ sahasraśaḥ / sarvāṇyetāni yo dadyātpṛthivyāmekarāḍbhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदत्तवरोऽयं हि तारको नाम दानवः

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 58

त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भदेत् ।दानानि परमो धर्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः

tribhirdvābhyāmathaikena dānena tu sukhī bhadet / dānāni paramo dharmaḥ sadbhiḥ satkṛtya pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वाधते सकलाँल्लोकानस्मानपि विशेषतः ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

अध्याय ५४

श्लोक 59

त्रैलोक्यस्या धिपत्यं हि दानेनैव ध्रुवं स्थितम् ।अराजा लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् ।क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः

trailokyasyā dhipatyaṃ hi dānenaiva dhruvaṃ sthitam / arājā labhate rājyamadhanaścottamaṃ dhanam / kṣīṇāyurlabhate cāyuḥ pitṛbhaktaḥ sadā naraḥ

हिन्दी अर्थ

त्वां विनास्मिन्महाकार्ये न कश्चित्प्रवदेदपि ।

English

Cf. Va.P.80.54-57. In fact the whole of that chapter in V&.P. is textually identical with this text.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 54
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.