Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
55
अध्याय 55 / 156

Book 2 - Adhyaya 17

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः ॥ १६॥ बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् ।काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe dānapraśaṃsā nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ // 16// bṛhaspatiruvāca ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi śrāddhakarmaṇi pūjitam / kāmyaṃ naimittikājasraṃ śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वक राच्च भवेत्कार्यं भवतो नान्यतः क्वचित्

English

The word Affakd affan according to Vdrttika 9 on Pdpini VI 1.3.45 means 'a rite with Pitrs as deities. Aivaldyana Gr.S.II.4.1 states that the 8th day in the dark halves of seasons Hemanta — and Sitira are Aakas i.e. there are four A?tak£s. But most other Grhya Sfltras differ and regard the 8th day

अध्याय ५५

श्लोक 2

पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु ।कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता

putradāranimittāḥ syuraṣṭakāstisna eva tu / kṛṣṇapakṣe variṣṭhā hi pūrvākhaṇḍaladevatā

हिन्दी अर्थ

हिमाचलतले रम्ये वतंते मुनिभिवृ'त:

English

The other one, that is the fourth type of Srdddha on a new moon day (? ) should be performed always with special care. A learned man performing Sraddha in all these ( Tithis ) even by sacrificing his entire possession, immediately attains welfare and rejoices both here and hereafter.

अध्याय ५५

श्लोक 3

प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका ।आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्

prājāpatyā dvitīyā syāttṛtīyā vaiśvadevikā / ādyāpūpaiḥ sadākāryā māṃsairanyā sadā bhavet

हिन्दी अर्थ

ईवत्कार्यमिदं कृत्वा त्रायस्वास्मान्महाबल

English

He who performs (Sraddha) on the second Tilhi shall become the overlord of all bipeds.

अध्याय ५५

श्लोक 4

शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः ।अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते

śākaiḥ kāryā tṛtīyā syādevaṃ dravyagato vidhiḥ / atrāpīṣṭaṃ pitṝṇāṃ vai nityameva vidhīyate

हिन्दी अर्थ

एवमभ्यथितो देवैः स्तूयमानो मुहुमु हु: । जगामात्मविनाशाय यतो हिमवतस्तटम्

English

He who performs {Sraddha) on the fifth day attains great glory and splendour.

अध्याय ५५

श्लोक 5

या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः ।आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः

yā cāpyanyā caturthī syāttāṃ ca kuryādviśeṣataḥ / āsu śrāddhaṃ budhaḥ kurvansarvasvenāpi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

आपका बलबीये तो अमोघ है और आपका पराक्रम भी मोघ नहीं है।१५। आपके अस्त्र भो कुसुम परम सुकुमार है तथा वे सदा ही अमोघ हैं। अब यह तारक नाम का दानव ब्रह्माजी के ही द्वारा वरदान प्राप्त कर लेने वाला है ।१६। यह समस्त लोकों को बाधा दे रहा है और हमको तो

English

VV.9-20 state the fruit of performance of Sr&ddha on each Tithh

अध्याय ५५

श्लोक 6

क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते ।पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः

kṣipramāpnoti hi śreyaḥ paratreha ca modate / pitaraḥ parvakāleṣu tithikāleṣu devatāḥ

हिन्दी अर्थ

विशेष रूप से सता रहा है। इसको भगवानु शिव के पुत्र के विना अन्य किसी से भी कुछ भय नहीं है अर्थात् इसका वध शिव का हो पुत्र कर सकता है ।१७। यह एक महान् कायं है । आपके विना कोई भी अन्य इसको नहीं कर सकता है चाहे किसो से भा कहा जावे । यह तो आपके हो अपने

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 7

सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः ।मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः

sarveṣu puruṣā yānti nipātamiva dhenavaḥ / māsāṃte pratigaccheyuraṣṭakāsu hyapūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

कर से होगा और अन्य किसो से भी कभी नहीं हो सकता है।१८। आत्मा की एकता के ध्यान में निरत भगवान् शिव इस समय में है और गौरी भी यहाँ पर बिद्यमान हैं ये परम रम्य हिमाचल के तल में है और मुनिगण से घिरे हैं ।१६। है महान् बलवाले ! आप उन शिव को गौरी में नियोजित कर

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 8

मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः ।पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः

moghāstasya bhavantyāśāḥ paratreha ca sarvaśaḥ / pūjakānāṃ samutkarṣo nāstikānāmadhogatiḥ

हिन्दी अर्थ

दो । उस का सुत जन्म धारण करेगा । यह एक छोटा सा हमारा कायं है । इस को आप करके हमारी सुरक्षा कोजिए ।२०। इस तरह से देवों के द्वारा कामदेव से बार-बार प्रार्थना की गयी थी और बहुत स्तवन भी उसका किया गया था । तब वह अपनी आत्मा के विनाश के लिए वहाँ से कामदेव

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 9

देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः ।पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च

devāstu dāyino yānti tiryaggacchantyadāyinaḥ / puṣṭiṃ prajāṃ smṛtiṃ medhāṃ putrānaiśvaryameva ca

हिन्दी अर्थ

हिमवाच् के तट पर गया था

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 10

कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते ।प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति

kurvāṇaḥ pūjanaṃ cāsu sarvaṃ pūrṇaṃ samaśnute / pratipaddhanalābhāya labdhaṃ cāsya na naśyati

हिन्दी अर्थ

१६० ब्रह्माण्ड पुराण

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 11

द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् ।वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी

dvitīyāyāṃ tu yaḥ kuryāddvipadādhiṃpatir bhavet / varārthināṃ tṛtīyā tu śatrughnī pāpanāśinī

हिन्दी अर्थ

विस्मृत्य स हि कार्याणि वाणविद्धोंशतिके स्थिताम् ।

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 12

चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति ।पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्

caturthyāṃ tu prakurvāṇaḥ śatrucchidrāṇi paśyati / pañcamyāṃ cāpikurvāṇaḥ prāpnoti mahatīṃ śriyam

हिन्दी अर्थ

गौरीं विलोकयामास मन्मथाविश्चेतन:

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 13

षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः ।कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः

ṣaṣṭhyāṃ śrāddhāni kurvāṇaḥ saṃpūjyaḥ syātprayatnataḥ / kurute yastu saptamyāṃ śrāddhāni satataṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

तं इृश्वा कुपितः शूली त्रेलोक्यदहनक्ष मः ।

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 14

महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् ।संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः

mahīśatvamavāpnoti gaṇānāṃ cādhipo bhavet / saṃpūrṇāmṛddhimāpnoti yo 'ṣṭamyāṃ kurute naraḥ

हिन्दी अर्थ

तार्तीयं चक्षुरुन्मील्य ददाह मकरध्वजम्

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 15

श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता ।कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्

śrāddhaṃ navamyāṃ karttavyamaiśvaryaṃ strīśca kāṅkṣatā / kurvandaśamyāṃ tu naro brāhmīṃ śriyamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

कुसुमों के बाणों बाले आयुध लिये हुए कामदेव ने वहाँ पर भगवान् णिव को देखा था जो कुछ को समाराधना करके ध्यान में नेश्ों को बन्द किये हुए समाधिस्थ संस्थित थे ।२२। इसी बीच में यह भो उसने देखा था कि हिमवान् की पुत्रों वातो मी भगवात् शिव को आराधना की इच्छा

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 16

वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् ।एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा

vedāṃścaivāpnuyātsarvānviprāṇāṃ samatāṃ vrajet / ekādaśyāṃ paraṃ dānamaiśvarya satataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

बाली वहाँ पर आ गयी थी जो अत्यद्मुत स्वरूप से सुसम्पन्न थी

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 17

द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च ।प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्

dvādaśyāṃ jayalābhaṃ ca rājyamāyurvasūni ca / prajāvṛddhiṃ paśūnmedhāṃ svātantryaṃ puṣṭimuttamām

हिन्दी अर्थ

अति बलवान् मदन ने वहाँ देखा था कि यह पार्वती णम्भु के समीप में पहुँच कर गन्ध-पुष्प और उपहारों के द्वारा शिव को Fe में संलग्न बी ।२४। वह मदन समस्त प्राणियो के द्वारा अदृश्य था और उनके समीप में ही संस्थित होकर उसने अत्युत्तम पुष्पो के वाणों से महेश्वर के हृदय को

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 18

दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ।युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्

dīrghamāyurathaiśvaryaṃ kurvāṇastu trayodaśīm / yuvānaśca gṛhe yasya mṛtāstebhyaḥ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

बेधा था ।२५। मन्मथ के द्वारा आविष्ट चेतना बाले उस भगवान् शिव ने समस्त ध्यान करने के कार्यों को भुलाकर काम के बाणों से विद्ध होकर समीप में स्थित गौरी की ओर देखा था ।२६। फिर उन्होंने धेये का समाश्रय ग्रहण किया था और मन में चिन्तन कर रहे ये कि यह विकार क्यों और

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 19

शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् ।अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः

śastreṇa vā hatā ye ca teṣāṃ dadyāccaturdaśīm / amāvāsyāṃ prayatnena śrāddhaṃ kuryātsadā śuciḥ

हिन्दी अर्थ

कैसे हो रहा है । उसी समय में उन्होंने देखा था कि कामदेव कुसुमों के आयुध वाला आगे ससद है ।२७। उसको देखकर जिशूली प्रभु बहुत हो कद हो गये ये जो कि तोनों लोकों को दग्ध कर देने में समर्थ ये । उन्होने अपना मस्तक में स्थित तोसरा नेत्र खोल दिया था और उसी क्षण में मकरध्वज

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 20

सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते ।तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः

sarvakāmānavāpnoti svargaṃ cānantamaśnute / tathāviṣamajātānāṃ yamalānāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

को भस्मसात् कर दिया षा

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 21

श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् ।मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्

śrāddhaṃ dadyādamāvāsyāṃ sarvakāmānavāpnuyāt / maghāsu kurvañchrāddhāni sarvakāmānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जिवेनेवमतज्ञाता दुःखिता शैलकन्यका ।

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

अध्याय ५५

श्लोक 22

प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा ।पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्

pratyakṣamarcitāstena bhavanti pitarastadā / pitṛdavā maghā yasmāttasmāttāsvakṣayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

तदुभस्मना तु पुरुष ।चत्राकार चकार स:

English

(One who performs Sraddha) on the twelfth day acquires victory, kingdoms, longevity, wealth, increase in the progeny, cattle, wealth, intellect, freedom and excellent nourishment.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 55
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.