Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
61
अध्याय 61 / 156

Book 2 - Adhyaya 23

81 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ81 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६१

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने जामदग्न्यतपश्चरणं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः ॥ २२॥ वसिष्ठ उवाच तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे ।रहस्येकान्तनिरतं नियतं शंसितव्रतम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde vasiṣṭhasagarasaṃvāde arcunopākhyāne jāmadagnyatapaścaraṇaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 22// vasiṣṭha uvāca tapasvinaṃ tadā rāmamekāgramanasaṃ bhave / rahasyekāntanirataṃ niyataṃ śaṃsitavratam

हिन्दी अर्थ

होगा ।१-२। ऐसा ही होगा-यह प्रतिज्ञा करके सब देवों के साथ पितामह ने उस देवो से धमर्थि के सहित वचन कहा था ।३। विवाह तो चार प्रकार का हुआ करता है--नारी और पुरुष का विवाह होता है--एक तो काल करोता नारी होती है--एक क्रय क्रीतातारी है--एक पितृदतता है और एक

English

The great sages who resided in holy places came from a great distance to the hermitage of Para€urama who was performing penance.

अध्याय ६१

श्लोक 2

श्रुत्वा तमृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः ।ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः

śrutvā tamṛṣayaḥ sarve taponirdhūtakalmaṣāḥ / jñānakarmavayovṛddhā mahāntaḥ śaṃsitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं युता होती है । काल क्रीता बेश्या होती है जो कुछ काल तक उपभोग के काम आती है । क्रयक्रीता दासी होती है जिसको जीवन भर भोग के लिए खरीद लिया जाया करता है । गान्धर्वं विवाह से अर्थात् दोनों ही रजा मन्दी से प्रेम करके नारी बना लेते हैं यह स्वसंयुता होती है और जो भार्या होती

English

Having praised his most arduous penance and his knowledge of the highest order in the world, they returned to their respective hermitages.

अध्याय ६१

श्लोक 3

दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः ।ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः

didṛkṣavaḥ samājagmuḥ kutūhalasamanvitāḥ / khyāpayantastapaḥ śreṣṭhaṃ tasya rājanmahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

है वह तो कन्या को पिता दास किया करता है, यही वितृदत्ता है ।५। समान धर्म बाली भार्यायुक्त होती है जो पिता के वशंबदा होती है और पिता जिसको भी योग्य वर समझता है उसे ही अपनी कन्या को दे दिया करता है। जो ब्रह्म अद्वत है ओर खदसदुमाव से वजित है वह चिदानन्द स्वरूप

English

Desirous of knowing the depth of his devotion unto him, Lord Sankara, assumed the guise of a hunter of deer O king, and went near him.

अध्याय ६१

श्लोक 4

भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः ।संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः

bhṛgvatrikratujābālivāmadevamṛkaṇḍavaḥ / saṃbhāvayantaste rāmaṃ munayo vṛddhasaṃmatāḥ

हिन्दी अर्थ

वाला है। उसमे प्रकृति समुत्पन्न हुआ करती है । आप ही तो वह बहा हैं और आप ही प्रकृति हैं (६-७!

English

He assumed the guise of a youthful hunter who had the lustre of broken (heap of) collyrium, whose wide eyes were red in their extremities, who was very tall with his body, hard as adamant and who held bow and arrows.

अध्याय ६१

श्लोक 5

आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः ।दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः

ājagmurāśramaṃ tasya rāmasya tapasastapaḥ / dūrādeva mahāntaste puṇyakṣetranivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वमेवानादिरखिला कार्यकारणरूपिणी । त्वामेव सि विचिन्वंति योगिनः सनकादयः

English

I am the lord of this region along with the living beings, trees and creepers therein. I move about here with the flesh of different animals for my diet. I am impartial towards all in this region viewing everyone equally in my mind.

अध्याय ६१

श्लोक 6

गरीयः सर्वलोकेषु तपो ऽग्र्यं ज्ञानमेव च ।प्रशस्य तस्य ते सर्वेप्रययुः स्वं स्वमाश्रमम्

garīyaḥ sarvalokeṣu tapo 'gryaṃ jñānameva ca / praśasya tasya te sarveprayayuḥ svaṃ svamāśramam

हिन्दी अर्थ

वेवाहिकोत्सव वर्णन २१७

English

I am equally kind to all living beings. I have no one related to me such as parents and others. I do not pay any attention to any of the objects desired by me whether they be unworthy of being eaten or drunk or whether they be unworthy of approach.

अध्याय ६१

श्लोक 7

एवं प्रवर्त्ततस्तस्य रामस्य भगवाञ्छिवः ।प्रसन्नचेता नितरां बभूव नृपसत्तम

evaṃ pravarttatastasya rāmasya bhagavāñchivaḥ / prasannacetā nitarāṃ babhūva nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

सदसत्कमंखूपां च व्यक्ताव्यक्तो दयात्मिकाम् । स्वामेव हि प्रशंसंति पञ्चन्रह्मस्वरूपिणीम्

English

Nor do I devote any particular attention to rites worthy of being pursued or not. I do not tolerate the approach and stay of any one in this forest.

अध्याय ६१

श्लोक 8

जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः ।मृगव्याधवपुर्भूत्वा ययौ राजंस्तदन्तिकम्

jijñāsustasya bhagavān bhaktimātmani śaṅkaraḥ / mṛgavyādhavapurbhūtvā yayau rājaṃstadantikam

हिन्दी अर्थ

भजस्व पुरुषं कंचिल्लोकानुग्रहकाम्यया ॥

English

With my strength, I do not permit even Indra (to come here). There is no doubt about it. All the people know this since this region is dependent upon me.

अध्याय ६१

श्लोक 9

भिन्नाञ्जनचयप्रख्यो रक्तान्तायतलोचनः ।शरचापधरः प्रांशुर्वज्रसंहननो युवा

bhinnāñjanacayaprakhyo raktāntāyatalocanaḥ / śaracāpadharaḥ prāṃśurvajrasaṃhanano yuvā

हिन्दी अर्थ

इति विज्ञापिता देवी ब्रह्मणा सकलेः सुरे: ।

English

On being addressed thus by him, Rama, of great splendour, stood, for a while smiling silently. With his face bent down, he thought thus:

अध्याय ६१

श्लोक 10

उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः ।मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः

uttuṅgahanubāhvaṃsaḥ piṅgalaśmaśrumūrddhajaḥ / māṃsavisravasāgandhī sarvaprāṇivihiṃsakaḥ

हिन्दी अर्थ

पपात कण्ठदेशे हि तदा कामेशवरस्य तु

English

"Who is this unassailable man with a deep resonant voice like the thunder-clap of clouds full of water?. He speaks excessively in words lull of clarity in meaning, sounds and letters.

अध्याय ६१

श्लोक 11

सकण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः ।सामटक्संचर्वमाणश्च मांसखण्डमनेकशः

sakaṇṭakulatāsparśakṣatārūṣitavigrahaḥ / sāmaṭaksaṃcarvamāṇaśca māṃsakhaṇḍamanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो मुमुदिरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।

English

But his body causes great doubt in me, because it belongs to a low caste, just as shafts though beautiful are deadly.*'

अध्याय ६१

श्लोक 12

मांसभारद्वयालंबिविधानानतकन्धरः ।आरुजंस्तरसा वृक्षानूरुवेगेन संघशः

māṃsabhāradvayālaṃbividhānānatakandharaḥ / ārujaṃstarasā vṛkṣānūruvegena saṃghaśaḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवि ! आप ही अखिला-अनारादि और कायं का रण दोनों के स्वरूप वाली हैं । सनकादि योगीजन आपको ही खोजा करते हैं।८। सत् और असत् कर्मों के स्वरूप वाली व्यक्त तया अन्यक्त-दया से स्वरूप वाली आप ही की पर ब्रह्म स्वरूप वाली की सव प्रशंसा किया करते हैं। आप ही

English

Even ■ as Rama thought thus, good omens occurred both on the ground as well as on his person (such as throbb- ings of the right arm) — omens which were portentous enough to grant him his desired object.

अध्याय ६१

श्लोक 13

अभ्यवर्त्तत तं देशं पादचारीव पर्वतः ।आसाद्य सरसस्तस्य तीरं कुसुमितद्रुमम्

abhyavarttata taṃ deśaṃ pādacārīva parvataḥ / āsādya sarasastasya tīraṃ kusumitadrumam

हिन्दी अर्थ

आरम्भ में सुजन किया करती हैं और आप ही क्षण भर में परिपालन किया करती हैं । अब लोकों पर अनुग्रह करते की आकाङ्क्षा से ही आप किसी भी पुरुष का सेवन करिये ।९-१०॥ इस प्रकार से ब्रह्माजी तथा समस्त सुरों के द्वारा जब वह देवी विज्ञापित की गयी थो तो उसने अपने हाथ से एक

English

Thereafter, the leading descendant of Bhrgu mentally pondered over and over again and slowly addressed these affably courteous words to the hunter.

अध्याय ६१

श्लोक 14

न्यदधान्मासभारं च स मूले कस्यचित्तरोः ।निषसाद क्षणन्तत्र तरुच्छायामुपाश्रितः

nyadadhānmāsabhāraṃ ca sa mūle kasyacittaroḥ / niṣasāda kṣaṇantatra tarucchāyāmupāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

माला उठाकर नभ मण्डल के मध्य में प्रक्षिप्त कर दी थी ।११। उस देवी के द्वारा ऊपर की ओर प्रक्षिप्त को हुई बह माला आकाश मण्डल को सुशोभित करती हुई उस समय में कामेश्वर प्रभु के कण्ठ भाग में आकर गिर गयी थो ।१२। फिर तो ब्रह्मा ओर विष्णु जिनमें अग्रणी ये ऐसे समस्त देवगणः

English

"I am the son of Jamadagni, called Rama. I am a descendant of Bhrgu. Welfare unto thee. I have now come here to perform penance at the bidding of my preceptor.

अध्याय ६१

श्लोक 15

तिष्ठन्तं सरसस्तीरे सो ऽपश्यद्भृगुनन्दनम् ।ततः स शीघ्रमुत्थाय समीपमुपसृत्य च

tiṣṭhantaṃ sarasastīre so 'paśyadbhṛgunandanam / tataḥ sa śīghramutthāya samīpamupasṛtya ca

हिन्दी अर्थ

बहुत प्रसन्न हुए थे और मन्द वायु से सम्प्रेरित मेघो ते पुष्पों की वर्षा की. थी ।१३। इसके अनन्तर विधाता ने भगवान् जनादन से कहा--हे हरे ! अबः इन दोनों शिव और शिवा का उद्वाह वैदिक विधान से करा देना चाहिए ।

English

For a long time, I have been endeavouring to propitiate the lord of all the worlds by means of penance, devotion, and holy observances.

अध्याय ६१

श्लोक 16

रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् ।सजलांभोदसन्नादगंभीरेण स्वरेण च

rāmāya seṣucāpābhyāṃ karābhyāṃ vidadheṃ'jalim / sajalāṃbhodasannādagaṃbhīreṇa svareṇa ca

हिन्दी अर्थ

२१८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

I have decided in my mind that I will stay here until Lord Hara who takes pity on his devotees, manifests himself to me.

अध्याय ६१

श्लोक 17

जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा ।तोषप्रवर्षव्याधो ऽहं वसाम्यस्मिन्महावने

jagāda bhṛguśārdūlaṃ guhāntaravisarpiṇā / toṣapravarṣavyādho 'haṃ vasāmyasminmahāvane

हिन्दी अर्थ

मुहर्तो देवसम्प्राप्तों जगन्मंगलकारक: ।

English

Or I deserve respect from you with devotion as I am a guest from another land. I am an ascetic and a sage and have come to your place of residence.

अध्याय ६१

श्लोक 18

ईशो ऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः ।चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः

īśo 'hamasya deśasya saprāṇitaruvīrudhaḥ / carāmi samacittātmā nānāsattvā miṣāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वद्रूपा हि महादेवी सहजश्च भवानपि

English

If I live in your vicinity it will be conducive only to sin. Resorting to my vicinity will result only in your unhappiness.

अध्याय ६१

श्लोक 19

समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयो ऽपि मे ।अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्

samaśca sarvabhūteṣu na ca pitrādayo 'pi me / abhakṣyāgamyapeyādicchandavastuṣu kutracit

हिन्दी अर्थ

दातुमहं सि कल्याणीमस्मे कामशिवाय तु ।

English

Hence, leave off loitering about in the precincts of my penance-grove. Be happy thereby in both the worlds.

अध्याय ६१

श्लोक 20

कृत्याकृत्यविधौचैव न विशेषितधीरहम् ।प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्

kṛtyākṛtyavidhaucaiva na viśeṣitadhīraham / prapanno nābhigamanaṃ nivāsamapi kasyacit

हिन्दी अर्थ

तच्छ त्वा वचनं तस्य देवदेवस्त्रिविक्रमः

English

On hearing these words, the hunter became agitated with his eyes assuming copper colour due to anger. He replied thus to the leading scion of the family of Bhrgu whose eyes too were red (due to excitement).

अध्याय ६१

श्लोक 21

शक्रस्यापि बलेनाहमनुमन्ये न संशयः ।जानते तध्यथा सर्वे देशो ऽयं मदुपाश्रयः

śakrasyāpi balenāhamanumanye na saṃśayaḥ / jānate tadhyathā sarve deśo 'yaṃ madupāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

ददी तस्ये विध्रानेन प्रीत्या तां शङ्कराय तु ।

English

"O Brahmana, why do you now extremely hate and shun my staying near you, like that of an ungrateful fellow?

अध्याय ६१

श्लोक 22

तस्मान्न कश्चिदायाति ममात्रानुमतिं विना ।इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन कथितस्तव

tasmānna kaścidāyāti mamātrānumatiṃ vinā / ityeṣa mama vṛttāntaḥ kārtsnyena kathitastava

हिन्दी अर्थ

देवषिपितृमुख्यानां स्वेषां देवयोगिनाम्

English

Have I done any disservice to you or to any one else anywhere in this world? Who will despise and disrespect a man of control over his sense-organs who has never com- mitted any sin?

अध्याय ६१

श्लोक 23

त्वं च मे ब्रूहि तत्त्वेन निजवृत्तमशेषतः ।कस्त्वं कस्मादिहायातः किमर्थमिह धिष्ठितः ।उद्यतो ऽन्यत्र वा गन्तुं किं वा तव चिकीर्षितम्

tvaṃ ca me brūhi tattvena nijavṛttamaśeṣataḥ / kastvaṃ kasmādihāyātaḥ kimarthamiha dhiṣṭhitaḥ / udyato 'nyatra vā gantuṃ kiṃ vā tava cikīrṣitam

हिन्दी अर्थ

कल्याणं कारयामास शिवयोरादिकेशवः ।

English

On hearing his words, O king, the leading scion of

अध्याय ६१

श्लोक 24

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः प्रहसंस्तेन रामो महाद्युतिः ।तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा दध्यौ किञ्चिदवाङ्मुखः

vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ prahasaṃstena rāmo mahādyutiḥ / tūṣṇīṃ kṣaṇamiva sthitvā dadhyau kiñcidavāṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

उपायनानि प्रददु सर्वे ब्रह्मादयः सुराः

English

"The very tribe of hunters is ruthless. It strikes terror into all living beings. It is always engaged in wicked activities. Hence, it is despised and held in contempt by alt living beings.

अध्याय ६१

श्लोक 25

को ऽयमेव दुराधर्षः सजलांभोदनिस्वनः ।ब्रवीति च गिरो ऽत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः

ko 'yameva durādharṣaḥ sajalāṃbhodanisvanaḥ / bravīti ca giro 'tyarthaṃ vispaṣṭārthapadākṣarāḥ

हिन्दी अर्थ

अङ कुशं च ददौ ताभ्यां विश्वकर्मा विशांपतिः

English

You are bom of that tribe. You are a sinner. You harm and harass all living beings. Why then, O evil-minded one, do you not deserve to be shunned by good people?

अध्याय ६१

श्लोक 26

किं तु मे महतीं शङ्कां तनुरस्य तनोति वै ।विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः

kiṃ tu me mahatīṃ śaṅkāṃ tanurasya tanoti vai / vijātisaṃśrayatvena ramaṇīyā tathā śarāḥ

हिन्दी अर्थ

किरीटमग्निः प्रायच्छत्ताटंकौ चन्द्रभास्करी ।

English

Hence, comprehend this that. you belong to a low caste and soon get away from here to another place. You are

अध्याय ६१

श्लोक 27

एवं चिन्तयतस्तस्य निमित्तानि शुभानि वै ।बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्

evaṃ cintayatastasya nimittāni śubhāni vai / babhūvurbhuvi dehe ca svābhipretārthadānyalam

हिन्दी अर्थ

नवरतनमयीं भूषां प्रादाद्रत्ताकरः स्वयम्

English

For sustaining your own life, you will not stop to kill all other living beings. How can you prevent yourself being considered censurable by good people?

अध्याय ६१

श्लोक 28

ततो विमृश्य बहुशो मनसाभृगुपुङ्गवः ।उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्

tato vimṛśya bahuśo manasābhṛgupuṅgavaḥ / uvāca śanakairvyādhaṃ vacanaṃ sūnṛtākṣaram

हिन्दी अर्थ

अब देव से सम्प्राप्त जगत् का मङ्गल करने वाला मुहूत्त' प्राप्त हो गया है । यह महादेवी आपके ही स्वरूप वाली है और आप भी सहज ही हैं

English

Hence, go soon, O basest one among all men, there will not be dereliction of duty on my part and the subsequent loss thereof, on account of you.

अध्याय ६१

श्लोक 29

जामदग्न्यो ऽस्मि भद्रं ते रामो नाम्ना तु भार्गवः ।तपश्चर्तुमिहायातः सांप्रतं गुरुशासनात्

jāmadagnyo 'smi bhadraṃ te rāmo nāmnā tu bhārgavaḥ / tapaścartumihāyātaḥ sāṃprataṃ guruśāsanāt

हिन्दी अर्थ

इस कल्याणी को आप देने के योग्य होते हैं और इन काम रूप शिव के लिये प्रदान कर दीजिए । देवों के देव त्रिविक्रम भगवान् ने यह श्रवण करके उस देवी का दान करने का उपक्रम किया था ।१६। उन देवगण योगिगण सव देव-ऋषि और पितृगणो के मध्य में भगवान् विष्णु ने उस देवी को बैदिक

English

If you do not go away from here yourself, I shall, by using force, generate in you the inclination to move away.

अध्याय ६१

श्लोक 30

तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च ।आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः

tapasā sarvalokeśaṃ bhaktyā ca niyamena ca / ārādhayitumasmiṃstu cirāyāhaṃ samudyataḥ

हिन्दी अर्थ

विधि से भगवान् शङ्कर को प्रदान किया था और बड़ी प्रसन्नता से बह कन्यादान किया था ।१७। आदि केशव प्रभु ने उन दोनों शिवा और शिव का कल्याण करा दिया था और समस्त ब्रह्मादिक सुरगणोंने बहुतसें उपायन समपित किये थे ।१५। ब्रह्माजी ने तो इशु चाप दिया था श्री अविनाशो ओर

English

O sinner, your stay here even for half a moment is not conducive to your welfare. How can a hater of virtue, a person who always acts contradictory to the dictates of Dharma attain welfare?**

अध्याय ६१

श्लोक 31

तस्मात्मर्वेश्वरं सर्वशरण्यमभयप्रदम् ।त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम्

tasmātmarveśvaraṃ sarvaśaraṇyamabhayapradam / trinetraṃ pāpadamanaṃ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam

हिन्दी अर्थ

बज के समान सार बाला था । भगवान् श्रीहरि ने उन दोनों पति-पत्नी को अविनाशी और अम्लान कुसुमों का आयुध समापित किया था ।१६। जल सागरों के स्वामी वरुण ने उन दोनों के लिए नाग पाश दिया था और निशापति विश्वकर्मा ने उन दोनों के लिए अंकुश अपित किया था

English

On hearing the words of Rama, lord Sankara, the wielder of the Pinaka bow, who had assumed the form of a hunter said to him these words as though he was infuriated, despite the fact that he was delighted.

अध्याय ६१

श्लोक 32

तपसा तोषयिष्यामि सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकम् ।आश्रमे ऽस्मिनसरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः

tapasā toṣayiṣyāmi sarvajñaṃ tripurāntakam / āśrame 'sminasarastīre niyamaṃ samupāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

बेवाहिकोत्सव वणन २१९

English

"I consider all this endeavour on your part to be futile. How is it that you are the first wise man, whence Is Sambhu and whence is the penance?

अध्याय ६१

श्लोक 33

भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्रत्यक्षतां हरः ।उपैति तावदत्रैव स्थास्यामीति मतिर्मम

bhaktānukaṃpī bhagavānyāvatpratyakṣatāṃ haraḥ / upaiti tāvadatraiva sthāsyāmīti matirmama

हिन्दी अर्थ

अग्नि देव ने किरीट समर्पित किया या और चन्द्र तथा भास्कर देवों ने दो ताटंक दिये थे । रत्नाकर ने स्वयं समुपस्थित होकर नौ प्रकार के रत्नों से परिपूणे भूषा प्रदान की ची

English

O muddle-headed fellow, why do you take the trouble of performing penance now 7 Certainly Safikara will not be pleased with you, since you are of misguided conduct.

अध्याय ६१

श्लोक 34

तस्मादितस्त्वयाद्यैव गन्तुमन्यत्र युज्यते ।न चेद्भवति मे हानिः स्वकृतेर्नियमस्य च

tasmāditastvayādyaiva gantumanyatra yujyate / na cedbhavati me hāniḥ svakṛterniyamasya ca

हिन्दी अर्थ

ददुवं जोपमाकारान्सायुधान्सपरिच्छदान्

English

Sambhu (god Siva) has activities contradictory to the ways ' of the world, O evil-minded one. Excepting you, which unwise man will perform penance for propitiating him?

अध्याय ६१

श्लोक 35

माननीयो ऽथ वाहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः ।स्वनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथा मुनिः

mānanīyo 'tha vāhaṃ te bhaktyā deśāntarātithiḥ / svanivāsamupāyātastapasvī ca tathā muniḥ

हिन्दी अर्थ

अथाकरोद्विमानं च नाम्ना तु कुसुमाकरम्

English

By cutting off the head of Brahma, the I*arame$thin the grand-father of the worlds, Sambhu incurred the sin of Brahm in - slaugh ter.

अध्याय ६१

श्लोक 36

त्वतसंनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् ।तव चाप्यसुखोदर्कं मत्समीपनिषेवणम्

tvatasaṃnidhau nivāso me bhavetpāpāya kevalam / tava cāpyasukhodarkaṃ matsamīpaniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

दिवि भुव्यंतरिक्षे च कामगं सुसमृद्धिमत्

English

I think, O sage, that within a short while the fulfilment of penance has been achieved by you now on account of the identity of qualities between you and Rudra.

अध्याय ६१

श्लोक 37

स त्वंमदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकम् ।परित्यज्य सुखीभूया लोकयोरुभयोरपि

sa tvaṃmadāśramopānte paricaṅkramaṇādikam / parityajya sukhībhūyā lokayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

ततक्षणादेव नश्यन्ति मनोह्लादकरं शुभम्

English

By killing your own mother, you have been repudi- ated and expelled by almost all the people of the world. Under the pretext of performing a penance, you confine your activi- ties to the dense forest devoid of people.

अध्याय ६१

श्लोक 38

वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवम् ।उवाच रोषताम्राक्षस्ताम्राक्षमिदमुत्तरम्

vasiṣṭha uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā sa bhūyo bhṛgupuṅgavam / uvāca roṣatāmrākṣastāmrākṣamidamuttaram

हिन्दी अर्थ

सुरणणों के अधिप महेन्द्र ने उस समय में एक अक्षय मधुपात्र दिया था । उस समय में कुवेर ने एक माना दी थो जो चिन्तामणियों से निमित की हुई थो ।२२। लक्ष्मी के स्वामी नारायण ने स्वयं ही एक साम्राज्य का सूचक छत्र अपित किया था । गङ्गा और यमुना ने उनको चन्द्र के ही समान

English

There are means of expiation and atonement for other types of sins. But understand that there is no expiation (from sin) to those who injure and hurt their mothers.

अध्याय ६१

श्लोक 39

ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसतिं मम ।परिगर्हयसे येन कृतघ्नस्येव कांप्रतम्

brahman kimidamatyarthaṃ samīpe vasatiṃ mama / parigarhayase yena kṛtaghnasyeva kāṃpratam

हिन्दी अर्थ

भास्कर दो चमर दिए ये।२३। आठ वसुगण रुदगण-आदित्य-अश्‍विनी-

English

If, O Rama, the main characteristic feature of virtue is considered to be non-violence by you, why did you cut off the head of your mother with your own hand?

अध्याय ६१

श्लोक 40

किं मयापकृतं लोके भवतो ऽन्यस्य वा क्वचित् ।अनागस्कारिणं दान्तं को ऽवमन्येत नामतः

kiṃ mayāpakṛtaṃ loke bhavato 'nyasya vā kvacit / anāgaskāriṇaṃ dāntaṃ ko 'vamanyeta nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

तोषित होते हुए अपने-अपने आयुध उस महादेवी के लिए समपित किये ये

English

After committing the terrible murder of your own mother, ( a sin) despised by all the worlds, you profess to be a righteous man and you censure others as you please.

अध्याय ६१

श्लोक 41

सन्निधिः परिहर्त्तव्यो यदि मे विप्रपुङ्गव ।दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च

sannidhiḥ pariharttavyo yadi me viprapuṅgava / darśanaṃ saha saṃvāsaḥ saṃbhāṣaṇamathāpi ca

हिन्दी अर्थ

न्वित थे एवं नीरोग उष्ट्र (ऊट) और अश्व जो क्षुधा और प्यास से रहित

English

Without knowing one's own positive (irremediable) fault (sin) and by seeing and laughing (on your part), I regard it incompetent for you to criticise the faults of others.

अध्याय ६१

श्लोक 42

आयुष्मताधुनैवास्मादपसर्त्तव्यमाश्रमात् ।स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः

āyuṣmatādhunaivāsmādapasarttavyamāśramāt / svasaṃśrayaṃ parityajya kvāhaṃ yāsye bubhukṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

२२० ब्रह्माण्ड पुराण

English

If I were to forsake my duty ( dharma ) and remain care-free without fear from any quarter, then you can yourself mentally scrutinize and despise me as you please.

अध्याय ६१

श्लोक 43

स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम् ।इतो ऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः

svādhivāsaṃ parityajya bhavatā yoditaḥ katham / ito 'nyasmin gāmiṣyāmi dūre nāhaṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

चे एवं वस्र की उपमा के आकार वाले ये तथा आयुधों के सहित एवं परि- च्छदों से युक्त थे दिए थे ।२५॥ इसके अनन्तर उन दोनों शिवा और शिव का परम मंगल अभिषेक किया था। इसके उपरान्त एक विमान बनवाया था जिसका नाम कुसुमाकर या ।२६। इसकी रचना विधाता ने की थी जो कि

English

Along with my family, I sustain myself day by day with meat because it is my duty. This is the avocation formerly laid down by the creator for me.

अध्याय ६१

श्लोक 44

गम्यतां भवतान्यत्र स्थीयतामत्र वेच्छया ।नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन

gamyatāṃ bhavatānyatra sthīyatāmatra vecchayā / nāhaṃ cālayituṃ śakyaḥ sthānādasmātkathañcana

हिन्दी अर्थ

अम्लान मालाओं वाला था तथा नित्य हो आयुधों के द्वारा अभेद्य था । यह इच्छा के अनुरूप दिवलोक ओर भूलोक में गमन करने बाला तथा सुसमृद्धि से समन्वित था ।२७। जिसके केवल गन्ध से ही भ्रान्तिक्षुधा-रोग और आत्ति सब नष्ट हो जाया करती हैं और यह मन के आहलाद को करने वाला तथा

English

If I kill (more animals and have with me more) meat than what is sufficient to nourish my parents and others, then I may incur sin.

अध्याय ६१

श्लोक 45

वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किञ्चित्कोपसमन्वितः ।तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन्भृगूद्वहः

vasiṣṭha uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya kiñcitkopasamanvitaḥ / tamuvāca punarvākyamidaṃ rājanbhṛgūdvahaḥ

हिन्दी अर्थ

सेव्यमाना सुरगणेनि्गत्य तृपमन्दिरात्

English

We cannot be censured for killing to the extent necessary for sustenance. Praise or censure me after reflecting over this.

अध्याय ६१

श्लोक 46

व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा ।खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः

vyādhajātiriyaṃ krūrā sarvasattvabhayāvahā / khalakarmaratā nityaṃ dhikkṛtā sarvajantubhiḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहासनमधिष्ठाय सह देवेन शम्भुना ।

English

Carefully examine with your own intellect, the difference between you and me. As for me, I am engaged in the sustenance of my parents and others whole-heartedly.

अध्याय ६१

श्लोक 47

तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः ।स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते

tasyāṃ jāto 'si pāpīyānsarvaprāṇivihiṃsakaḥ / sa kathaṃ na parityājyaḥ sujanaiḥ syāttu durmate

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञा साक्षिपातेन तत्तत्कामानपूरयत्

English

But you have forsaken your aged father and killed your mother. Still you profess to be righteous and you have come down here to perform penance.

अध्याय ६१

श्लोक 48

तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ ।शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा

tasmādvihīnajātīyaṃ viditvātmānamabyatha / śīghramasmādvrajānyatra nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

तद्दृष्टवा चरितं देव्या ब्रह्मा लोकपितामहः ।

English

Those who know the root cause, those who have clear vision about things are not able to move their tongue to give expression to what they desire at will.

अध्याय ६१

श्लोक 49

शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि ।यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्

śarīratrāṇakāruṇyātsamīpaṃ nopasarpasi / yathā tvaṃ kaṇṭakādīnāmasahiṣṇutayā vyathām

हिन्दी अर्थ

कामाक्षीति तदाभिख्यां ददौ कामेश्वरीति च

English

I know perfectly well every thing about you, O scion of the family of Bhrgu. Hence, enough of your futile penance.

अध्याय ६१

श्लोक 50

तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् ।व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा

tathāvehi samastānāṃ priyāḥ prāṇāḥ śarīriṇām / vyathā cābhihatānāṃ tu vidyate bhavato 'nyathā

हिन्दी अर्थ

उस विमान पर ये दोनों शुम दम्पती समारूढ़ होकर नृप मन्दिर से बाहिर निकले ये । इस विमान में चमर-व्यजन-छत्र-ध्वजा आदि से परम

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 51

अहिंसा सर्वभूतानामिति धर्मः सनातनः ।एतद्विरुद्धाचरणान्नित्यं सद्भिर्विगर्हितः

ahiṃsā sarvabhūtānāmiti dharmaḥ sanātanaḥ / etadviruddhācaraṇānnityaṃ sadbhirvigarhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बैबाहिकोत्सव वर्णन २२१

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 52

आत्मप्राणाभिरक्षार्थं त्वमशेषशरीरिणः ।हनिष्यसि कथं सत्सुनाप्नोषि वचनीयताम्

ātmaprāṇābhirakṣārthaṃ tvamaśeṣaśarīriṇaḥ / haniṣyasi kathaṃ satsunāpnoṣi vacanīyatām

हिन्दी अर्थ

मनोहरता विद्यमान यी ।२६। उस समय में वोणा--वेणु-मृदज्ञ प्रभृति अनेक प्रकार के तीयं बादनों से ये सेव्यमान हो रहे ये । सब सुरगण भी इनकी सेवा में समुपस्थित थे ।३०। विहार की स्वामिनी अपने ओज से शोभित करती हुई वोयी में गयी थो । वहाँ पर बड़बड़ धनियों के हश्यं बने हुए

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 53

तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम ।त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति

tasmācchīghraṃ tu bhogaccha tvameva puruṣādhama / tvayā me kṛtyadoṣasya hāniśca na bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

थे । प्रत्येक हुम्यों की छत पर सहल्लों अप्सरायें बंठी थीं ।३१। वहाँ पर जो पुरन्ध्रियाँ थीं उनके हाथों में लाजा और अक्षत ये जिनकी वे वर्षा कर रही थीं । परम मंगल अर्थो वाली गाथायें करती हुई थीं तथा बीणा-बेणु आदि की ध्वनियों से परम तोष को प्राप्त होती हुई बीथियों से अन्य

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 54

न चत्स्वयमितो गच्छेश्ततस्तव बलादपि ।अपसर्पणताबुद्धिमहमुत्पादये स्फुटम्

na catsvayamito gaccheśtatastava balādapi / apasarpaṇatābuddhimahamutpādaye sphuṭam

हिन्दी अर्थ

बीथियों में धीरे-धीरे समागत हो रही थी ।३२। अप्सरायें जो मागं में आरती का विधान कर रही थीं उसका प्रति प्रहण करके उस देवी ने विमान से अवरोहण करके सदा सभा में प्रवेश किया था।३३। फिर देव शम्भ के ही साथ सिंहासन पर समधिष्ठित हुई थीं । वहाँ पर स्थित महा-

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 55

क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः ।विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मद्रिष् को लभेच्च शाम्

kṣaṇārddhamapi te pāpa śreyasī neha saṃsthitiḥ / viruddhācaraṇo nityaṃ dharmadriṣ ko labhecca śām

हिन्दी अर्थ

जन समुदाय ने जो भी इच्छा की थी और मत में ही कामना की थी उस सबका ज्ञान रखने बाली महादेवी ने अपनी दृष्टि के पात के ही द्वारा उन- उन सब कामनाओं को पूरा कर दिया था ।३४। लोकों के पितामह ब्रह्माजी ने उस चरित को देखकर ही उस देवो का उस समय में कामाक्षी और

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 56

वसिष्ठ उवाच रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतो ऽपि तमिदं वचः ।उवाच संक्रुद्ध इव व्याधरूपी पिनाकधृक्

vasiṣṭha uvāca rāmasya vacanaṃ śrutvā prīto 'pi tamidaṃ vacaḥ / uvāca saṃkruddha iva vyādharūpī pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

कामेश्वरी यह नाम रख दिया था

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 57

सर्वमेतदहं मन्यं व्यर्थं व्यवसितं तव ।कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी कुतः शंभुः कुतस्तपः

sarvametadahaṃ manyaṃ vyarthaṃ vyavasitaṃ tava / kutastvaṃ prathamo jñānī kutaḥ śaṃbhuḥ kutastapaḥ

हिन्दी अर्थ

चिंतामणि: कल्पवृक्षः कमला कामधेनबः । प्रतिवेश्म ततस्तस्थुः पुरो देव्या जयाय ते

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 58

कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन ते ऽधुना ।घ्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः

kutastvaṃ kliśyase mūḍha tapasā tena te 'dhunā / ghruvaṃ mithyāpravṛttasya na hi tuṣyati śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

तां सेवेकरसाकारां विमुक्तान्यक्रियागुणाः । सर्वंकामार्थंसंयुक्ता हृष्यंतः सार्वकालिकम्

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 59

विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये ।प्रतपत्यबुधो मर्त्त्यस्त्वां विना कः मुदुर्मते

viruddhalokācaraṇaḥ śaṃbhustasya vituṣṭaye / pratapatyabudho marttyastvāṃ vinā kaḥ mudurmate

हिन्दी अर्थ

पितामहो हरिश्चैव महादेवश्च वासवः ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 60

अथ वा च गतं मे ऽद्य युक्तमेतदसंशयम् ।संपूज्य पूजकविद्धौ शंभोस्तव च संगमः

atha vā ca gataṃ me 'dya yuktametadasaṃśayam / saṃpūjya pūjakaviddhau śaṃbhostava ca saṃgamaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्ये दिशामधी शास्तु सकला देवतागणाः

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 61

त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः ।संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा

tvayā pūjayituṃ yuktaḥ sa eva bhuvane rataḥ / saṃpūjako 'pi tasya tvaṃ yogyo nātra vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

देवष्षेयो नारदाद्याः सनकाद्याश्च योगिनः । महषेयश्च मन्वाद्या वशिष्ठाद्यास्तपोधना:

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 62

पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्

pitāmahasya lokānāṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / śiraśchittvā punaḥ śaṃbhurbrahmahatyāmavāptavān

हिन्दी अर्थ

२२२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 63

ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज ।उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः

brahmahatyābhibhūtena prāyastvaṃ śaṃbhunā dvija / upadiṣṭo 'si tatkartuṃ nocedevaṃ kathaṃ kṛthāḥ

हिन्दी अर्थ

उसको आज्ञा से उस पुर में आश्चर्य मधर ने भी वर्षा की थी और उस

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 64

तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना ।तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने

tādātmyaguṇasaṃyogānmanyaṃ rudrasya te 'dhunā / tapaḥ siddhiranuprāptā kolenālpīyasā mune

हिन्दी अर्थ

वर्षा में बहुत अधिक मूल्यवान वस्ते तया परम दिव्य आभरण बरसे शे

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 65

प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः ।तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे

prāyo 'dya mātaraṃ hatvā sarvailoṅkairnirākṛtaḥ / tapovyājena gahane nirjane saṃpravarttase

हिन्दी अर्थ

के नगर में उसकी जय के लिए उपस्थित हो गये थे ।३७। सभी उसकी सेवा में ही तत्पर थे और उसकी सेवा का रस हो उनका सबका आकार था तथा अन्य क्रियाओं के गुणों का परित्याग कर दिया था । ये सभी समस्त कामों के अर्थ से संयुक्त थे तथा सबं काल में प्रसन्न हो रहा करते थे ।३८। पिता-

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 66

गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च ।तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति

gurustrībrahmahatyotthapātakakṣapaṇāya ca / tapaścarasi nānena tapasā tatpraṇaśyati

हिन्दी अर्थ

मह-श्रीहरि-महादेव-महेन्द्र--अन्य दिशाओं के स्वामी--सब देवगण-नारद

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 67

पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि ।मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः

pātakānāṃ kilānyeṣāṃ prāyaścittāni saṃtyapi / mātṛdruhāmavehi tvaṃ na kvacitkila niṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

भी अन्य देवों को जातियाँ हैं जो भो दिव लोक भूमि और अन्तरिक्ष में बाघा-सहित निवास किया करते थो ।३६-४१। वे सभी उसके पुर में बिता ही किसी बाधा के निवास किया करते थे । (२!

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 68

अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः ।स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि

ahiṃsālakṣaṇo dharmo lokeṣu yadi te mataḥ / svahastena kathaṃ rāma mātaraṃ kṛttavānasi

हिन्दी अर्थ

एवं सद्वत्सला देवी नान्यत्रैस्यखिलाज्जनात् ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 69

कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् ।त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि

kṛtvā mātṛvadhaṃ ghoraṃ sarvalokavigarhitam / tvaṃ punardhārmiko bhūtvā kāmato 'nyānvinindasi

हिन्दी अर्थ

राज्ञो महति भूर्लोके विदुषः सकलेष्सिताम् ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 70

पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता ।अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्

paśyatā hasatāmoghaṃ ātmadoṣamajānatā / aparyāptamahaṃ nanyaṃ paraṃ doṣavimarśanām

हिन्दी अर्थ

त्रिलोककमहीपाले सांबिके कामशद्भूरे ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 71

स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् ।तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम्

svadharmaṃ yadyahaṃ tyaktvā vartteyamakulobhayam / tarhi garhaya māṃ kāmaṃ nirupya manasā svayam

हिन्दी अर्थ

ततः कदाचिदागत्य नारदो भगवानृषिः ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 72

मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् ।क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया

mātāpitṛsutādīnāṃ bharaṇāyaiva kevalam / kriyate prāṇihananaṃ nijadharmatayā mayā

हिन्दी अर्थ

परं ब्रह्म परं धाम पत्रित्रं परमेश्वरि ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 73

स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने ।वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा

svadharmādāmiṣeṇāhaṃ sakuṭumbo dinedine / varttāmi sāpi me vṛttirvidhātrā vihitā purā

हिन्दी अर्थ

सदसद्दावसंकल्पविकल्पकलनात्मिका

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 74

मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् ।हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा

māṃsena yāvatā me syānnityaṃ pitrādi poṣaṇam / haniṣye cettadadhikaṃ tarhi yujyeyamenasā

हिन्दी अर्थ

अयं भंडोऽसुरो देवि बावते जगतां त्रयम् ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 75

यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः ।तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा

yāvatpoṣaṇaghātena na vayaṃ syāma ninditāḥ / tadetatsaṃpradhārya tvaṃ nindavā māṃ praśaṃsa vā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार से सब पर स्नेह एवं प्यार करने वाली वह देवी थी और अन्यत्र ऐसा कहीं भी नहीं था । उस देवी ने समस्त जनों को निरन्तर अत्यधिक अनुराग से सन्तुष्ट कर रका था।४३। इप महान भूलोक में बह् राज्ञो राजा हों चाहे विद्वान होवें सकल की ईप्सा रखने बाले समस्त

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 76

साधु वासाधु वा कर्म यस्य यद्विहितं पुरा ।तदेव तेन कर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन

sādhu vāsādhu vā karma yasya yadvihitaṃ purā / tadeva tena karttavyamāpadyapi kathañcana

हिन्दी अर्थ

भूतल के निवासीजनों के अभीष्ट पदार्थों का दोहन किया करती थी

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 77

निरूपय स्वभुद्ध्या त्वमात्मनो मम चान्तरम् ।अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः

nirūpaya svabhuddhyā tvamātmano mama cāntaram / ahaṃ tu sarvabhāvena mitrādibharaṇe rataḥ

हिन्दी अर्थ

तीनों लोकों के एक ही महीपाल अम्बिका के सहित काम श्भा के होने पर दश सहस्र वर्ष एक ही क्षण के समान व्यतोत हो गये ये।४५। इसके अनन्तर देवर्षि नारद जो भगवान किसो समय में बहाँ पर समागत हुए थे और उस परमा शक्ति को प्रणाम करके उन्होंने विनय से समन्वित होकर कहा था

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 78

संत्यज्य पितरं वृद्धं विनिहत्य च मातरम् ।भूत्वा तु धार्मिकस्त्वं तु तपश्चर्तुमिहागतः

saṃtyajya pitaraṃ vṛddhaṃ vinihatya ca mātaram / bhūtvā tu dhārmikastvaṃ tu tapaścartumihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

था।४६। आपतो परब्रह्म-परघाम और पवित्र हैं । है परमेश्वरि ! आप सद- असत् भावों के कलत के स्वरूप वाली हैं ।४७। इस जगत के अभ्युदय के ही लिए आप इस व्यक्तभाव को प्राप्त हुई हैं । आप इस लोक में असज्जनों के विनाश के लिए और सज्जनों के अभ्युदय करने वाली हैं। है कल्याणि !

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 79

ये तु मूलविदस्तेषां विस्पष्टं यत्र दर्शनम् ।यथाजिह्वं भवेन्नात्र वचसापि समीहितुम्

ye tu mūlavidasteṣāṃ vispaṣṭaṃ yatra darśanam / yathājihvaṃ bhavennātra vacasāpi samīhitum

हिन्दी अर्थ

आपकी जो प्रवृत्ति है बह साधु पुरुषों के रक्षण के ही सिए हैं।४८। यह एक भण्डासुर है है देवि ! यह तीनों लोकोंको बाधा दे रहा है । यह केवल आप ही के द्वारा जीता जा सकता है ऐसी एक ही आप हैं और दूसरे सुरों के द्वारा तो यह कभी भी जीता नहीं जा सकता है

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 80

अहं तु सम्यग्जानामि तव वृत्तमशेषतः ।तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह

ahaṃ tu samyagjānāmi tava vṛttamaśeṣataḥ / tasmādalaṃ te tapasā niṣphalena bhṛgūdvaha

हिन्दी अर्थ

त्वत्सेवकपरा देवाश्चिरकालमिहोषिताः ।

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

अध्याय ६१

श्लोक 81

सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशकरं तपः ।याहि राम त्वमन्यत्र यत्र वा न विदुर्जनाः

sukhamicchasi cettyaktvā kāyakleśakaraṃ tapaḥ / yāhi rāma tvamanyatra yatra vā na vidurjanāḥ

हिन्दी अर्थ

त्वदाज्ञया गमिष्यंति स्वानि स्वानि पुराणि तु

English

If you desire happiness, O Rama, leave off this penance that causes pain and distress to your body. Go elsewhere, O Rama where people do not know you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 61
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.