Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
62
अध्याय 62 / 156

Book 2 - Adhyaya 24

88 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६२

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः ।निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca ityuktastena bhūpāla rāmo matimatāṃ varaḥ / nirūpya manasā bhūyastamuvācābhivismitam

हिन्दी अर्थ

एबं विज्ञापिता देवी नारदेनाखिलेश्‍वरी । स्वस्ववासनिवासाय प्रेषयामास चामरान्

English

On being told thus by him, O Protector of the Earth y Rama, the most excellent one among intelligent persons, scrutinized and pondered over him and inquired of him in surprise.

अध्याय ६२

श्लोक 2

राम उवाच कस्त्वं ब्रूहि महाभाग न वै प्राकृतपूरुषः ।इन्द्रस्येवानुभावेन वपुरालक्ष्यते तव

rāma uvāca kastvaṃ brūhi mahābhāga na vai prākṛtapūruṣaḥ / indrasyevānubhāvena vapurālakṣyate tava

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं च हरि शम्भुः वानवादीन्दिशां पतीच् । यथाह पूजयित्वा तु प्रेषयामास चांबिका

English

"Who are You, O extremely fortunate one, tell me. You are indeed no barbarous person. Your body appears to be equipped, as it were, with the grandeur and majesty of Indra.

अध्याय ६२

श्लोक 3

विचित्रार्थपदौदार्यगुणगांभीर्यजातिभिः ।सर्वज्ञस्यैव ते वाणी श्रूयते ऽतिमनोहरा

vicitrārthapadaudāryaguṇagāṃbhīryajātibhiḥ / sarvajñasyaiva te vāṇī śrūyate 'timanoharā

हिन्दी अर्थ

स्वस्वांशेः शिवयोः सेबामादिपित्रोरकुवंत

English

Your speech sounds to be very charming as though it were that of the omniscient Lord. It is enriched, by words of diverse meaning having the qualities of lucidity, clarity and depth and majesty of the highest class.

अध्याय ६२

श्लोक 4

इन्द्रो वह्निर्यमो धाता वरुणो वा धनाधिपः ।ईशानस्तपनो ब्रह्मा वायुः सोमो गुरुर्गुहः

indro vahniryamo dhātā varuṇo vā dhanādhipaḥ / īśānastapano brahmā vāyuḥ somo gururguhaḥ

हिन्दी अर्थ

एतदाख्यान मायुष्यं सवमंगलकारणम् ।

English

Are You Indra, Vahni (the fire-god), Yama, Dhdtr (the Creator), Varuna, Kubera the lord of wealth, ISdna> Tapana ( the Sun), Brahma y Vayu (the Wind god), Soma (the Moon- god), Guru (Jupiter) or Guha (Lord Skanda)?

अध्याय ६२

श्लोक 5

एषामन्यतमः प्रायो भवान्भवितुमर्हति ।अनुभावेन जातिस्ते हृदिशङ्कां तनोति मे

eṣāmanyatamaḥ prāyo bhavānbhavitumarhati / anubhāvena jātiste hṛdiśaṅkāṃ tanoti me

हिन्दी अर्थ

सर ( ब्रह्माण्ड पुराध

English

Due to your grandeur and majesty, you deserve to be almost one of these. But your caste (low birth) causes doubt in my heart.

अध्याय ६२

श्लोक 6

मायावी भगवान्विष्णुः श्रूयते पुरुषोत्तमः ।को वा त्वं वपुषानेन ब्रूहि मां समुपागतः

māyāvī bhagavānviṣṇuḥ śrūyate puruṣottamaḥ / ko vā tvaṃ vapuṣānena brūhi māṃ samupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

आविर्भावं महादेव्यास्तस्या राज्याभिषेचनम्

English

Lord Visnu, the most excellent among all persons, is reputed to be a Maydvx (one who wields illusive powers). Who are you that have come here with such a body a$ this? Please do tell me.

अध्याय ६२

श्लोक 7

अथ वा जगतां नाथः सर्वज्ञः परमेश्वरः ।परमात्मात्मसंभूतिरात्मारामः सनातनः

atha vā jagatāṃ nāthaḥ sarvajñaḥ parameśvaraḥ / paramātmātmasaṃbhūtirātmārāmaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये समस्त देवगण चिरकाल से यहाँ पर ही निवास किये हुए हैं भौर ये आपको सेवा में तत्पर हो रहे हैं । ये आपकी ही आज्ञा से अपने-अपने पुरं में जायेंगे ।५०। इनके सब पुर इस समय में शून्य और मङ्गल से रहित हो रहे हैं। ऐसी कृपा कीजिए कि ये सब समृद्ध अर्थो वाले हो जावे । इस

English

In this world, a body equipped with such potentiality and influence cannot belong to any one else. Your speech is endued

अध्याय ६२

श्लोक 8

स्वच्छन्दचारी भगवाञ्छिवः सर्वजगन्मयः ।वपुषानेन संयुक्ते भवान्भवितुमर्हति

svacchandacārī bhagavāñchivaḥ sarvajaganmayaḥ / vapuṣānena saṃyukte bhavānbhavitumarhati

हिन्दी अर्थ

रीति से जब नारद मुनि के द्वारा देवी को बताया गया था तो उस अखिलेशवरी देवी ने देवों को अपने-अपने निवास स्थानों को भेज दिया शा

English

I believe that out of feelings of endearment towards his devotee, lord Hara has become visible with this body. There is no doubt that he has come to test me.

अध्याय ६२

श्लोक 9

नान्यस्येदृग्भवेल्लोके प्रभावानुगतं वपुः ।जात्यर्थसौष्ठवोपेता वाणी चौदार्यशालिनी

nānyasyedṛgbhavelloke prabhāvānugataṃ vapuḥ / jātyarthasauṣṭhavopetā vāṇī caudāryaśālinī

हिन्दी अर्थ

दिक्पाल देवों का कशोचित पूजन करके विदा कर दिया था ।५२। फिर अपराध का त्याग करने के भी लिए सुरगण प्रोषित किए थे आदि पिता- माता-शिवा-शिव की अपने-अपने अशो से सेवा भी करते थे।५३। यह आण्यात आयु की वृद्धि करने वाला है--यह सभी प्रकार के मरङ्गलों की

English

You are not a mere hunter. Those hunters will not have such a shapely figure as yours. Hence, obeisance to you. So reveal your real excellent form.

अध्याय ६२

श्लोक 10

मन्ये ऽहं भक्तवात्सल्याद्वानेन वपुषाहरः ।प्रत्यक्षतामुपगतो संदेहो ऽस्मत्परीक्षया

manye 'haṃ bhaktavātsalyādvānena vapuṣāharaḥ / pratyakṣatāmupagato saṃdeho 'smatparīkṣayā

हिन्दी अर्थ

कारण है-उस महादेवी का आविर्भाव का होना तथा उसके राज्यासन पर अभिषेचन का होना मङ्गल प्रद है ५४ जो कोई पुरुष प्रातःकाल में उठकर भक्तिभाव से शंयुत होकर विद्वन् श्रद्धालु बनकर इसका जाप किया करता है बह धन से समृद्ध हो जाता है और उसकी वाणो धुधा के सदृश ही परम

English

Be pleased now and destroy the delusion of my intellect in every respect, by assuming your original form.

अध्याय ६२

श्लोक 11

न केवलं भवान् व्याधस्तेषां नेदृग्विधाकृतिः ।तस्मात्तुभ्यं नमस्तस्मै सुरुपं संप्रदर्शय

na kevalaṃ bhavān vyādhasteṣāṃ nedṛgvidhākṛtiḥ / tasmāttubhyaṃ namastasmai surupaṃ saṃpradarśaya

हिन्दी अर्थ

मधुर हो जाया करती है ।५५। उस धीमान का इस लोक में और परलोक में कहीं पर भी कुछ भी अशुभ नहीं होता है। बहू विपुल यश को प्राप्त किया करता है-उसका मान बढ़ता है तथा वह उत्तमता का लाभ किया करता है

English

O highly fortunate one, I pray unto you, bowing down my head several times. Who are you please? Reveal yourself. Here I have joined my palms in reverence to you".

अध्याय ६२

श्लोक 12

आविष्कुर्वन्प्रसीदात्ममहिमानुगुणं वपुः ।ममानेकविधा शङ्कामुच्येत येन मानसी

āviṣkurvanprasīdātmamahimānuguṇaṃ vapuḥ / mamānekavidhā śaṅkāmucyeta yena mānasī

हिन्दी अर्थ

सेना सहित विजय यात्रा I च

English

After saying this to that highly exalted one and being desirous of comprehending him, the scion of the family of Bhrgu sat on the ground and began to meditate with great concentration.

अध्याय ६२

श्लोक 13

प्रसीद सर्वभावेन बुद्धिमोहौ ममाधुना ।प्रणाशय स्वरूपस्य ग्रहणादेव केवलम्

prasīda sarvabhāvena buddhimohau mamādhunā / praṇāśaya svarūpasya grahaṇādeva kevalam

हिन्दी अर्थ

पण्मासाम्महतीं लक्ष्मी प्राप्नुयाञ्जापकोत्तमः ॥५३ „

English

He seated himself in the lotus pose. He became silent. He controlled his speech, body and mind. He restrained the movement of the vital airs. Thus the sage of high intellect meditated for a long time.

अध्याय ६२

श्लोक 14

प्रार्थयेत्वां महाभाग प्रणम्य शिरसासकृत् ।कस्त्वं मे दर्शयात्मानं बद्धो ऽयं ते मयाञ्जलिः

prārthayetvāṃ mahābhāga praṇamya śirasāsakṛt / kastvaṃ me darśayātmānaṃ baddho 'yaṃ te mayāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी श्री चञ्चल होते हुए भी अचल हो जाती है और उसको पद-पद पर श्रेय होता है । उसको भय तो किसी भी समय में होता ही नहीं है और बहुत तेजस्बी लथा बीये बाला हो जाता है ।५७। उसको तीनों प्रकार के ताप नहीं रहा करते हैं । जाच्यात्मिक-आधिभौतिक और आधि-

English

By means of his inner eye in combination with the soul, he beheld the lord of the universe who had assumed the form of a hunter of deer and who confers blessings upon his devotees.

अध्याय ६२

श्लोक 15

इत्युक्त्वा तं महाभाग ज्ञातुमिच्छन्भृगूद्वहः ।उपविश्य ततो भूमौ ध्यानमास्ते समाहितः

ityuktvā taṃ mahābhāga jñātumicchanbhṛgūdvahaḥ / upaviśya tato bhūmau dhyānamāste samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

देविक--ये तीन ताप होते हैं और वह पुरुष पुरुषार्थो से परिपूरित होता या करता है । तीनों समयों में (श्रात:-मध्याहन-सायस्) जो नित्य ही इसका जाप किया करता है और सिहासनेश्वरो का ध्यान करता है वह उत्तम जापक छै मास में हो महतो लक्ष्मी को प्राप्त कर लेता है

English

Thereafter Rama, the descendant of Bhrgu, got up quickly and opened his eyes. He saw the lord standing in front of him in the self-same physical body.

अध्याय ६२

श्लोक 16

बद्धपद्मासनो मौनी यतवाक्कायमानसः ।निरुद्धप्राणसंचारो दध्यौ चिरमुदारधीः

baddhapadmāsano maunī yatavākkāyamānasaḥ / niruddhaprāṇasaṃcāro dadhyau ciramudāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

सेना सहित विजय यात्रा

English

With words choking his throat and faltering due to excitement, O king, he uttered several times "O Sarva, O Sankara, be refuge upto me."

अध्याय ६२

श्लोक 17

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं मनो हृदि निरुध्य च ।चिन्तयामास देवेशं ध्यानदृष्ट्या जगद्गुरुम्

sanniyamyendriyagrāmaṃ mano hṛdi nirudhya ca / cintayāmāsa deveśaṃ dhyānadṛṣṭyā jagadgurum

हिन्दी अर्थ

श्रेलोक्यकंटक॑ भंडं देत्यं जेतु विनिर्ययौ

English

Then lord Sambhu who assumed his form on being satisfied at his devotion, lifted up Rama who had bowed down in obeisance on the ground.

अध्याय ६२

श्लोक 18

अपश्यच्च जगन्नाथमात्मसंधानचक्षुषा ।स्वभक्तानुग्रहकरं मृगव्याधस्वरूपिणम्

apaśyacca jagannāthamātmasaṃdhānacakṣuṣā / svabhaktānugrahakaraṃ mṛgavyādhasvarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

चकार मर्देलाकारानंभो राशींस्तु सप्त ते । प्रभूतमद्देलध्वाने: पूरयामासुर बरम्

English

Raised up by the creator of the universe himself with his own hands, the scion of the family of Bhrgu eulogised the lord of the chiefs of the Devas, standing in front of him with palms joined in reverence.

अध्याय ६२

श्लोक 19

तत उन्मील्य नयने शीघ्रमुत्थाय भार्गवः ।ददर्श देवं तेनैव वपुषा पुरतः स्थितम्

tata unmīlya nayane śīghramutthāya bhārgavaḥ / dadarśa devaṃ tenaiva vapuṣā purataḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

सेलूकाझल्लरीरांधाहुण्ड्काहुण्डकाधटाः

English

Obeisance to you the lord of the Devas, to Sankara of primordial form. Obeisance to Sarva, the quiescent oney obeisance, obeisance to the eternal one.

अध्याय ६२

श्लोक 20

आत्मनो ऽनुग्रहार्थाय शरण्यं भक्तवत्सलम् ।आविर्भूतं महाराज दृष्ट्वा रामः ससंभ्रमम्

ātmano 'nugrahārthāya śaraṇyaṃ bhaktavatsalam / āvirbhūtaṃ mahārāja dṛṣṭvā rāmaḥ sasaṃbhramam

हिन्दी अर्थ

आनकाः पणवाश्चेव गोमु खाश्चार्धच द्विकाः । यवमध्या मुष्टिमध्या मद््देलाडिडिमा अपि

English

Hail to you the blue-throated Lord, one in the form of Nilalohita (the bluish-red god). Obeisance to you the lord of the living beings. Bow to you, the abode of all living beings.

अध्याय ६२

श्लोक 21

रोमाञ्छोद्भिन्नसर्वाङ्गो हर्षाश्रुप्लुतलोचनः ।पपात पादयोर्भूमौ भक्त्या तस्य महामतिः

romāñchodbhinnasarvāṅgo harṣāśruplutalocanaḥ / papāta pādayorbhūmau bhaktyā tasya mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

उद काश्चंतुहंडाश्च निःसाणा बबंराः परे

English

Obeisance, obeisance to the great lord of manifest and unmanifest form. Obeisance to the most bountiful, to Siva of many forms. Obeisance to the three-eyed God.

अध्याय ६२

श्लोक 22

स गद्गदमुवाचैनं संभ्रमाकुलया गिरा ।शरणं भव शर्वेति शङ्करेत्यसकृन्नृप

sa gadgadamuvācainaṃ saṃbhramākulayā girā / śaraṇaṃ bhava śarveti śaṅkaretyasakṛnnṛpa

हिन्दी अर्थ

हु कारा काकतुण्डाश्च वाद्यभेदास्तथापरे । दध्वनुः शक्तिसेनाभिराहताः समरोद्यमे

English

Be my shelter and refuge, O Sarva I am your devotee, O lord of the Universe. Mostly, you alone are the greatest and ultimate resort of those who have no other support.

अध्याय ६२

श्लोक 23

ततः स्वरुपधृक् शंभुस्तद्भक्तिपरितोषितः ।राममुत्थापयामास प्रणा मावनतं भुवि

tataḥ svarupadhṛk śaṃbhustadbhaktiparitoṣitaḥ / rāmamutthāpayāmāsa praṇā māvanataṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

संपत्करी नाम देवी चचाल सह शक्तिभिः

English

Unknowingly, O lord, I have misbehaved towards you. O Sankara, I have uttered evil words. O lord, it behoves, you to forgive it.

अध्याय ६२

श्लोक 24

उत्थापितो जगद्धात्रा स्वहस्ताभ्यां भृगूद्वहः ।तुष्टाव देवदेवेशं पुरः स्थित्वा कृताजलिः

utthāpito jagaddhātrā svahastābhyāṃ bhṛgūdvahaḥ / tuṣṭāva devadeveśaṃ puraḥ sthitvā kṛtājaliḥ

हिन्दी अर्थ

इसके अनभ्तर बह जगतो को माता परमेश्वरो ललिता तीनों लोकों के कण्टक भण्ड दय को जीतने के लिए वहां से विर्गत हुई थी ।१। बढ़ा

English

Hence, O Sankara, be pleased with me in every respect. I have no other goal to reach. Obeisance to you. My repeated obeisance, bows unto you again and again."

अध्याय ६२

श्लोक 25

राम उवाच नमस्ते देवदेवाय शङ्करायादिमूर्त्तये ।नमः शर्वाय शान्ताय शाश्वताय नमोनमः

rāma uvāca namaste devadevāya śaṅkarāyādimūrttaye / namaḥ śarvāya śāntāya śāśvatāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ जो मदुर्दलों का घोष था उसने उससे आकाश को मी पूरित कर दिया था ।२। मृदंग-मुरज-पटह-अनुकुली गण-सेलुका-झल्लरी-रप्चा-हुडुका-हुण्ड्क घटा-आनक-पणव-गोमुख-अ्धे चन्द्रिका-तममध्य मद्दंख-डिण्डिम - स्थ र- बरीत-इ ग्यातिग्य भेदज-उद्धक-एड हुण्ड-निःसाण-बबरहुकार-काकतुण्ड

English

On being eulogised thus, Lord Siva who was delighted in his mind and who has permeated the Universe said to Rama who was standing in front of him with palms joined in reverence.

अध्याय ६२

श्लोक 26

नमस्ते नीलकण्ठाय नीललोहितमूर्त्तये ।नमस्ते भूतनाथाय भूतवासाय ते नमः

namaste nīlakaṇṭhāya nīlalohitamūrttaye / namaste bhūtanāthāya bhūtavāsāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ये सब वाद्य और अन्य वाद्यों को उस समर के आरम्भ में शक्ति की सेनाओं के द्वारा आहत किया गया था और ये सभी बजाये गये थे

English

"I am pleased with you, O dear one. O the most excellent one among the descendants of Bhrgu, I am delighted with this penance as well as your devotion that has no blemish whatsoever.

अध्याय ६२

श्लोक 27

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय महादेवाय मीढुषे ।शिवाय बहुरूपाय त्रिनेत्राय नमोनमः

vyaktāvyaktasvarūpāya mahādevāya mīḍhuṣe / śivāya bahurūpāya trinetrāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

परमोशानी ललिता के अ कु शास्त्र से समुद्गता सम्पत्करी नाम की देवी अपनी शक्तियों के साथ चलित हो गयी थी

English

I shall give you everything you desire and every- thing solicited by you. You arc the greatest devotee of mine. There is not ot in this respect at all.

अध्याय ६२

श्लोक 28

शरणं भव मे शर्व त्वद्भक्तस्य जगत्पते ।भूयो ऽनन्याश्रयाणां तु त्वमेव हि परायणम्

śaraṇaṃ bhava me śarva tvadbhaktasya jagatpate / bhūyo 'nanyāśrayāṇāṃ tu tvameva hi parāyaṇam

हिन्दी अर्थ

अनेककोटिमातंगतुरंगरथपंक्तिभिः ।

English

After traversing the entire earth and purifying your body by taking holy baths in all the holy centres in the due order, you will acquire all the miraculous weapons.**

अध्याय ६२

श्लोक 29

यन्मयापकृतं देव दुरुक्तं वापि शङ्कर ।अजानता त्वां भगवन्मम तत्क्षन्तुमर्हसि

yanmayāpakṛtaṃ deva duruktaṃ vāpi śaṅkara / ajānatā tvāṃ bhagavanmama tatkṣantumarhasi

हिन्दी अर्थ

सेविता तरुणादित्यपाटला संपदीशवरी

English

When the lord of the universe disappeared, R&ma bowed down to Sankara and decided to perform holy baths in sacred places, after roaming all over the Earth.

अध्याय ६२

श्लोक 30

अनन्यवेद्यरुपस्य सद्भावमिहकः पुमान् ।त्वामृते तव सर्वेश सम्यक् शक्रोति वेदितुम्

ananyavedyarupasya sadbhāvamihakaḥ pumān / tvāmṛte tava sarveśa samyak śakroti veditum

हिन्दी अर्थ

रणकोलाहलं नाम सारुरोह मतंगजम्

English

Thereafter, he traversed all over the earth in due order. Self-possessed that he was, he took holy baths in all the sacred places in accordance with the injunction.

अध्याय ६२

श्लोक 31

तस्मात्त्वं सर्वभावेन प्रसीद मम शङ्कर ।नान्यास्ति मे गतिस्तुभ्यं नमो भूयो नमो नमः

tasmāttvaṃ sarvabhāvena prasīda mama śaṅkara / nānyāsti me gatistubhyaṃ namo bhūyo namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

तामस्वगा ययौ सेना महती घोरराविणो ।

English

In all the holy centres, in all the important shrines and sacred temples, he untiringly propitiated the Pitrs and Devos duly.

अध्याय ६२

श्लोक 32

वसिष्ठ उवाच इति संस्तूयमानस्तु कृताञ्जलिपुटं पुरः ।तिष्ठन्तमाह भगवान्प्रसन्नात्मा जगन्मयः

vasiṣṭha uvāca iti saṃstūyamānastu kṛtāñjalipuṭaṃ puraḥ / tiṣṭhantamāha bhagavānprasannātmā jaganmayaḥ

हिन्दी अर्थ

लोलाभिः केतुमालाभिरुल्लिखन्ती घनाघनात्

English

Duly performing such holy rites as fast, penance, homos, japas, holy baths etc. in the holy centres he travelled all over the earth.

अध्याय ६२

श्लोक 33

भगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि भवते तात तपसानेन सांप्रतम् ।भक्त्या चैवानपायिन्या ह्यपि भार्गवसत्तम

bhagavānuvāca prīto 'smi bhavate tāta tapasānena sāṃpratam / bhaktyā caivānapāyinyā hyapi bhārgavasattama

हिन्दी अर्थ

कंटको घनसंनाहो रुरुचे वक्षसि स्थितः ॥

English

By performing holy dips in the sacred centres in due order, and slowly circumambulating the earth,* O king, he became purified in his body.

अध्याय ६२

श्लोक 34

दास्ये चाभि मतं सवे भवते ऽहं त्वया वृतम् ।भक्तो हि मे त्वमत्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

dāsye cābhi mataṃ save bhavate 'haṃ tvayā vṛtam / bhakto hi me tvamatyarthaṃ nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

कंपमाना खड्गलता अव्यरुचत्तत्करे धृता ।

English

Having traversed thus all over the earth at the behest of god Sainbhu, the descendant of Bhrgu went again to that land where he had been living before for penance.

अध्याय ६२

श्लोक 35

मयैवावगतं सर्वं त्दृदि वत्ते ऽद्यवर्त्तते ।तस्माद्ब्रवीमि यत्त्वाहं तत्कुरुष्वाविशङ्कितम्

mayaivāvagataṃ sarvaṃ tdṛdi vatte 'dyavarttate / tasmādbravīmi yattvāhaṃ tatkuruṣvāviśaṅkitam

हिन्दी अर्थ

कुटिला कालनाथस्य भूकुटीव भयंकरा

English

After going there, O king, and staying there itself, he devoutly worshipped lord Umapati (the spouse of Uma) by means of austerities and holy observances.

अध्याय ६२

श्लोक 36

नास्त्राणां धारणे वत्स विद्यते शक्तिरद्य ते ।रौद्राणां तेन भूयो ऽपि तपो घोरं समाचर

nāstrāṇāṃ dhāraṇe vatsa vidyate śaktiradya te / raudrāṇāṃ tena bhūyo 'pi tapo ghoraṃ samācara

हिन्दी अर्थ

तामन्वगा ययुः कोटिसंख्याकाः कुञ्जरोत्तमाः

English

Thereupon, the excessively powerful Asuras defeated the gods and acquired the glory and riches of the Devas. They had nothing to fear from anywhere.

अध्याय ६२

श्लोक 37

परीत्य पृथिवीं सर्वां सर्वतीर्थेषु च क्रमात् ।स्रात्वा पवित्रदेहस्त्तवं सर्वाण्यस्त्राण्यवाप्स्यसि

parītya pṛthivīṃ sarvāṃ sarvatīrtheṣu ca kramāt / srātvā pavitradehasttavaṃ sarvāṇyastrāṇyavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

अथ श्रीललितादेव्या श्रीपाशायुघसंभवा ।

English

The Devas who had been defeated in the war — Vasava (Indra) and all the others whose assets and magnificent glory had been seized by their enemies — sought refuge in oankara.

अध्याय ६२

श्लोक 38

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तेनैव वपुषा विभुः ।रामस्य पश्यतो राजन्क्षणेन भवभागकृत्

ityuktvāntardadhe devastenaiva vapuṣā vibhuḥ / rāmasya paśyato rājankṣaṇena bhavabhāgakṛt

हिन्दी अर्थ

अनेकों करोड़ गज--अश्व ओर रथों की पंक्तियों के द्वारा सेबित सम्पदीश्वरो तरुण सूये के समान पाटल थी ।८। शेल के सहश मत्त सुदण्ड संग्राम में रसिक रण कोलाहल तामक एक गज पर बह समा रूढ़ हुई थी ।९। परम घोर राग बाली बड़ी भारी. सेना उसके पीछे अनुगमन करने

English

After propitiating the lord of the universe by means of obeisances and eulogies about his victory, the Devas re- quested the Pinaka-wielding lord (Siva) to destroy the Asuras.

अध्याय ६२

श्लोक 39

अन्तर्हिते जगन्नाथे रामो नत्वा तु शङ्करम् ।परीत्यवसुधां सर्वां तीर्थस्नाने ऽकरोन्मनः

antarhite jagannāthe rāmo natvā tu śaṅkaram / parītyavasudhāṃ sarvāṃ tīrthasnāne 'karonmanaḥ

हिन्दी अर्थ

बाली थो ओर परम चञ्चल केलुओ की मालाओं से वह सेना घनों को उल्लिसित करती हुई जा रही थी।१०। उस सम्पदा की स्वामिनी का पीन

English

Thereupon, O king, Sambhu, the bestower of boons on the Devas, promised to them the slaughter of the Danavas, and spoke thus to Mahodara.

अध्याय ६२

श्लोक 40

ततः स पृथिवीं सर्वां परिक्रम्य यथाक्रमम् ।चकार सर्वतीर्थेषु स्नानं विधिवदात्मवान्

tataḥ sa pṛthivīṃ sarvāṃ parikramya yathākramam / cakāra sarvatīrtheṣu snānaṃ vidhivadātmavān

हिन्दी अर्थ

सेना सहित विजयन्यात्रा

English

"In the southern sector of Himalayas, a sage's son of great penance, named Rama, is performing penance directed towards me. He is very brilliant.

अध्याय ६२

श्लोक 41

तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु तथा देवालयेषु च ।पितॄन्देवांश्च विधिवदतर्पयदतन्द्रितः

tīrtheṣu kṣetramukhyeṣu tathā devālayeṣu ca / pitṝndevāṃśca vidhivadatarpayadatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

(स्थुल) स्तनों में सुसंकट घन के समान कंटक वक्ष: स्थल में स्थित शोभित हो रहा था ।११। उसके कर में घरी हुई कापती हुई खड्गलता शोभायुक्त हो रही थी जो काल नाथ की परम भयंकर कुटिला भूकुटी के ही समान थी ।१२। उत्वातों के बात की सम्पात बालो चलायमान पतों के ही सहश

English

Go there now itself, O Mahodara and convey my behest to him. Even as he is performing penance, let him be brought here without delay".

अध्याय ६२

श्लोक 42

उपवासतपोहोमजपस्नानादिसुक्रियाः ।तीर्थेषु विधिवत्कुर्वन्परिचक्राम मेदिनीम्

upavāsatapohomajapasnānādisukriyāḥ / tīrtheṣu vidhivatkurvanparicakrāma medinīm

हिन्दी अर्थ

करोड़ों की संख्या वाले उत्तम कुञ्जर उस सम्पत्करी के पीछे अनुगमन करने वाले थे ।१३। इसके अनन्तर श्रीललिता देवी के श्रीपाशायुध से

English

On being ordered thus, Mahodara bowed down to the lord after saying "So be it", and went with the velocity of the Wind to the place where Rama was settled down.

अध्याय ६२

श्लोक 43

एवं क्रमेण तीर्थेषु स्नात्वा चैव वसुंधराम् ।प्रदक्षिणीकृत्य शनैः शुद्धदेहो ऽभवन्नृप

evaṃ krameṇa tīrtheṣu snātvā caiva vasuṃdharām / pradakṣiṇīkṛtya śanaiḥ śuddhadeho 'bhavannṛpa

हिन्दी अर्थ

वनायुजाशच कांबोजाः पारदाः सिंधुदेशजाः ।

English

After reaching that spot and seeing Rama the great sage performing penance, he humbly spoke these words.

अध्याय ६२

श्लोक 44

परीत्यैवं वसुमतीं भार्गवः शंभुशासनात् ।जगाम् भूयस्तं देशं यत्र पूर्वमुवास सः

parītyaivaṃ vasumatīṃ bhārgavaḥ śaṃbhuśāsanāt / jagām bhūyastaṃ deśaṃ yatra pūrvamuvāsa saḥ

हिन्दी अर्थ

टंकणाः पवंतीयाश्च पारुसीकास्तथा परे

English

"O excellent one among the descendants of Bhrgu lord Sambhu wishes to see you. I have come here at his behest. Hence, come to the presence of his lotus-like feet".

अध्याय ६२

श्लोक 45

गत्वा राजन्सतत्रैव स्थित्वा देवमुमापतिम् ।भक्त्या संपूजयामास तपोभिर्न्नियमैरपि

gatvā rājansatatraiva sthitvā devamumāpatim / bhaktyā saṃpūjayāmāsa tapobhirnniyamairapi

हिन्दी अर्थ

अजानेया घट्टधरा दरदाः कालबंदिजाः ।

English

On hearing his woids, Bhargava got up quickly, received his behest approvingly with his head (bowed down), and replied — "So be it'*.

अध्याय ६२

श्लोक 46

एतस्मिन्नेव काले तु देवानामसुरैः सह ।बभूव सुचिरं राजन्संग्रामो रोमहर्षणः

etasminneva kāle tu devānāmasuraiḥ saha / babhūva suciraṃ rājansaṃgrāmo romaharṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राग्देशजाताः कंराता प्रांतदेणोद्भवास्तथा ।

English

Thereupon, Mahodara with great speed led Rama immediately to a place by the side of Sambhu on the Kailasa, the excellent mountain.

अध्याय ६२

श्लोक 47

ततो देवान्पराजित्य युद्धे ऽतिबलिनो ऽसुराः ।अवापुरमरैश्वर्यमशेषमकुतोभयाः

tato devānparājitya yuddhe 'tibalino 'surāḥ / avāpuramaraiśvaryamaśeṣamakutobhayāḥ

हिन्दी अर्थ

देवपद्मं देवर्माण देवस्वस्तिकमेब च

English

The most excellent scion of the family of Bhrgu saw Sankara who endears himself to his devotees, accompanied bv the goblins as well as Indra and other immortal beings (i.e. gods).

अध्याय ६२

श्लोक 48

युद्धे पराजिता देवाः सकला वासवादयः ।शङ्करं शरणं चग्मुर्हतैश्वर्या ह्यरातिभिः

yuddhe parājitā devāḥ sakalā vāsavādayaḥ / śaṅkaraṃ śaraṇaṃ cagmurhataiśvaryā hyarātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उस देवी के साथ ऐसी सेना थी जिसमें प्रायः अश्‍व थे जितकी हिनहिनाहट से वह तरज्ञिंत थी । उन अश्वं के खुरों की टापों से सम्पूर्ण महीतल विदीर्ण हो रहा था । ऐसी सेना चली थी ।१४। उस सेना में विभिन्न प्रकार की जाति के अश्‍व विद्यमान ये । उनमें बनायुज-काम्बोज-

English

The lord was being eulogised by Narad a and other ascetics whose wealth was penance. He was being attended upon by the Gandharvas who were singing, and by the groups of Apsaras who were dancing. The lord of the Dcvas had the hide of an elephant for his garment and had smeared the entire body with the holy ashes. The three-eyed moon-crcstcd lord had the tawny-matted hair over his head. He had adorned himself with serpents serving the purpose of ornaments. His lips and arms were long. He was gentle. His lotus-like face appeared delighted. O king, he was seated on a golden slap in the midst of the assembly of the Devas.

अध्याय ६२

श्लोक 49

तोषयित्वा जगन्नाथं प्रणामजय संस्तवैः ।प्रार्थयामासुरसुरान्हन्तुं देवाः पिनाकिनम्

toṣayitvā jagannāthaṃ praṇāmajaya saṃstavaiḥ / prārthayāmāsurasurānhantuṃ devāḥ pinākinam

हिन्दी अर्थ

पारद--सिल्धु देश में उतपनन होने बाले-टकण-पर्वतीय-पारसीक ये

English

"These Girvanas (Devas) have been attacked by the hosts of Daityas. They were dislodged from their abodes. Unable to kill them they have approached me.

अध्याय ६२

श्लोक 50

ततस्तेषां प्रतिश्रुत्य दानवानां वधं नृप ।देवानां वरदः शंभुर्महो दरमुवाच ह

tatasteṣāṃ pratiśrutya dānavānāṃ vadhaṃ nṛpa / devānāṃ varadaḥ śaṃbhurmaho daramuvāca ha

हिन्दी अर्थ

हूय थे ।१७। उन अश्वों में कुछ प्राम्देशज थ करात तथा भ्रान्त देशोद्भव

English

Hence, at my behest as well as with a desire to do

अध्याय ६२

श्लोक 51

हिमद्रेर्दक्षिणे भागे रामो नाम महातपाः ।मुनिपुत्रो ऽतितेजस्वी मामुद्दिश्य तपस्यति

himadrerdakṣiṇe bhāge rāmo nāma mahātapāḥ / muniputro 'titejasvī māmuddiśya tapasyati

हिन्दी अर्थ

२९७ ब्रह्माण्ड पुराण थे । ये सब अश्व बड़े ही विनोत-अच्छी तरह से वहन करने वाले-वेगगति से समन्वित और स्थिर चित्तों बाले थो ।१८। वे अश्व सभी ऐसे थो जो अपने स्वामी के मन का भाव जानने वाले थे और महान् युद्ध में परम

English

Then Rama bowed down to Sarva. Even as all the Devas stood listening, Rama spoke these words very humbly, with palms joined in reverence.

अध्याय ६२

श्लोक 52

तत्र गत्वात्वमद्यैव निवेद्य मम शासनम् ।महोदर तपस्यन्तं तमिहानय माचिरम्

tatra gatvātvamadyaiva nivedya mama śāsanam / mahodara tapasyantaṃ tamihānaya māciram

हिन्दी अर्थ

सहिष्णु रहने वाले थे । उनमें बहुत से अच्छे-अच्छे लक्षण विद्यमान थो तथा ये सभी क्रोध को जीत लेने बाले ओर परमाधिक परिश्रमी थे

English

"O lord, you are omniscient. You are the immanent soul of everyone. Hence, is not (what I am going to say) known to you (already)? Still, listen to the words I submit.

अध्याय ६२

श्लोक 53

इत्याज्ञप्रस्तथेत्युक्त्वा प्रणभ्येशं महोदरः ।जगाम वायुवेगेन यत्र रामो व्यवस्थितः

ityājñaprastathetyuktvā praṇabhyeśaṃ mahodaraḥ / jagāma vāyuvegena yatra rāmo vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्च धाराओं में शिक्षित-विनीत और प्लवन से संयुत थो ।२०। ये फल क्ति की श्री से सम्पन्न तथा श्वेत शुक्ति से समन्बि ये । उनमें देव प्च

English

I am ignorant of miraculous missiles, O lord of the Devas. I am not an expert in warfare. How can I kill all the enemies of the Devas without any weapon whatsoever?"

अध्याय ६२

श्लोक 54

समासाद्य स तं देशं दृष्ट्वा रामं महामुनिम् ।तपस्यन्तमिदं वाक्यमुवाच विनयान्वितः

samāsādya sa taṃ deśaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ mahāmunim / tapasyantamidaṃ vākyamuvāca vinayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

हैव मणि और देव स्वस्तिक ये सुम्दर लक्षण विद्यमान थे

English

On being told by him thus, the lord of the Devas transferred to that noble-soul ed Rama white lustrous splendour of Siva, full of miraculous missiles, as brilliant as the fire of Death.

अध्याय ६२

श्लोक 55

द्रष्टुमिच्छति शम्भुस्त्वां भृगुवर्यं तदाज्ञया ।आगतो ऽहं तदागच्छ तत्पादांबुजसन्निधिम्

draṣṭumicchati śambhustvāṃ bhṛguvaryaṃ tadājñayā / āgato 'haṃ tadāgaccha tatpādāṃbujasannidhim

हिन्दी अर्थ

अथ स्वस्तिकशुक्तिश्च गडुरं पुष्पगंडिकाम् ।

English

After handing over his own axe that could overpower all other weapons, the Lord delighted within himself, said to Rama even as the Devas stood listening.

अध्याय ६२

श्लोक 56

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शीघ्रमुत्थाय भार्गवः ।तदाज्ञां शिरसानन्द्य तथेति प्रत्यभाषत

tacchrutvā vacanaṃ tasya śīghramutthāya bhārgavaḥ / tadājñāṃ śirasānandya tatheti pratyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अत्यंतोत्तुगवर्ष्माणं कविकाविलसन्मुखम्

English

"Due to my grace, O gentle one, may there be sufficient power in you enabling you to kill all the enemies of the Devas, and be unassailable to all your enemies.

अध्याय ६२

श्लोक 57

ततो रामं त्वरोपेतः शंभुपार्श्वं महोदरः ।प्रापयामास सहसा कैलासे नागसत्तमे

tato rāmaṃ tvaropetaḥ śaṃbhupārśvaṃ mahodaraḥ / prāpayāmāsa sahasā kailāse nāgasattame

हिन्दी अर्थ

पाएवंद्रयेडपि पतितस्फुरत्केसरमंडलम् । ,

English

Go ahead with this weapon alone and fight with your enemies. You yourself will duly come to know and possess the skill in war."

अध्याय ६२

श्लोक 58

सहितं सकलैर्भूतैरिन्द्राद्यैश्च सहामरैः ।ददर्श भार्गवश्रेष्ठः शङ्करं भक्तवत्सलम्

sahitaṃ sakalairbhūtairindrādyaiśca sahāmaraiḥ / dadarśa bhārgavaśreṣṭhaḥ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam

हिन्दी अर्थ

जंघाकांडसमुन्नद्वमणिकिङ्किणिभासुरम् ।

English

On being instructed thus by Sambhu, Rama bowed down to him, and accepted the axe pertaining to Siva, and was bent upon the slaughter of the enemies of the Devas.

अध्याय ६२

श्लोक 59

संस्तूयमानं मुनिभिर्नारदाद्यैस्तपोधनैः ।गन्धर्वैरुपगायद्भिर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

saṃstūyamānaṃ munibhirnāradādyaistapodhanaiḥ / gandharvairupagāyadbhirnṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वारूढा महादेवी समारूढा हयं ययौ

English

Permitted by the three-eyed lord and accompanied

अध्याय ६२

श्लोक 60

उपास्यमानं देवेशं गजचर्मधृताम्बरम् ।भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

upāsyamānaṃ deveśaṃ gajacarmadhṛtāmbaram / bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ trinetraṃ candraśekharam

हिन्दी अर्थ

इसके उपरान्त उनमें स्वस्तिक शुक्ति-गडुर ओर पुष्प गणिका-ये परम शुभ चिहन विद्यमान ये जो जय और राज्य के प्रदान कराने वाले थे। ऐसे अश्व गण थे जो बहन करने वाले-वायु के समान वेग वाले थे । ऐसे अश्व उस देवी के पीछे गमन करने बाले बे।२२। वह देवी एक ऐसे

English

Thereupon, once again there broke out the war of the Devas with the Asuras, O king. They were endeavouring to conquer the three worlds. Hence the war was extremely terrible.

अध्याय ६२

श्लोक 61

धृतपिङ्गजटाभारं नागाभरमभूषितम् ।प्रलम्बोष्ठभुजं सौम्यं प्रसन्नमुखपङ्कजम्

dhṛtapiṅgajaṭābhāraṃ nāgābharamabhūṣitam / pralamboṣṭhabhujaṃ saumyaṃ prasannamukhapaṅkajam

हिन्दी अर्थ

अश्व समारूढ़ थी जो अत्यन्त तेजस्वी था और अपराजित उसका नाम था

English

Killing the Daityas in thousands by means of strokes resembling the thunderbolt, the infuriated Rama moved about in the battlefield like another god of Death.

अध्याय ६२

श्लोक 62

आस्थितं काञ्चने पट्टे गीर्वाणसमितौ नृप ।उपासर्पत्तु देवेशं भृगुवर्यः कृताञ्जलिः

āsthitaṃ kāñcane paṭṭe gīrvāṇasamitau nṛpa / upāsarpattu deveśaṃ bhṛguvaryaḥ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

सेना सहित विजय-यात्रा २२९ एवं बड़ा चञ्चल था। उस अश्व का कलेवर बहुत ही ऊँचा था और उसके मुख में लगाम शोभित हो रती थी ।२३। उस अश्व के दोनों ओर केशरों का मण्डल स्फुरित हो रहा था । उसकी पूछ बहुत ही स्वूल थी जिसके

English

After killing all the Daityas in a trice, Rama the most excellent one among those who strike (with a weapon) exterminated them and gratified all the Devas.

अध्याय ६२

श्लोक 63

श्रीकण्ठदर्शनोद्वत्तरोमाञ्चाञ्चितविग्रहः ।बाष्पत्तु सिक्तकायेन स तु गत्वा हरान्तिकम्

śrīkaṇṭhadarśanodvattaromāñcāñcitavigrahaḥ / bāṣpattu siktakāyena sa tu gatvā harāntikam

हिन्दी अर्थ

दिक्षेप से पयोधर क्षिप्पमाण हो रहे ये ।२४। जंघाओं के भाग में समुस्तद् मणियों को धीमी किन किनाहट की ध्वनि से भासुर था । उसके खुरों के निष्ठुर कुहनों से जो बहुत ही तेज थे वादन सा कर रहा वा ।२४। मानों ऐसा प्रतीत हो रहा था कि विजय की समृद्धि के ही लिए यह महान् वाद्य

English

Everyone among the Daityas and the Danavas was being struck at by Rama. '.Those who survived the slaughter saw Rama everywhere and became frightened.

अध्याय ६२

श्लोक 64

भक्त्या ससंभ्रमं वाचा हर्षगद्गदयासकृत् ।नमस्ते देवदेवेति व्यालपन्नाकुलाक्षरम्

bhaktyā sasaṃbhramaṃ vācā harṣagadgadayāsakṛt / namaste devadeveti vyālapannākulākṣaram

हिन्दी अर्थ

बजाया जा रहा था बार-बार गति के क्रम से छोटा करता हुआ वह संदशित हो रहा था ।२६। चञ्चल पूछ जो उसकी बार-बार ऊपर की ओर

English

When the entire hosts of the Asuras were either killed or routed, the Devas took leave of Rama and went again to the Heaven.

अध्याय ६२

श्लोक 65

पपात संस्पृशन्मूर्ध्ना चरणौ पुरविद्विषः ।पश्यतां देववृन्दानां मध्ये भृगुकुलोद्वहम्

papāta saṃspṛśanmūrdhnā caraṇau puravidviṣaḥ / paśyatāṃ devavṛndānāṃ madhye bhṛgukulodvaham

हिन्दी अर्थ

जा रहे हों। वह अश्व मनोहर भाण्डों से युक्त था और ध्री के जाल से समलंकृत था ।२७। इनकी जो महाध्वनि हो रही थी उससे ऐसा प्रतीत हो रहा था मानों वह सभी अमुरों को हुंकार की तर्जना दे रही थी । यह महा देवी अश्व पर समारूढ़ होकर वहां से गमन कर रही थी

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 66

तमुत्थाप्य शिवः प्रीतः प्रसन्नमुखपङ्कजम् ।रामं मधुरया वाचा प्रहसन्नाह सादरम्

tamutthāpya śivaḥ prītaḥ prasannamukhapaṅkajam / rāmaṃ madhurayā vācā prahasannāha sādaram

हिन्दी अर्थ

तरुणादिश्यस क्लाशा ज्वलत्काञ्चीतरंगिणी ।

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 67

इमे दैत्यगणैः क्रान्ताः स्वाधिष्ठानात्परिच्युताः ।अशक्रुवन्तस्तान्हन्तुं गीर्वाणा मामुपागताः

ime daityagaṇaiḥ krāntāḥ svādhiṣṭhānātparicyutāḥ / aśakruvantastānhantuṃ gīrvāṇā māmupāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

उददंडसिन्धुनिस्वानश्चकार बधिरं जगत्

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 68

तस्मान्ममाज्ञया राम देवानां च प्रियेप्सया ।जहि दैत्यगणान्सर्वान्समर्थस्त्वं हि मे मतः

tasmānmamājñayā rāma devānāṃ ca priyepsayā / jahi daityagaṇānsarvānsamarthastvaṃ hi me mataḥ

हिन्दी अर्थ

अत्युद्धतभुजाश्मानः शक्तयः काश्चिदुच्छिताः ॥

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 69

ततो रामो ऽब्रवीच्छर्वं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।शृण्वतां सर्वदेवानां सप्रश्रयमिदं वचः

tato rāmo 'bravīccharvaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ / śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sapraśrayamidaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

काण्चिच्छीदंडनाथायाः सेनानासौरससङ्गताः ।

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 70

स्वामिन्न विदितं किं ते सर्वज्ञस्याखिलात्मनः ।तथापि विज्ञापयतो वचनं मे ऽवधारय

svāminna viditaṃ kiṃ te sarvajñasyākhilātmanaḥ / tathāpi vijñāpayato vacanaṃ me 'vadhāraya

हिन्दी अर्थ

अत्यंतसेन्यसम्बाधं वेत्रसंताङनेः शतः ।

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 71

यदि शक्रादिभिर्देवैरखिलैरमरारयः ।न शक्या हन्तुमेकस्य शक्याः स्यस्ते कथं मम

yadi śakrādibhirdevairakhilairamarārayaḥ / na śakyā hantumekasya śakyāḥ syaste kathaṃ mama

हिन्दी अर्थ

अथ तु'गध्वजश्रेणीमंहिषांको मृगांकिकाम् ।

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 72

अनस्त्रज्ञो ऽस्मि देवेश युद्धानामप्यकोविदः ।कथं हनिष्ये सकलान्सुरशत्रूननायुधः

anastrajño 'smi deveśa yuddhānāmapyakovidaḥ / kathaṃ haniṣye sakalānsuraśatrūnanāyudhaḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहांकाश्चैव विभ्राणा: शक्तयो व्यचलन्पृरा

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 73

इत्युक्तस्तेन देवेशः सितं कालाग्निसप्रभम् ।शैवमस्त्रमयं तेजो ददौ तस्मै महात्मने

ityuktastena deveśaḥ sitaṃ kālāgnisaprabham / śaivamastramayaṃ tejo dadau tasmai mahātmane

हिन्दी अर्थ

२३० ब्रह्माण्ड पुराण

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 74

आत्मीयं परशुं दत्वा सर्वशस्त्राभिभावकम् ।रामपाह प्रसन्नात्मा गीर्वाणानां तु शृण्वतम्

ātmīyaṃ paraśuṃ datvā sarvaśastrābhibhāvakam / rāmapāha prasannātmā gīrvāṇānāṃ tu śṛṇvatam

हिन्दी अर्थ

स्फुरत्ककराः प्रचलिताः शक्तयः काञ्भिदाददुः

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 75

मत्प्रसादेन सकलान्सुरशत्रून्विनिघ्नतः ।शक्तिर्भवतु ते सौम्य समस्तारिदुरासदा

matprasādena sakalānsuraśatrūnvinighnataḥ / śaktirbhavatu te saumya samastāridurāsadā

हिन्दी अर्थ

अत्यधिक विक्रम की शोभा वाली वह महा देवी अपने चारों करों में पाश--अ कुश-नेन्र और अश्व की वल्गा को लिये हुईं थीं ।२६। तरुण सूर्य के समान जाज्वल्यमान चमकती हुई काञ्ची की तरङ्ग वाली वह अपने अश्व को नचाती हुई-सी अश्‍व पर समारूढ़ वह वहाँ से चली थी ।३०। इसके

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 76

अनेनैवायुधेन त्वं गच्छ युध्यस्व शत्रुभिः ।स्वयमेव च वेत्सि त्वं यथावद्युद्धकौशलम्

anenaivāyudhena tvaṃ gaccha yudhyasva śatrubhiḥ / svayameva ca vetsi tvaṃ yathāvadyuddhakauśalam

हिन्दी अर्थ

अनन्तर श्री दण्ड स्वामिनी की जो निर्माण के पटहकी ध्वनि हो रही थी बह परम उद्दण्ड सागर के घोष के हो समान थी जो कि सम्पूर्ण जगत् को वधिर कर रही थी ।३१। बहुत सी शक्तियां उसके आगे चल रही थीं जो कठोर वच्ञोपम वाणों के द्वारा दशों दिशाओं का विहनन कर रही थीं ।

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 77

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततो रामः शंभुना तं प्रणम्य च ।जग्राह परशुं शैव विबुधारिवधोद्यतः

vasiṣṭha uvāca evamuktastato rāmaḥ śaṃbhunā taṃ praṇamya ca / jagrāha paraśuṃ śaiva vibudhārivadhodyataḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी भुजाए' अतीव उद्धत अशम के समान थीं और परम उच्छित कोई अद्भुत शक्तियाँ थी ।३२। कुछ शक्तियाँ उस श्री दण्ड नाया के सेना नासीर के साथ थीं । ये परम चण्ड शक्तियाँ खड्ग को और फलक को लेकर उछाल खा रही थीं ।३३। सैकड़ों ही नेत्रो के सम्ताइनों से उस सेना की जो सम्बाधा

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 78

ततः स शुशुभे रामो विष्णुतेर्ञ्जो ऽशसंभवः ।रुद्रभक्त्या समायुक्तो द्युत्येव सवितुर्महः

tataḥ sa śuśubhe rāmo viṣṇuterñjo 'śasaṃbhavaḥ / rudrabhaktyā samāyukto dyutyeva saviturmahaḥ

हिन्दी अर्थ

थी उसका क्षेत्रिणी निवारण करती हुई शक्तियाँ ऊपर की ओर चल रही चो ।३४। इसके पश्चात् ऐसी शक्तियाँ आगे चली थी जो तुझ ध्वजाओं की श्रेणी और महिष के चिन्हो वाली थां तथा शृगों के चिह्लो को और सिंह के अङ्गों को धारण करने वाली थीं।३५। इसके पश्चात् कुछ ऐसी शक्तियाँ थी

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 79

सो ऽनुज्ञातस्त्रिनेत्रेण देवैः सर्वैः समन्वितः ।जगाम हन्तुमसुरान्युद्धाय कृतनिश्चयः

so 'nujñātastrinetreṇa devaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ / jagāma hantumasurānyuddhāya kṛtaniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

जो श्रीदण्ड नाथा के सहस्रं छत्रों को जो श्वेत थे धारण करके चल रहीं थीं जित छत्रों से उनके कर कमल स्फुरित हो रहे ये

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 80

ततो ऽभवत्पुनर्युद्धं देवानामसुरैः सह ।त्रैलोक्यविजयोद्युक्तै राजन्नतिभयङ्करम्

tato 'bhavatpunaryuddhaṃ devānāmasuraiḥ saha / trailokyavijayodyuktai rājannatibhayaṅkaram

हिन्दी अर्थ

तिमिरं नुनुदे भूयस्तत्काण्डमणिरोचिषा

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 81

अथ रामो महाबाहुस्तस्मिन्युद्धे सुदारुणे ।कुद्धः परशुना तेन निजघान महासुरान्

atha rāmo mahābāhustasminyuddhe sudāruṇe / kuddhaḥ paraśunā tena nijaghāna mahāsurān

हिन्दी अर्थ

दण्डनाथा श्यामला सेना यात्रा २३१

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 82

प्रहारैरशनिप्रख्यैर्निघ्नन्दैत्यान्सहस्रशः ।चचार समरे रामः क्रुद्धः काल इवापरः

prahārairaśaniprakhyairnighnandaityānsahasraśaḥ / cacāra samare rāmaḥ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्वलत्केशपिश ङ्का भास्तडिद्भा सुरदिङ्मुखाः

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 83

हत्वा तु सकलान्दैत्यान्देवान्सर्वानहर्षयत् ।क्षणेन नाशयामास रामः प्रहरतां वरः

hatvā tu sakalāndaityāndevānsarvānaharṣayat / kṣaṇena nāśayāmāsa rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

दहत्य इव हैत्यौचांस्तीक्णे मरगिणवहिनभिः । प्रचेलुदंडनाथायास्सेना नासीरधाविताः ॥

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 84

रामेण हन्यमा नास्तु समस्ता दैत्यदानवाः ।ददृशुः सर्वतो रामं हतशेषा भयान्विताः

rāmeṇa hanyamā nāstu samastā daityadānavāḥ / dadṛśuḥ sarvato rāmaṃ hataśeṣā bhayānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ पोत्री मुखोदेवीसमानाकृतिभूषणाः । तत्समानायधकरास्तत्समानस्ववाहनाः

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 85

हतेष्वसुरसंघेषु विद्रुतेषु च कृत्स्नशः ।राममामन्त्र्य विबुधाः प्रययुस्त्रिदिवं पुनः

hateṣvasurasaṃgheṣu vidruteṣu ca kṛtsnaśaḥ / rāmamāmantrya vibudhāḥ prayayustridivaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तीङषणदष्ट्रविनिष्ठयूतवहिनभूमामितांबराः । तमालश्यामलाकाराः कपिलाः क्रूरलोचनाः

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 86

रामो ऽपि हत्वा दितिजानभ्यनुज्ञाप्य चामरान् ।स्वमाश्रमं समापेदे तपस्यासक्तमानसः

rāmo 'pi hatvā ditijānabhyanujñāpya cāmarān / svamāśramaṃ samāpede tapasyāsaktamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

इस दण्डनाथा का जो विशेष निर्माण हुआ था उसमें संख्यातीत अर्थात् अगणित छत्र थे जिनकी श्वेत प्रभा थी। उनसे नभोण्डल ऐसा शोभित हो रहा था मानों उसमें अगणित चन्द्रमा उदित हो गये होवें ।१। वे परम धवल छत्र एक दूसरे से परस्पर में सट से रहे थे जिनसे उनका

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 87

मृगव्याधप्रतिकृतिं कृत्वा शम्भोर्महामतिः ।भक्त्या संपूजयामास स तस्मिन्नाश्रमेवशी

mṛgavyādhapratikṛtiṃ kṛtvā śambhormahāmatiḥ / bhaktyā saṃpūjayāmāsa sa tasminnāśramevaśī

हिन्दी अर्थ

अन्तर बहुत ही घना हो गया था । उनके समुदाय में जो मणियाँ थीं उनकी कान्ति से अन्धकार का विनाश हो गया घा ।२। उस बल में वच्च की प्रभा को भी पराजित करने वाली कान्ति से समस्त दिशाओं के मुखों को पूरित करने वाले सैकड़ों ही प्रकार के क्रोड मुख्य ताल वृन्त चले थे ।३। उस

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

अध्याय ६२

श्लोक 88

गन्धैः पुष्पैस्तथा हृद्यैर्नैवेद्यैरभिवन्दनैः ।स्तोत्रैश्च विधिवद्भक्त्या परां प्रीतिमुपानयत्

gandhaiḥ puṣpaistathā hṛdyairnaivedyairabhivandanaiḥ / stotraiśca vidhivadbhaktyā parāṃ prītimupānayat

हिन्दी अर्थ

दण्डनाथा की सेनाए' नासीर रो धावित होती हुई वहाँ से चली थीं उसमें

English

After killing the sons of Diti and bidding farewell to the Devas, Rama resorted to his hermitage with his mind attached to the activities of penance.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 62
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.