Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
57
अध्याय 57 / 156

Book 2 - Adhyaya 19

74 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५७

श्लोक 1

इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः ॥ १८॥ शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर ।किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते

iti śrī brahāmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe nakṣatraśrāddhaṃ nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ // 18// śaṃyuruvāca kiṃ sviddattaṃ pitṝṇāṃ tu tṛptidaṃ vadatāṃ vara / kiṃsvitsyāccirarātrāya kiṃ vānantyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

हिरण्याय तु यदत्त किरीटं ब्रह्मणा पुरा ।

English

"What, O excellent one among the eloquent persons, when offered to the Pitrs, yields satisfaction (unto them)? What shall be beneficent for a long time? What is conducive to infinite bliss?"

अध्याय ५७

श्लोक 2

बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः ।तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्

bṛhaspatiruvāca havīṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ / tāni me śṛṇu sarvāṇi phalaṃ caiṣāṃ yathātatham

हिन्दी अर्थ

सजीवमविनाश्यं च हैत्येन्द्रौ रपि भूषितम् ।

English

Listen from me to all those offerings which those who are conversant with the ritualistic details of Sraddha know. Listen to their due benefits as well.

अध्याय ५७

श्लोक 3

तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा ।दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः

tilairvrīhiyavaimāṣairadbhirmūlaphalaistathā / dattena māsaṃ prīyante śrāddhena hi pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि भण्ड भगवान रुद्र की कोषाग्नि से समुत्पन्न हुआ था अत एब वह महा बलवान् था और उसका स्वभाव भी परम रोद्र हुआ था। ऐसा ही यह दानव या ।१। इसके पश्चात महा तेजस्वी हैत्यों के पुरोहित शुक्रा- चायं वहां पर आये ये और सैकड़ों महाबली हैतेय भी समागत हुए थे

English

If gingelly seeds, grains of rice, barleys, pulses, water libations, roots and fruits were offered in Sraddha the grand- fathers are pleased for the period of a month.1

अध्याय ५७

श्लोक 4

मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु ।शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः

matsyaiḥ prīṇanti dvau māsau trīnmāsānhāriṇena tu / śāśena caturo māsānpañca prīṇāti śākunaiḥ

हिन्दी अर्थ

इसके उपरान्त भण्ड ने देत्यों के वंश में होने वाले आदि शिल्पी मय को बुलाया था । भृगु के पुत्र के द्वारा नियुक्त होते हुए उसने उस शिल्पी से अथं युक्त वचन कहा था ।३। जहाँ पर स्थित होकर पहिले देत्यों के स्वामी ने लोक्य का शासन किया था वहाँ पर जाकर जैसा भी पुर होता है गेसा

English

They are satisfied for two months, if Sraddha is offered with different kinds of fish. They are satisfied for three months, if the Sraddha is offered with venison (deer's flesh).

अध्याय ५७

श्लोक 5

वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् ।अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्

vārāheṇa tu ṣaṇmāsāñchāgalaṃ saptamāsikam / aṣṭamāsikamityuktaṃ yacca pārvatakaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

शोगित पुर का निर्माण करी ।४। यह वचन श्रवण करके उस शिल्पी ने जाकर एक महान पुर की रचना को थी । वह पुर मन से ही ईक्षण के द्वारा अमरपुर के समान था ।५। इसके अनन्तर शुक्राचायं के द्वारा तथा महाबली हैत्यों के साथ अभिषेक किया गया था । बहू परोष्कृष्ट लक्ष्मी से शोभित

English

VV 3-11 give the vegetarian and non- vegetarian articles of food liked by and therefore recommended to serve to Brahmins while dining at a Sraddha. The Apastamba Dh.S. (600 B.C.) prescribes flesh-eating as obliga- tory at Sraddha and enumerates the animals the flesh of which gratifies Pitrs for what period e.g. the flesh of a cow offered in Sraddha gratifies the Pitrs for a year ( Samvatsaram gavayena prltih ) and for other animals etc. see Apas- tainba Dh. S. II. 7. 16.25; II.7.17.3. A refusal to accept non-vegetarian food at Sraddha is punished by going to hell ( Visyudharmottara 1.140.49-50, also Manu V 35; KP.II.17.40).

अध्याय ५७

श्लोक 6

रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः ।गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी

rauraveṇa tu prīyante nava māsānpitāmahāḥ / gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syāddaśamāsikī

हिन्दी अर्थ

हुआ था तथा तेज से भी समन्वित था ।६। पहिले हिरण्य के लिए जो किरीट ब्रह्माजी ने प्रदान किया था वह सजोब और विनाशन होने के योग्य था तथा हैत्येन्दों के भी द्वारा भूषित या । उसको भृगु सुत के द्वारा उत्सृष्ट जो था भण्ड ने धारण किया था । यह किरीट बाल सूर्य के ही सहश था । इसके

English

They are pleased for six months if Sraddha is per- formed with boar's flesh.

अध्याय ५७

श्लोक 7

औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु ।श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः

aurabhreṇa ca māṃsena māsānekādaśaiva tu / śrāddhe ca tṛptidaṃ gavyaṃ payaḥ saṃvatsaraṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

उपरान्त बह सिहासन पर समासीन हुआ था और सभी आभरणों से विभू- वित हुआ था

English

The grandfathers are delighted for n'ne months with the flesh of Ruru variety of deer.

अध्याय ५७

श्लोक 8

आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये ।पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च

ānantyāya bhavettadvatkhaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye / pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ chāyāyāṃ kuñjarasya ca

हिन्दी अर्थ

चामरे चन्द्रसंकाशे सजीवे ब्रह्मनिमिते ।

English

The satisfaction lasts for eleven months if sheep's flesh is offered in the Sraddha. O Brahmanas, cow's milk offered in the Sraddha, yields satisfaction (to the Pitrs) fora year.

अध्याय ५७

श्लोक 9

कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ।अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः

kṛṣṇacchāgasya māsena tṛptirbhavati śāśvatī / atra gāthāḥ pitṛgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्यातपत्रं प्रददौ ब्रह्मणैव पुरा कृतम् ।

English

The flesh of the rhinoceros shall be conducive to infinite bliss in the abode of the Pitrs. Milk pudding offered along with honey and ghee at the time of Gajacchdya 1 yields per- petual satisfaction.

अध्याय ५७

श्लोक 10

तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे ।अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्

tāste 'haṃ kīrttayiṣyāmi yathāvatsannibodha me / api naḥ sa kule yāyādyo no dadyāt trayodaśīm

हिन्दी अर्थ

यस्य ऽ्छायानिषण्णास्तु बाध्यते नास्त्रकोटिभिः

English

"O dear father, recount to me who ask, the fruit of Gaya etc; mention fully the merits to the donors**.

अध्याय ५७

श्लोक 11

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च ।एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् ।गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्

ājena sarvalohena varṣāsu ca maghāsu ca / eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet / gaurīṃ vāpyudvahedbhāryāṃ nālaṃ vā vṛṣamutsṛjet

हिन्दी अर्थ

३९४ ्रह्माष्ड पुराण

English

"The Sraddha at Gaya is of everlasting benefit. So also the Japas, Homas, the penances. It is in the abode of the Pitrs, O son, and therefore the Sraddha there is remember- ed as yielding an everlasting benefit.

अध्याय ५७

श्लोक 12

शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ।दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे

śaṃyuruvāca gayādīnāṃ phalaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ / dātṝṇāṃ caiva yatpuṇyaṃ nikhilena pravīhi me

हिन्दी अर्थ

तमसेबंत कालज्ञा देवाः सर्वे सवासवाः ।

English

The son begot of a Gauri type of a girl after she had completed her twentyfirst year shall perform great sacri- fices. (?) This is remembered as its fruit.

अध्याय ५७

श्लोक 13

बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च ।पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्

bṛhaspatiruvāca gayāyāmakṣayaṃ śrāddhañjapahomatapāṃsi ca / pitṛkṣaye hi tatputra tasmāttatrākṣayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

दो चमर भी चन्द्रमा के समान थे जो सजीव ये और ब्रह्माजी के ही द्वारा निमित हुए ये । इसके निषेवण करने का यह प्रभाव था कि सेवन करने वाले कोई भी रोग ओर दुःख नहीं हुआ करता शा। उनको भी इसने धारण किया था ।=। उसका जो आतपत्र (छत्र) भी पहिले ही निमित

English

W.14-19 describe the reward one gets by discharging a bull on the occasion «f

अध्याय ५७

श्लोक 14

पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः ।महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् ।फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत

pūrṇāyāmekaviṃśaṃ tu gauryāmutpāditaḥ sutaḥ / mahāmahāṃśca juhuyāditi tasya phalaṃ smṛtam / phalaṃ vṛṣasya vakṣyāmi gadato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

किया हुआ ब्रह्माजी ने हो प्रदान किया था जिसकी छाया में जो भी उप- बिष्ट होते हैं उनको करोड़ों अस्त्र भी कुछ बाधा नहीं दिया करते हैं

English

If a person gives during the Sraddha rite gingelly seeds mixed with jaggery, honey, or something myced with honey — everything becomes everlasting in yielding benefits.

अध्याय ५७

श्लोक 15

वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्

vṛṣotsraṣṭā punātyeva daśātītāndaśāvarān

हिन्दी अर्थ

विजय नामक धभुष और रिपुं का घात करने वाला शंख था । उनके अतिरिक्त अन्य-अभ्य भी बहुत कीमती भूषण प्रदान किये थे ।१०। उसको जो सिंहासन प्रदान किया था बह अक्षय था ओर सूये के समान था उस पर बह बैठकर उत्तेजित रत्न के ही सदृश अतीव तेजस्वी हो गया था

English

(Charitable gifts) should always be given by men. One should not test the Brahmana. It is heard (i.e. it is laid down in the Vedas) that a Brahmana is to be tested in rites pertaining to the Pitrs and gods.1

अध्याय ५७

श्लोक 16

यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले ।वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्

yatkiñcitspṛśate toyamavatīrṇo nadījale / vṛṣotsarggatpitṝṇāṃ tu hyakṣayaṃ samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

उसके आठ देतेय महा बलबान हुए थे-उनके नाम ये बे-इनद्र शत्रु-- अभिश्रघ्न-बिदयन्भाली-विभोषण--उग्र कर्मा--उम्रधस्वा--विजय--अुति- पारग ।१९। उसकी चार प्रिय दंन बालो पत्नियां थी जिनके नाम ये हैं-- सुमोहिनी--कुमुदिनी--चित्रांगो और सुन्दरी ।१३। काल के ज्ञान रखने

English

If a person honours those who are well established in yogic rites and Brahmanas worthy of being invited for Sraddha rites, the three deities Brahma, Visnu and Mahesvara are thereby worshipped by him.

अध्याय ५७

श्लोक 17

येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः ।सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः

yenayena spṛśettoyaṃ lāṅgūlādibhiraṅgaśaḥ / sarvaṃ tadakṣayaṃ tasya pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वाले इन्द्र के सहित सभी देवगणों ने उसकी सेवा की थी। उसके पास सहस्रों ही रथ--अश्व--गज और पदाति सैनिक ये

English

VV. 21-28 mention the qualifications of Brahmanas to whom gifts may be given. The Togadharma was regarded as the foremost among Dharmas and hence naturally Yogis got a preference.

अध्याय ५७

श्लोक 18

शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः ।मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै

śṛṅgaiḥ khurairvā bhūmiṃ yāmullikhatyaniśaṃ vṛṣaḥ / madhukulyāḥ pitṝṃstasya hyakṣayāśca bhavanti vai

हिन्दी अर्थ

संबभूवुमंहाकाया महांतो जितकाशिनः ।

English

A rogue, one who drinks liquor, one who keeps ani- mals, one who has been banished, one who works as the common servant of all the villagers, one whose profession is usury, one who does business in the bazar.

अध्याय ५७

श्लोक 19

सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः ।तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते

sahasranalvamātreṇa taḍāgena yathāsrutiḥ / tṛptistu yā pitṝṇāṃ vai sā vṛṣeṇeha kalpate

हिन्दी अर्थ

अर्चयंतो महादेवमास्थिताः शिवशासने ।

English

One who burns houses, one who gives poison, a Sudra, a common priest of the village performing a Yajna (on behalf of anyone and everyone), a Kandaprha (a Brahmana who lives by making arrows and other weapons), a Kundasin ( a pander, a pimp), one who imbibes liquor, one who sells Soma juice.

अध्याय ५७

श्लोक 20

यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि ।मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्

yo dadāti guḍonmiśratilāni śrāddhakarmaṇi / madhu vāmadhumiśraṃ vā sarvamevākṣayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

गृहे गृहे च यज्ञाश्च संबभूकुः समंततः

English

One who has gone overseas, a person who works as a servant, a back-biter, one guilty of perjury, one who argues with his father, one who keeps his wife's paramour in his own house.

अध्याय ५७

श्लोक 21

न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः ।दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्

na brāhmaṇaṃ parikṣeta sadā deyaṃ hi mānavaiḥ / daivekarmaṇi pitrye ca śrūyate vai parīkṣaṇam

हिन्दी अर्थ

ऋचो यजून्षि सामानि मीमांसान्यायकादय: ।

English

An AbhiSasta (a wicked and cursed fellow), a thief, one who maintains himself by means of arts and crafts, a

अध्याय ५७

श्लोक 22

सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः ।ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः

sarvavedavratasnātāḥ paṅktīnāṃ pāvanā dvijāḥ / ye ca bhāṣāvidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ

हिन्दी अर्थ

तया यज्ञेषु द॑ त्यानां बुभुजुहुँव्यभोजिनः

English

A one-eyed fellow, a lame man, an atheist, one who has discarded the study of the Vedas, a mad fellow, a eunuch, one who has killed a child in the womb, a person who defiles the preceptor's bed.

अध्याय ५७

श्लोक 23

अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च ।त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्

adhīyate purāṇaṃ vai dharmaśāstramathāpi ca / triṇāciketaḥ pañcāgniḥ sa sauparṇaḥ ṣaḍaṅgavit

हिन्दी अर्थ

एवं कृतवतोऽप्यस्य भंडस्य जितकाशिनः ।

English

One who maintains himself with the help of a physi- cian, a glutton, one who commits adultery, one who sells Brahminical holy rites and observance* — all these are the defilers of rows.

अध्याय ५७

श्लोक 24

ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ।पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः

brahmadevasutaścaiva cchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ / puṇyeṣu yaśca tīrtheṣu kṛtasnānaḥ kṛtavrataḥ

हिन्दी अर्थ

ससज गहसा कांचिन्मायां लोकविमोहिनीम् ।

English

W. 29-35 give the list of persons unfit for invitation to Srdddha Cf. K I.2 1.25-43.

अध्याय ५७

श्लोक 25

मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः ।ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये

makheṣu ye ca sarveṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ / ye ca satyavratā nityaṃ svadharmaniratāśca ye

हिन्दी अर्थ

तामुवाच ततो मायां देवदेवो जनाद नः

English

VV. 36-42 enumerate peisons who are unworthy of receiving dana (religious gift at the time of Sr&ddhd).

अध्याय ५७

श्लोक 26

अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् ।एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः

akrodhanā lobhaparāstāñchrāddheṣu nimantrayet / etebhyo dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके सभी दानव भृगुपुत्र के मत का अनुगमत करने वाले थे और इन सबके कलेवर बहुत विशाल थे और ये जितकाशी थे ।१५। ये सबके सव महादेवजी का अर्चन किया करते थे और सर्वदा शिव के ही शासन में समास्थित रहते थे । वहाँ पर जो भो दानव गण ये वे सब पुत्रों-पोत्रों और

English

Since very early times — since the period of Dharma Sutras (600 A.D.) — food for Srdddha and other sacred purposes was not allowed to be polluted even by sight by certain animals and classes of persons such as dogs, Candalas, the committers of Mahapatakas, women in menses or sonless women or by a person suffering from white leprosy. When our author gives a list of such unworthies in W. 43-44, he is echoing Gautama Dh.S. (15.25-28), Man it IH239-242, and Purarias like K 22.34-35, Va. 26-40 and VP. III. 16-12-14 to mention a few.

अध्याय ५७

श्लोक 27

श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः ।त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

śrāddhīyā brahmaṇā ye tu yogavratasuniṣṭhitāḥ / trayo 'pi pūjitāstena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

धन से सुम्पन्न ये और घर-घर में चारों और यज्ञ दमा करते ये

English

A pig destroys (Sraddha) merely by seeing it; a cock destroys it with the wind from its wings. The Sraddha is destroyed by the touch of a woman in her menses. It is also destroyed if the person offers it in angry mood.

अध्याय ५७

श्लोक 28

पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः ।पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्

pitṛbhiḥ saha lokāśca yo hyetānpūjayennaraḥ / pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam

हिन्दी अर्थ

शास्त्र उस समय में प्रत्येक घर में पुनः प्रवृत्त हो गये थे ।१७। मुनियों के और द्विजों के मुख्य आश्रमों में तथा यज्ञं में जो कि देत्यों के ये ह्य के भोजन करने बाले भोजन किया करते ये ।१८। इस रीति से करने वाले. जित काशी मंड के सहस्र वर्ष आधे क्षण के ही समान व्यतीत हो गये थे

English

The grandfathers arc pleased with what is given on the beautiful banks of rivers, on lakes and in secluded places.

अध्याय ५७

श्लोक 29

प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते ।अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत

prathamaḥ sarvadharmāṇāṃ yogadharmo nigadyate / apāṅkteyānpravakṣyami gadato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

।१६। तप से और बल के द्वारा बढ़ते हुए इस भण्ड देत्य को और क्षीण होने वाले बल से मुक्त इन्द्र को देखकर कमलापति ने माया के रचना करने का विचार किया था ।२०। और तुरन्त ही लोको का बिमोहन करने वाली कोई एक माया का सृजन किया था । फिर देवों के भी देव जनार्दन प्रभु ने

English

One should make offerings unto the Pitrs on the ground or in the open sunshine or on Darbha grasses spread like a bed.

अध्याय ५७

श्लोक 30

कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः ।ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा

kitavo madyapo yaśca paśupālo nirākṛtaḥ / grāmapreṣyo vārdhuṣiko hyāpaṇo vaṇijastathā

हिन्दी अर्थ

उस माया से कहा था

English

Since the times of Vasistha Dh.S. (XI. 17), Tatis (recluses), Yogis had a special place of honour among the invitees to Sraddha. During the Purana period the honour became a blind faith. As stated in Supra 9.70, feeding a yogi came to be regarded as more meritorious than feeding thousands of Br&hmapas. Hence, here in VV.58b-64 even speaking ill of Yogins is prohibited as a sin.

अध्याय ५७

श्लोक 31

अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः ।काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी

agāra dāhī garado vṛṣalo grāmayājakaḥ / kāṇḍapṛṣṭho 'tha kuṇḍāśī madhupaḥ somavikrayī

हिन्दी अर्थ

विचरस्व यथाकामं त्वां न ज्ञास्यति कश्चन

English

One who listens to the abuse of leading Yogins who are sclf-controllcd, will become immersed in hell for a long time. There is no doubt in this matter. They will be roasted in the hell Kumbhlpaka again and again. Their tongues shall be cut again and again.

अध्याय ५७

श्लोक 32

समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः ।पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे

samudrāntarito bhṛtyaḥ piśunaḥ kūṭasākṣikaḥ / pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe

हिन्दी अर्थ

१६६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Those men will undergo disaster like a lump of

अध्याय ५७

श्लोक 33

अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ।स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति

abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati / stavakaḥ sūpakāraśca yaśca mitrāṇi nindati

हिन्दी अर्थ

मोहयिस्वाचिरेणैव विषयानृपभोक्ष्यसे

English

A person who has mastered (various subjects) docs not gain mastery over himself. Due to his own actions, he wanders within the three worlds. Even one who has mastered the Rg Mantras, Yajus Mantras, Saman Mantras and their various ancillary subjects does not attain the Brahman devoid of changes and aberrations and therefore becomes distressed.

अध्याय ५७

श्लोक 34

काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः ।उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः

kāṇaśca khañjakaścaiva nāstiko vedavarjitaḥ / unmatto 'pyatha ṣaṇḍhaśca bhrūṇahā gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

ययाचेऽप्सरसो मुख्याः साहय्यार्थ काश्चन

English

One who has mastered all created things, the products of Prakrti (the nature known as Avidya), one who has mastered the good features in the three Vedas, one who has mastered the three Gunas (Sattva etc.) and one who has mastered the twentyfour principles is the person who has cross- ed the sariisara to the other shore and is the master of academic studies.1

अध्याय ५७

श्लोक 35

भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते ।विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा

bhiṣagjīvī prāśanikaḥ parastrīṃ yaśca sevate / vikrīṇāti ca yo brahmavratāni niyamāṃstathā

हिन्दी अर्थ

तया संप्राथितो भूयः प्रेषयामास काश्चन ।

English

The knower of Yoga obtains i.e. comprehends everything that has to be comprehended in the Vedas and that which has to be realized i.e. the Brahman. Those who have known Vedas call him master of the Vedas.

अध्याय ५७

श्लोक 36

नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् ।यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्

naṣṭaṃ syānnāstike dattaṃ vrataghne cāpavarjitam / yaccavāṇijake dattaṃ neha nāmutra saṃbhavet

हिन्दी अर्थ

यत्र कीडति द॑ त्येंद्रों निजनारीभिरन्वित

English

One who has understood the Vedas and everything that has to be understood remains in the normal state, (i.e. the

अध्याय ५७

श्लोक 37

निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते ।तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते

nikṣepahārake caiva kṛtaghne vidavarjite / tathā pāṇavike vai ca kāruke dharmavarjite

हिन्दी अर्थ

निवासमकरोद्रम्यं गायन्ती मधुरस्वरम्

English

The belief in the omniscience of Yogins is still found all over India.

अध्याय ५७

श्लोक 38

क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति ।अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति

krīṇāti yo hyapaṇyāni vikrīṇāti praśaṃsati / anyatrāsya samādhānaṃ na vaṇikūchrāddhamarhati

हिन्दी अर्थ

तू तो अतीव अद्भुत प्रभाव वाली है। तू अपने ही ओज से समस्त प्राणियों का मोहन किया करती है। अब तू अपनी ही इच्छा के अनुसार विचरण कर ओर तुमको कोई भी नहीं जान सकेगा ।२२। अब तू यहाँ से शीघ्र ही जाकर हैत्यो के नायक अण्ड के समीप में पहुँच जा । और तुरन्त

English

He who regularly studios this Sruddha Kalpa with faith achieves all these as well as the benefits of visiting holy centres and offering charitable gifts.

अध्याय ५७

श्लोक 39

भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः ।षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि

bhasmanīva hutaṃ havyaṃ dattaṃ paunarbhave dvijaḥ / ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī pañcaśatānyapi

हिन्दी अर्थ

ही उसको मोहित कर दे कि विषयों को उपयोग करेगा ।२३। इस प्रकार का वरदान प्राप्त करके उस माया ने जनादन प्रमु को प्रणाम किया था। फिर उस माया ने भगवान् से सहायता करने के लिए कुछ प्रमुख अप्सराओं के प्राप्त करने की याचना की थी।२४ जब माया के द्वारा प्रार्थना की गयी

English

If a person reads this procedure (of Sraddha) with

अध्याय ५७

श्लोक 40

पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् ।भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः

pāparogī sahasraṃ vai dāturnāśayate phalam / bhraśyeddhi sa phalāttasmātpradātā yastu bāliśaḥ

हिन्दी अर्थ

थी तो प्रभु ने कुछ अप्सराएं भेजी थीं उन अप्सराओं में विश्‍वाची आदि प्रमुख थीं। उस सबके साथ बह मृगेक्षणा माया वहाँ से प्रस्थान कर गयी थी । बहु मानसरोवर के उत्तम तट पर गयी शी जहाँ पर उत्तम दुम लगे हुए थे ।२४। वह ऐसा सुरम्य स्थल था कि बह देत्यराज बहाँ पर अपनी

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 41

यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्

yadviṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ / sopānatkaśca yadbhuṅkte yacca dattamasatkṛtam

हिन्दी अर्थ

नारियों से युक्त होकर विहार की क्रीड़ा किया करता था । उसी स्थल में बहू मृग के शावक के समान नेत्रों बाली माया एक चम्पक वृक्ष के मूल में निवास करने लगी भी और परम सुरम्य मधुर स्वर के कुछ गाया करती

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 42

सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ।श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन

sarvaṃ tadasuredrāya brahmā bhāgamakalpayat / śvā caiva brahmahā caiva nāvekṣeta kathañcana

हिन्दी अर्थ

थी ।२६। इसके अनन्तर बह हैत्यराज अपने मन्त्रियों के सहित वहाँ पर आ गया था । उसने वीणा की परम मधुर ध्वनि का श्रवण किया था और फिर उस वराज़ुना को भी देखा था ।२७। उस सुन्दर अ'गों वाली को देख कर दूसरी विद्यूत् की लेखा के ही समान थी वह मदन नामक माया से

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 43

तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च ।राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा

tasmātparivṛtairdadyāttilaiścānnaṃ vikīrya ca / rākṣasānāṃ tilāḥ proktāḥ śunāṃ parivṛtāstathā

हिन्दी अर्थ

परिपूर्ण महादू गत्ते में गिर गया था

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 44

दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः ।रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति

darśanātsūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ / rajasvalāyāḥ sparśena kruddhoyaśca prayacchati

हिन्दी अर्थ

यास्त्वलभ्या महायज्ञैरश्वमेधादिकंरपि ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 45

नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च ।विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः

nadītīreṣu ramyeṣu saritsu ca sarassu ca / vivikteṣu ca prīyante datteneha pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

विसस्मरुस्तदा वेदांस्तया देवमुमापतिम् ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 46

नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् ।तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना

nāsavyaṃpātayejjānu na yukto vācamīrayet / tasmātparivṛteneha vidhivaddarbhapāṇinā

हिन्दी अर्थ

विजहुस्ते तथा यजञक्रियाश्चान्याः शुभावहा:

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 47

पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् ।अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि

pitrorārādhanaṃ kāryamevaṃ prīṇayate pitṝn / anumānya dvijānpūrvamargauṃ kuryādyathāvidhi

हिन्दी अर्थ

मोहितेष्वथ हैत्येषु सर्बे देवा: सवासवाः ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 48

पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे ।शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि

pitṝṇāṃ nirvapedbhūmau sūrye vā darbhasaṃstare / śuklapakṣe ca pūrvāṅṇe śrāddhaṃ kuryādyathāvidhi

हिन्दी अर्थ

विमुक्तोपद्रवा ब्रह्मन्नामोद' परमं ययुः

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 49

कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् ।एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः

kṛṣṇapakṣe 'paraṅṇe tu rauhiṇaṃ vai na laṅghayet / evamete mahātmāno mahāyogā mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

कदाचिदथ देवेंद्र वीक्ष्य सिहासने स्थितम् ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 50

सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः ।पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्

sadā vai pitaraḥ pūjyāḥ saṃ prāptau deśakālayoḥ / pitṛbhaktyaiva tu naro yogaṃ prāpnoti durllabham

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवेः परिवृतं नारदो मुनिराययौ

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 51

ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा

dhyānena mokṣaṃ gaccheddhi hitvā karma śubhāśubham / yajñahetostaduddhṛtya mohayitvā jagattathā

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर उसके मन्त्रीगण भी उनका स्मरण करने वाले के साथ ही थे ।२६। उस देत्यों के स्वामी ने बहुत समय तक उस सती से प्रार्थना की थी। उनके द्वारा जब भली भाँति उनसे प्रार्थना की गयी थी तो उन्होने भी तुर्त ही प्रति श्रवण किया था ।३०। जो बड़े-बड़े यज्ञों के

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 52

गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना ।अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः

guhāyāṃ nihitaṃ brahma kaśyapena mahātmanā / amṛtaṃ guhyamuddhṛtya yoge yogavidāṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा जैसे अश्‍व मेधादिक यज्ञ हैं इनके द्वारा भी अलभ्य होती हैं उनको जिनमें मोहिनी मुख्य थी प्राप्त करके उनको बहुत ही अधिक आनन्द प्राप्त हुआ था ।३१। फिर तो उन सबने उस समय में भोग विलास के आनन्द में निमग्न होकर वेदों को भुला दिया था ओर उमापति देव का जो अर्चन था

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 53

प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् ।देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्

proktaḥ sanatkumāreṇa mahāto brahmaṇaḥ padam / devānāṃ paramaṃ guhyamṛṣīṇāṃ ca parāyaṇam

हिन्दी अर्थ

बह भी छोड़ दिया था। यज्ञादिक की जो भी अन्य परम शुभ के देने वासी क्रियाए' थी उनका भी परित्याग कर दिया था ।३२। फिर तो उनके जो

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 54

पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः ।पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः

pitṛbhaktyā prayatnena prāpya te tanmanīṣibhiḥ / pitṛbhaktaḥ samāsena pitṛpūrvaparaśca yaḥ

हिन्दी अर्थ

१९ ब्रह्माण्ड पुराण पुरोहित ये उनका भी अपमान करके उन्हें छोड़ दिया था। उनके सहस्नों अर्ष एक महत्त के ही समान व्यतीत हो गये ये ।३३। उन समस्त हैत्यों के बिमोहित हो जाने पर इन्द्रदेव के सहित सब देवगण है ब्रहम् ! विमुक्त

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 55

अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः

ayatnātprāpnuyādeva sarvametanna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उपद्रव वाले होकर परम आनन्द को प्राप्त हो गये ये ।३४। इसके अनन्तर किसी समय में देवेन्द्र को अपने सिंहासन पर विराजमान देखकर जो कि समस्त देवों से घिरा हुआ अवस्थित था नारद मुनि बहाँ पर समागत हो गये थे

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 56

बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् ।येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च

bṛhaspatiruvāca yasmaiśrāddhāni deyāni yacca dattaṃ mahatphalam / yeṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca guhāsu ca

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य मुनिणादू लं जवलंतमिव पावकम् ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 57

येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् ।श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः

yeṣu svargamavāpnoti tatte proktaṃ sasaṃgraham / śrutvemaṃ śrāddhakalpaṃ ca na kuryādyastu mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृतांजलिपुटो भूत्वा देवेशो वाक्यमब्रवीत्

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 58

स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते ।परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः

sa majjennarake ghore nāstikastamasāvṛte / parivādo na karttavyo yogināṃ tu viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवस्सवंधर्मज्ञ परापरविदां वर ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 59

परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते ।योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः

parivādātkrimirbhūtvā tatraiva parivarttate / yogānparivadedyastu dhyānino mokṣakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यच्छोभनाकारं तवागमनकारणम् ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 60

स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः ।आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् ।योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः

sa gacchennarakaṃ ghoraṃ śrotāpyasya na saṃśayaḥ / āvṛtaṃ tamasaḥ sarvaṃ narakaṃ ghoradarśanam / yogīśvaraparīvādānna svargaṃ yāti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वद्वाक्यामृतमाकर्ष्यं श्रवणानंदनिभरम् ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 61

योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् ।सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः ।कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः

yogeśvarāṇāmā krośaṃ śṛṇuyādyo yatātmanām / sahi kālaṃ ciraṃ majjennarake nātra saṃśayaḥ / kuṃbhīpākeṣu pacyante jihvācchede punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अथ संमोहितो भंडो द॑ तयंद्रो विष्णु मायया ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 62

समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः ।मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् ।प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः

samudre ca yathā loṣaṭastadbatsīdanti te narāḥ / manasā karmaṇā vācā dveṣaṃ yogeṣu varjayet / protyānantaṃ phalaṃ bhuṅkta iha vāpi na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तया विमुक्तो लोकांस्त्रीन्दहेताग्निरिवापरः

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 63

न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः ।ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति

na pārago vindati paramātmanastrilokamadhye carati svakarmamiḥ / ṛco yajuḥ sāma tadaṅgapārage 'vikārametaṃ hyanavāpya sīdati

हिन्दी अर्थ

तस्य तेजोऽपहारस्तु कर्तन्योतिबलस्य तु

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 64

विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः ।यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः

vikārapāraṃ prakṛteśca pāragastrayīguṇānā triguṇasya pāragaḥ / yaḥ syāccaturviśatitattvapāragaḥ sa pārago nādhyayanasya pāragaḥ

हिन्दी अर्थ

विनाराधनतो देव्याः पराशतैस्तु बासव ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 65

कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः ।प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः

kṛtsnaṃ yathāvatsamupaiti tatparastathaiva bhūyaḥ pralayatvamātmanaḥ / pratyāharedyogapathaṃ na yo dvijo na sarvapāra kramapāragocaraḥ

हिन्दी अर्थ

अणक्योऽन्येन तपसा कल्पकोटिशतैरपि ॥

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 66

वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् ।तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्

vedasya veditavyaṃ ca vedyaṃ vindati yogavit / taṃ vai vedavidaḥ prāhustamāhurvedapāragam

हिन्दी अर्थ

जाज्वल्यमान अग्नि के समान परम तेजस्वी मुनि शादू ल को प्रणाम करके अपने दोनों हाथों को जोड़ कर देवेन्द्र ने यह वाकय कहा था ।३६। है भगवन ! आप तो सभी धर्मों के ञान रखने वाले हैं ओर आप परावर के ज्ञाताओं में भी परम थे हैं । आपका गमन तो वहाँ पर हुआ करता है

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 67

वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः ।एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्

vedaṃ ca veditavyaṃ ca viditvā vai yathāsthitaḥ / evaṃ vedavidaḥ prāhuranyaṃ vai vedapāragam

हिन्दी अर्थ

जिसको आप धन्य बनाना चाहते हैं ।३७। आपके शुभ आगमन का कारण भविष्य को परम शुभ बताने वाला होता है। है मुनीश्वर ! श्रवणों को परमानन्द उपजाने वाले आपके मुख से नि:सुम वाक्य को सुनकर मैं समस्त दुःखों को पार करके परम कृताथ होऊेगा ।३८। श्री नारदजी ने कहा--

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 68

यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च ।प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः

yajñānvedāṃstathā kāmāṃstapāṃsi vividhāni ca / prāpnotyāyuḥ prajāścaiva pitṛbhakto na saśayaḥ

हिन्दी अर्थ

देत्यों का स्वामी भण्ड विष्णु को माया से सम्मोहित हो गया है। उसके द्वारा विमुक्त हुआ बह तीनों लोकों को दूसरी अग्नि के ही समान दहन करता है ।३६। वह तेजों से-अस्त्रो से और मायाकें बलसे आपसे भी अधिक है । उस अत्यधिक वलवान् के तेज का अपहरण अवश्य ही करना चाहिए

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 69

श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् ।सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च

śraddhayā śrāddhakalpaṃ tu yastvimaṃ niyataḥ paṭhet / sarvāṇyetāni vāpnoti tīrthadānaphalāni ca

हिन्दी अर्थ

।४०। है इन्द्र ! पराशक्ति देवो की आराधना के बिना किसी भी अन्य तप से सैकड़ों करोड़ बल्पों में भी उसके अति वल का अपहरण नहीं हो सकता है ।४१ है मूखों ! उदीयमान शत्रु के पूर्व में ही आराधना करो अर्थात् श्र जैसे ही बढ़ रहा हो उसी समय में पहिले ही आराधना करनी चाहिए।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 70

स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् ।आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्

sa paṅktipāvanaścaiva dvijānāmagrabhugbhavet / āśrāvya ca dvijānso 'tha sarvakāmānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

आराधना की हुई वह भगवती तुम्हारा श्रेय कर देगी

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 71

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः ।अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः

yaścaitacchṛṇuyānnityama nyāṃśca śrāvayeddvijaḥ / anasūyurjitakrodho lobhamohavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं संबोधितस्तेन शक्रो देवगणेश्वरः ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 72

तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः ।मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः ।इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः

tīrthādīnāṃ phalaṃ prāpya dānādīnāṃ ca sarvaśaḥ / mokṣopāyaṃ labhecchreṣṭhaṃ svargopāyaṃ na saṃśayaḥ / iha cāpi parā puṣṭhistasmātkurvīta nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तं मुनि पूजयामास स्ंदेवेः समन्वितः ।

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 73

इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु ।अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्

imaṃ vidhiṃ yo hi paṭhedatandritaḥ samāhitaḥ saṃsadi parvasaṃdhiṣu / apatyabhāgī ca pareṇa tejasā divaukasāṃ sa vrajate salokatām

हिन्दी अर्थ

तपसे कृतसन्नाहो ययौ हैमवतं तटम्

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

अध्याय ५७

श्लोक 74

येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे ।महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्

yena proktastvayaṃ kalpo namastasmai svayaṃbhuve / mahāyogeśvarebhyaśca sadā ca praṇato 'smyaham

हिन्दी अर्थ

देव्यास्तु महतीं पूजां जपध्यान रतात्मनाम्

English

Obeisance to that selfborn Lord by whom this trea- tise has been recounted. I bow down always to the great leaders of the Yoga cult.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 57
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.