Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
58
अध्याय 58 / 156

Book 2 - Adhyaya 20

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः ॥ १९॥ बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः ।सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe brahmaṇaparīkṣā nāma ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ // 19// bṛhaspatiruvāca ityete pitaro devā devānāmapi devatāḥ / saptasvete sthitā nityaṃ sthāneṣu pitaro 'vyayāḥ

हिन्दी अर्थ

निर्भयास्त्रिषु लोकेषु चरंतीच्छाविहारिणा

English

Thus, these Pitrs1 are Dcvas; they are the deities of even the Devas. These Pitrs who have no change or decay are always stationed in seven abodes.

अध्याय ५८

श्लोक 2

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् ।आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः

prajāpatisutā hyete sarveṣāṃ tu mahātmanām / ādyo gaṇastu yogānāmanuyogavivarddhanaḥ

हिन्दी अर्थ

२०० बह्माष्ड पुराण

English

The Devas worship these Pitis who abide by all kinds of knowledge. The four Asramas (stages oflife) worship them in the due order.

अध्याय ५८

श्लोक 3

द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् ।शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः

dvitīyo devatānāṃ tu tṛtīyo dānavādinām / śeṣāstu varṇiṃnāṃ jñeyā iti sarve prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

उस महामुनि के द्वारा इस प्रकार से जब देवगणों के स्वामी को सम्बोधित किया गया था तो उस इन्द्र ने सद देवों के सहित मुनि का पूजन किया था और तपश्‍चर्या करने के लिये तैयारी करने वाला बहु हैमवान् के तट पर चला गया था ।४३। वहाँ पर सब ऋतुओं के कुसुमं पै समुज्ज्वल

English

All the four castes worship them in accordance with the scriptures. Similarly, persons of the mixed castes as well as the Barbarians worship them.

अध्याय ५८

श्लोक 4

देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् ।आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्

devāschaitānyajante vai sarvajñāneṣvavasthitān / āśramaśca yajantyenāṃścatvārastu yathākramam

हिन्दी अर्थ

भागीरथी गंगा के तीर पर समस्त सुरगणों के साथ उस इन्द्र ने उस परा शक्ति की महा पूजा की थी । उस समय से ही लेकर अखिल सिद्धियों का प्रदान करने वाला वह स्थल इन्द्रप्रस्थ नाम वाला हो गया था ।४४। ब्रह्माजी के पुत्र नारदजी के द्वारा उपदेश की गयी विधि से जप और ध्यान में निरत

English

It is laid down in the Smrti that the Pitrs.should be propitiated before the Devas. Indeed the subtle movement of the Yogic power of the Pitrs is not comprehended by men even by means of well-reputed penance. What then by means of the Physical eye?

अध्याय ५८

श्लोक 5

सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् ।तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै

sarve varṇā yajantyenāṃścatvārastu yathāgamam / tathā saṃkarajātyaśca mlecchāścāpi yajanti vai

हिन्दी अर्थ

आत्मा वालों की उस देवीं की महती परा पूजा करने वालों को बहुत समय व्यतीत हो गया था ।४५॥ वे सभी परम उग्र तप में संस्थित थे तथा अन्य किसी में भी उनका चित्त न लगकर उसी में निरत था । ऐसे उनको करते हुए दश सहस्र बषं और दश दिन बीत गये ये ।४६। इधर महामति भृगु के

English

Pits were originally three generations of ancestors in the Vedic times. But later on in Puranic times Pitrs were divided as heavenly viz. Vasus, Rudras and Adityas and humans (laukika) viz. father, grand-father and great- grand-father. In later Puranaa the number of classes of Pitrs increased to seven as here. Our text echoes the division of Pitrs as given in V&. , VarSha , 16 ff, Pd.P. Sr?ti 9.2-4.

अध्याय ५८

श्लोक 6

पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते ।पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः

pitṛṃstu yo yajedbhaktyā pitaraḥ prīṇayanti te / pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

ने उन समस्त हैत्यों को मोहित देखकर वह भण्डासुर के समीप में पहुँचे ये और उससे पुरोहित जी ने कहा था ।४७। है राजेन्द्र ! आपका ही समाश्रय लेकर सदा ही सब दानव गण निर्भय होकर तीनों लोकों में चरण किया करते हैं और अपनी इच्छा से ही विहार करते हैं ।४८। हरि भगवान् तो

English

"The divine creation of the Pitrs has been recounted by you, O dear father. Their worlds, their daughters and their grandsons have been heard.

अध्याय ५८

श्लोक 7

पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते

puṣṭiṃ prajāṃ tu svargaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ / devakāryādapi tathā pitṛkāryaṃ viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

आपकी पूर्ण जाति का ही हनन किया करते हैं और सदा सबका विनाश करते हैं। उन्हीं के द्वारा इस माया की रचना की गयी है जिसके द्वारा आप समो हित हो गये हैं

English

Formerly, in the Sattra, Brahma the great soul took the initiation. There itself excellent food was given to the Pitrs who seek everlasting benefit of the worlds."

अध्याय ५८

श्लोक 8

देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः ।न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः

devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvamāpyāyanaṃ smṛtāḥ / na hi yogagatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ jñāyate naraiḥ

हिन्दी अर्थ

भवतां विजयार्थाय करोतींद्रो महत्तपः

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 9

तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ।सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्

tapasā hi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā / sarveṣāṃ rājataṃ pātramatha vā rajatānvitam

हिन्दी अर्थ

गत्वा हैमवतं शैलं परेषां विघ्नमाचर

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 10

पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह ।येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः

pāvanaṃ hyuttamaṃ proktaṃ devānāṃ pitṛbhiḥ saha / yeṣāṃ dāsyanti piṇḍāṃstrīnbāndhavā nāmagotrataḥ

हिन्दी अर्थ

अशक्यप्रतिकार्योऽयं यः कालजिवचोदितः

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 11

भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः ।सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्

bhūmau kuśottarāyāṃ ca apasavyavidhānataḥ / sarvatra varttamānāste piṇḍāḥ prīṇanti vai pitṝn

हिन्दी अर्थ

अशञ्यप्रतिकार्योऽयं तदभ्यचंनतो विना ।

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 12

यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते ।यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्

yadāhāro bhavejjanturāhāraḥ so 'sya jāyate / yathā goṣṭhe pranaṣṭāṃ vai vatso vindati mātaram

हिन्दी अर्थ

काले तु भोगः कत्तुंव्यो दुःखस्य च सुखस्य वा

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 13

तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति ।नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्

tathā taṃ nayate mantro janturyatrāvatiṣṭhati / nāmagotraṃ ca mantraṃ ca dattamannaṃ nayanti tam

हिन्दी अर्थ

अथाह भीमकर्माख्यो नोपेक्ष्योऽरियंथावलम् ।

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 14

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति ।एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

api yoniśataṃ prāptāṃstṛptistānanugacchati / evameṣā sthitā sattā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

जब आप मोहित हो गये हैं तो ऐसो अवस्था में आपको देखकर छिद्रों की खोज में परायण इन्द्र आपके ऊपर विजय प्राप्त करने के लिये महान् तप कर रहा है।५०। यदि जगत् की घांत्री देवी प्रसन्न हो गयी तो फिर उसी की विजय होगी । इसलिए इस मायामयी को छोड़कर मत्त्रियो

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 15

पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् ।इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा

pitṝṇamādisargetu lokānāmakṣayārthinām / ityete pitaraścaiva lokā duhitarastathā

हिन्दी अर्थ

के साथ अन्य है मवन्त पर्त पर जाओ और उन देवों के नृप में विध्न पैदा करो ।५१ श्री गुरुदेव के द्वारा जब इस रीति से कहा गया था तब हैत्येन्ह ने अपना उत्तम पर्यक त्याग दिया था और वृद्ध मस्स्रियों को बुलाकर को भी बृत्त था बह सय कह सुनाया था ।५२। इसका श्रवण करके श्रुतवर्मा ने

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 16

दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ ।कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्

dauhitrā yajamānaśca proktāścaiva mayānagha / kīrttitāḥ pitaraste vai tava putra yathākramam

हिन्दी अर्थ

विचार करके राजा से कहा था । आपका राज्य शासन साठ हजार वर्षों तक ही शिव ने आपको प्रदान किया था ।५३। है वीर ! अब तो उसने समय से भी अधिक समय व्यतीत हो चुका है और अनेकों वर्ष निकल गये हैं। यह समय तो भगवान् शिव के द्वारा ही दिया गया था । अव इसका कोई

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 17

शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः ।लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा

śaṃyuruvāca aho divyastvayā tāta pitṛsargastu kīrtitaḥ / lokā duhitaraścaiva dohitrāśca śrutāstathā

हिन्दी अर्थ

भी प्रतीकार नहीं किया जा सकता है (५४ अब उनके ही अभ्यर्चना के बिना यह राज्य का रहना असम्भव है और इसका कोई भी प्रतिकार नहीं हो सकता है । यह तो काल है इसमें तो मुख और दुःख का भोग करना होगा ।५५। इसके अनन्तर जो भीमकर्मा नाम वाला मन्धो था उसने

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 18

दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च ।अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् ।अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्

dānāni saha śaucena kīrttitāni phalāni ca / akṣayyatvaṃ dvijāṃścaiva sarvametadudāhṛtam / adyaprabhṛti karttāsmi sarvametadyathātatham

हिन्दी अर्थ

जहाँ तक बल है शत्र, की कभी भो उपेक्षा नहीं करनी चाहिए । हम लोगों के द्वारा जब क्रिया का विघ्न किया जायेगा तो ऐसा करने पर आपका ही बिजय होगा

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 19

बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः ।पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि

bṛhaspatiruvāca ityetadaṅgirāḥ pūrvamṛṣīṇāmuktavānprabhuḥ / pṛṣṭaśca saṃśayānsarvānṛṣīnāha nṛsaṃsadi

हिन्दी अर्थ

२०२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 20

सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके ।यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः

satre tu vitate pūrvaṃ tathā varṣasahasrake / yasminsadaspatisnāto brahmā sīddevatāprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

निर्गत्य सह सेनाभिर्ययौ हैमवतं तटम्

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 21

गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै ।श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः

gatāni tatra varṣāṇāṃ pañcāśacca śatāni vai / ślokāścātra purā gītā ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तपोविघ्नकरान्हष्ट्वा दानवाञ्जगदंबिका । अलंध्यमकरोदग्रे महाप्राकारमुज्ञ्वलम्

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 22

दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः ।तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् ।लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना

dīkṣitasya purā satre brahmamaḥ paramātmanaḥ / tatraiva dattamannāgraṃ pitṝṇāmakṣayarthinām / lokānāṃ ca hitārthāya brahmaṇā parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

एतदहृष्ट्वा तु हैत्येंद्रो विषण्णः स्वपुरं ययौ

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

अध्याय ५८

श्लोक 23

सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता ।प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत

sūta uvāca evaṃ bṛhaspatiḥ pūrvaṃ pṛṣṭaḥ putreṇa dhīmatā / provāca pitṛsargaṃ tu yaścaiva samudāhṛta

हिन्दी अर्थ

तां च दृष्ट्या जगद्धात्रीं दृष्टवा प्राकारमुज्ञ्वलम् । भयाद्िव्यथिरे देवा विमुक्तसकलक्रियाः

English

"On being asked formerly by his intelligent son, Brhaspati thus recounted the creation of the Pitrs. It has been cited now by me."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.