Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
63
अध्याय 63 / 156

Book 2 - Adhyaya 25

91 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ91 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६३

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः ॥ २४॥ वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः ।प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 24// vasiṣṭha uvāca tatasta draktiyogena sa prītātmā jagatpatiḥ / pratyakṣamagamattasya sarvaiḥ saha marudgaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

में शूल लिये हुए ये । वे जलते हुए केशों के समान पिशंग आभा से समन्वित थे तथा तडित् के समान भासुर ये जिनसे सभी दिशाए” भी मासुर हो रही थीं। अपनी परम तीक्ष्ण बाणों की अग्नि से देत्यों के समूहों को दग्ध कर रहीं थीं ।४-५। इसके अनन्तर बहुत-सी शक्तिय! भी उसमें चं थीं जो

English

Rising up and bowing 'down his head several times, Rama eulogised the lord of the universe with palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 2

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् ।वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्

taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ trinetraṃ candraśekharam / vṛṣendravāhanaṃ śaṃbhuṃ bhūtakoṭisamanvitam

हिन्दी अर्थ

पोत्री मुखो वाली थीं और उसी के समान आकृति और भूषणों से संयुत थी। उसी के समान उनके करों में आयुध ये तथा उसी के तुल्य उनके अपने बाहन भी ये ।६। उनकी बहुत तोदण दाढ" थी जिनसे बे वहिन और धूम को निकाल रहीं थी जिससे सम्पूर्ण आकाश परिवृत हो गया था।

English

"Obeisance to you, O lord of the chiefs of the Devas. Hail to you O Paramesvara. Obeisance to you, O lord of the Universe. Bow to you, O destroyer of the three Puras.1

अध्याय ६३

श्लोक 3

ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः ।प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः

sasaṃbhramaṃ samutthāya harṣeṇākulalocanaḥ / praṇāmamakarodbhaktyā śarvāya bhuvi bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

तमाल वृक्ष के समान उनका श्यामल आकार था तथा कपिल और छूर नेत्रों वाली थीं

English

Salute to you O lord presiding over every thing. Obeisance to you, O lord endearing himself to his devotee s. Hail to you O lord of all living beings. Obeisance to you, O bull-bannered lord.

अध्याय ६३

श्लोक 4

उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् ।कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्

utthāyotthāya deveśaṃ praṇamya śirasāsakṛt / kṛtāñjalipuṭo rāmastuṣṭāva ca jagatpatim

हिन्दी अर्थ

२३२ अह्माण्ड पुराण

English

Obeisance to you the overlord of everything. Bow to you, O merciful lord. Obeisance to you, O abode of everyone, Obeisance to you, O Lord of bluish-red complexion.

अध्याय ६३

श्लोक 5

राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर ।नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक

rāma uvāca namaste devadeveśa namaste parameśvara / namaste jagato nātha namaste tripurāntaka

हिन्दी अर्थ

सहस्रमहिषारूढा: प्रचेलु: सूकरानना: ।

English

Obeisance to the trident-bearing lord, the destroyer of the hosts of the enemies of the Devas. Salute to you, Kapalin (one holding the skull), the sole protector of all the worlds.

अध्याय ६३

श्लोक 6

नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल ।नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज

namaste sakalādhyakṣa namaste bhaktavatsala / namaste sarvabhūteśa namaste vṛṣabhadhvaja

हिन्दी अर्थ

अथ श्रीदंडनाथा च करिचक्र रथोत्तमात्

English

Obeisance to the lord who resides perpetually in the cremation ground; obeisance to the lord who dwells on the Kailasa mountain. Obeisance be to you, the wielder of the noose; Bow to the lord who swallowed poison KalakUta.

अध्याय ६३

श्लोक 7

नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर ।नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित

namaste sakalādhīśa namaste karuṇākara / namaste sakalāvāsa namaste nīlalohita

हिन्दी अर्थ

वञ्जघोष इति ख्यातं धूतकेसरमंडलम्

English

Obeisance to the all-pervading lord worthy of being saluted by the Devas. Hail to you, the self-born lord, obeisance to &ambhu who is the witness to the activities of the entire universe.

अध्याय ६३

श्लोक 8

नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने ।कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने

namaḥ sakaladevārigaṇanāśāya śūline / kapāline namastubhyaṃ sarvalokaikapāline

हिन्दी अर्थ

व्यक्तास्यं विकटाकारं विशंकटविलोचनम् ।

English

The three cities of gold, silver and iron in the sky, air and earth were built by Maya for demons. These were burnt down along with the demon-residents by god Siva. **

अध्याय ६३

श्लोक 9

श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने ।नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने

śmaśānavāsine nityaṃ namaḥ kailāsavāsine / namo 'stu pāśine tubhyaṃ kālakūṭaviṣāśine

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्राकटकटत्कारवचिरीकृतदिक्तटम्

English

Obeisance to the destroyer of the three demon cities. Obeisance to the annihilator of Daksa's sacrifice; obeis- ance to the lord whose broad chest is dyed with the saffron from the breasts of the daughter of the mountain Himalaya.

अध्याय ६३

श्लोक 10

विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे ।नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे

vibhave 'maravandyāya prabhave te svayaṃbhuve / namo 'khilajagatkarmasākṣibhūtāya śaṃbhave

हिन्दी अर्थ

सिंहवाहनमारुह्य व्यचलह इनायिका

English

Hail to the great lord Mahadeva; obeisance to you that have the elephant hide, for your robes. Bow to Siva whose form is meditated upon by the Yogins. Obeisance to the lord of inconceivable refulgence.

अध्याय ६३

श्लोक 11

नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने ।महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने

namastripatha gāphenabhāsigārddhandumauline / mahābhogīndrahārāya śivāya paramātmane

हिन्दी अर्थ

उद्देगं बहुलं प्राप त्र लोक्यं सचराचरम्

English

Obeisance to you that abide in the middle of the pericarp of the lotus-like heart of your own devotees. Bow to you that have the main principle, and essence of all the Vedas (and Agamas) as your form.

अध्याय ६३

श्लोक 12

भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे ।कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने

bhasmasaṃcchannadehāya namor'kāgnīnducakṣuṣe / kapardine namastubhyamandhakāsuramarddine

हिन्दी अर्थ

कि वा मुसलघातेन भूमि द्वेधा करिष्यति ।

English

Obeisance to the awakener of the leading Yogins. Hail to the nectar-souled one, obeisance to Sankara whose grandeur pervades everything. Bow to the Supreme Soul.

अध्याय ६३

श्लोक 13

त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः ।गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे

tripuradhvaṃsine dakṣayajñavidhvaṃsine namaḥ / girijākucakāśmīravirañjitamahorase

हिन्दी अर्थ

सूकर के समान जिनका मुख था ऐसी अनेक शक्तियां सहस्रो गहिषों पर समारूढ़ होकर वहाँ पर चली थीं । इसके अनन्तर वह श्रीदण्डनाथा देवी अपने करिचक्र उत्तम रथ से नीचे उतरीं औप अपने प्रमुख वाहन महासिंह के ऊपर समारूढ़ हो गयी थीं। उसका नाम बज्र घोर प्रसिद्ध था

English

Obeisance to Sarva the quiescent lord. The Brahman having the cosmic form. Obeisanee to the lord without begin- ning, middle and end; obeisance to the eternal lord of unmani- fest form.

अध्याय ६३

श्लोक 14

महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे ।योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे

mahādevāya maha te namaste kṛttivāsase / yogidhyeyasvarūpāya śivāyācintyatejase

हिन्दी अर्थ

जो अपने केसरों के मण्डल को कम्पित कर रहा या । इसका मुख खुला हुआ था तथा परम भीषण आकार वाला था एवं उसके लोचन विकट थे । वह अपनी दाढ़ों को कटकटा रहा था जिसकी कटकटा हट से सभी दिशाएं वधिरीभूत हो गयी थीं ।८-१०। उसकी अस्थियाँ आदि करम के

English

Obeisance to the lord whose feet are worshipped with flowers (as well as) heads of groups of Suras and Asuras. Obeisance to Srlkanfha, the creator of the universe. Repeated obeisance unto the maker of the worlds.

अध्याय ६३

श्लोक 15

स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने ।सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः

svabhaktahṛdayāṃbhojakarṇikāmadhyavarttine / sakalāgamasiddhāntasārarūpāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

सहश कठोर थीं और उसके नख खपंर के समान विशाल थे । जो पाताल तक निमञ्जित होकर इस भूमण्डल को पी से रहे थे ।११। यह तीन योजन तक ऊंचा था और बड़े वेग से अपनी पू'छ को हिला रहा था । ऐसे अपने सिह के वाहन पर समारूढ़ होकर वह महादेवी दण्ड नायिका चली थीं

English

Obeisance to you, the lord with the Rajas Guna in his heart while creating the Universe in the formofHiranyagarbha. Obeisance to Hara the primordial (lord and the cause of) the universe.

अध्याय ६३

श्लोक 16

नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने ।शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने

namo nikhilayogendrabodhanāyāmṛtātmane / śaṅkarāyākhilavyāptamahimne paramātmane

हिन्दी अर्थ

समस्त असुरों के संहार करने में जब वह श्रवृत्त हुई थी तो उस समय में उसकी क्रोध प्रज्वलित हो गया था ओर उसके प्रभाव से चराचर तीनों

English

Obeisance to the lord who assumes transformation of the Tamas Guna while performing the duty of the annihilation of the Universe. Obeisance to the lord who has the form of Rudra at the end of the Kalpa. Obeisance to the lord who knows th t para and Apara (the great and non-great or remote to proximate).

अध्याय ६३

श्लोक 17

नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे ।आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये

namaḥ śarvāya śāntāya brahmaṇe viśvarupiṇe / ādimadhyāntahīnāya nityāyāvyaktamūrttaye

हिन्दी अर्थ

दण्डनाथा श्यामला सेना यात्रा २३३

English

Obeisance to the eternal lord without any change or transformation. Obeisance to the lord of the nature of Sat and Asat. Obeisance to the lord who awakens every intellect. Hail to the lord who causes changes in the intellect and sense-organs.

अध्याय ६३

श्लोक 18

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः ।नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे

vyaktāvyaktasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ / namo vedāntavedyāya viśvavijñānarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

लोक बड़े भारी उद्वेग को प्राप्त हो गये ये ।१३। सभी लोग यह कह रहे ये किया यह पोत्रिणी अपने क्रोध से आज ही सबको दग्ध कर देगी अथवा अपने मुसस की चोट से इस भूमण्डल के दो टुकड़े कर देगी ?

English

Repeated obeisance to that lord by whose Maya the Devas have diverse minds [forms(?)] such as the Vasus, the Adityas, the Maruts, the Sadhyas, the Rudras and the Asvins.

अध्याय ६३

श्लोक 19

नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये ।श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः

namaḥ surāsuraśreṇimaulipuṣpārcitāṅghraye / śrīkaṇṭhāya jagaddhātre lokakartre namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

बबंदिरे च तां देवा वद्धांजलिपुटान्बिताः ।

English

You have an unborn, eternal subtle form that has no aberi ations and that is incomparable. Even the Yogins who are always devoid of impurities do not know that.

अध्याय ६३

श्लोक 20

रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने ।हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये

rajoguṇātmane tubhyaṃ viśvasṛṣṭividhāyine / hiraṇyagarbharūpāya harāya jagadādaye

हिन्दी अर्थ

मुहर्द्रादणनामानि कीर्तयंतो नभस्तले

English

Whether a scholar or an irrational person, one conti- nues to wander in the worldly existence as long as one does not approach your feet since you alone are the destroyer of ignorance.

अध्याय ६३

श्लोक 21

नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे ।सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने

namo viśvātmane lokasthitivyā pārakāriṇe / sattvavijñānarupāya parāya pratyagātmane

हिन्दी अर्थ

कानि द्वादशनामानि तस्या देव्या वद प्रभो । अश्वान महाप्राज्ञ येषु मे कोतुकं महत्

English

On account of its being extremely subtle, your exist- of the nature of the three Vedas is due to its extreme

अध्याय ६३

श्लोक 22

तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे ।क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः

tamoguṇavikārāya jagatsaṃhārakāriṇe / klpānte rudrarūpāya parāpara vide namaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रूणु द्वादशनामानि तस्या देव्या घटोद्भव ।

English

Hence, though out of ignorance (i.e. Ignorant though I am) you have been eulogised by me with (genuine) devotion. O lord of the Devas, do become pleased. Indeed you are fond of your devotees and endear yourself to them".

अध्याय ६३

श्लोक 23

अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने ।बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे

avikārāya nityāya namaḥ sadasadātmane / buddhibuddhiprabodhāya buddhīndriyavikāriṇe

हिन्दी अर्थ

पञ्चमी दंडनाया च संकेता समयेशवरी ।

English

On being eulogised thus with great devotion by Rama, Sankara spoke to him smilingly with words deep and resonant like the rumble of the cloud.

अध्याय ६३

श्लोक 24

वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः ।यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः

vasvādityamarudbhiśca sādhyarudrāśvibhedataḥ / yanmāyābhinnamatayo devāstasmai namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा समयसंकेता वाराही पोत्रिणी तथा । वार्ताली च महासेनाप्याज्ञा चक्रेश्वरी तथा

English

"O Rama, I am extremely pleased with the heroism you possess, your penance, your devotion towards me and particularly with this eulogy.

अध्याय ६३

श्लोक 25

अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् ।तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः

avikāramajaṃ nityaṃ sūkṣmarūpamanaupamam / tava yattanna jānanti yogino 'pi sadāmalāḥ

हिन्दी अर्थ

नामद्रादशकाभिख्यवज्ञपञ्ज रमध्यग: ।

English

Hence, do choose your boon. Whatever you wish mentally I shall bestow it upon you, without keeping back any thing'*.

अध्याय ६३

श्लोक 26

त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि ।संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्

tvāmavijñāya durjñeyaṃ samyagbrahmādayo 'pi hi / saṃsaranti bhave nūnaṃ na tatkarmātmakāściram

हिन्दी अर्थ

एतेर्नामभिरभ्रस्था: संकेतां बहु तुष्ट्वु: ।

English

On being told thus by the Lord of the Devas, O king, the leading member of the family of Bhrgu bowed down to him. With palms joined in reverence he spoke thus —

अध्याय ६३

श्लोक 27

यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः ।तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा

yāvannopaiti caraṇau tavājñānavighātinaḥ / tāvadbhramati saṃsāre paṇḍito 'cetano 'pi vā

हिन्दी अर्थ

अथवा यह अपने हल के निर्घात से समुद्रों को क्षुब्ध कर देगी । इस प्रकार से सभी स्वगे वासियों के गण डरे हुए हृदय बाले गयन मण्डल में संस्थित ये ।१५। बड़े ही त्रास के साथ शीघ्र ही दूर से विमानों के द्वारा गये हुओं ने देखा था । फिर उन देवगणों ने दोनों करों को जोड़कर उसके लिए

English

"O lord if you are pleased and if I deserve a boon, then I wish to be endowed with all the miraculous missiles from you.

अध्याय ६३

श्लोक 28

स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः ।भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता

sa eva dakṣaḥ sa kṛtī sa muniḥ sa ca paṇḍitaḥ / bhavataścaraṇāṃbhoje yena buddhiḥ sthirīkṛtā

हिन्दी अर्थ

२३४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Due to your favour, there should not be anyone superior to me in miraculous missiles, weapons and in the sacred scriptures. There should not be anyone in all the worlds to defeat me in battles.

अध्याय ६३

श्लोक 29

सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः ।विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्

susūkṣmatvena gahanaḥ sadbhāvaste trayīmayaḥ / viduṣāmapi mūḍhena sa mayā jñāyate katham

हिन्दी अर्थ

वन्दना की थी । वे बार-बार उसके द्वादश नामों का नभस्तल में कीत्त न कर रहे थे ।१६। अगस्त्य जी ने कहा-हे प्रभो ! वे उस देवीके बारह नाम कौन से हैं उनको कृपया बतलाइए। है अश्वानन ! आप तो महान् विद्वान् हैं । मेरे हृदय में इनके ज्ञात प्राप्त करने का बड़ा भारी कोतुक विद्यमान है।

English

Sankara who stood in front of him with satisfaction made Rama take up the four types of miraculous weapons along with the modes of their discharge as well as their withdrawal.

अध्याय ६३

श्लोक 30

अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् ।स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः

aśabdagojaratvena mahimnastava sāṃpratam / stotumapyanalaṃ samyaktvā mahaṃ jaḍadhīryataḥ

हिन्दी अर्थ

नामों का श्रवण कीजिए जिन नामों के केवल श्रवण करने ही से वह परम श्रसन्त हो जाया करती है। पञ्चमी--दण्डनाथा-संकेता--समयेश्वरी-- समय संकेता-वाराही--पोत्रिणी-वार्ताली-महासेना--आज्ञा-चक़् श्वरी --और अरिध्वनी--हे मुने ! ये ही उस देवी के द्ादश नाम हैं जिनको मैंने

English

Sankara gave Rama an excellent chariot of unobs- tructed speed and velocity, with white horses and beautiful banner. He gave him two inexhaustible quivers of arrows.

अध्याय ६३

श्लोक 31

तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः ।प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः

tasmādajñānato vāpi mayā bhaktyaiva saṃstutaḥ / prītaśca bhava deveśa nanu tvaṃ bhaktavatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके सामने कहकर बता दिया है । यह द्वादश नामों का एक वजू का पण्जर है। इसके मध्य में रहने वाला अर्थात् इन बारह नामों का पाठ करने वाला बहुत हो सुरक्षित रहता है जैसे मानों कह बज निभित पञ्जर में बैठा होते । वह मानब संकट में भी कभी दुःख नहीं पाता है। इन्हीं

English

He gave him an unaging (ever-new) unbreakable divine bow (named) Vijaya, with firm bowstring. He gave him a costly wonderful coat of mail that can withstand all types of weapons.

अध्याय ६३

श्लोक 32

वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः ।मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव

vasiṣṭha uvāca iti stutastadā tena bhaktyā rāmeṇa śaṅkaraḥ / meghagaṃbhīrayā vācā tamuvāca hasanniva

हिन्दी अर्थ

नामों के द्वारा गगन में संस्थित देवों ने उस देवी संकेता की बहुत स्तुति की थी। उन सब पर अनुग्रह करने के लिए उसका हृदय पसीज गया था और फिर वह प्रचलायमान हो उठी थी

English

O king, he granted him invincibility in battle, heroism without a parallel on the earth and the ability to hold his vital airs as long as he wished.

अध्याय ६३

श्लोक 33

भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव ।तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः

bhagavānuvāca rāmāhaṃ suprasanno 'smi śorṃyaśālitayā tava / tapasā mayi bhaktyā ca stotreṇa ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अथ संकेतयोगिन्या मंत्रनाथा पदस्पृश्: ।

English

By means of a Bijamantra (incantation) in his name, he granted him renown all over the.vorlds. He granted Bhargava great potentiality for his austerities.

अध्याय ६३

श्लोक 34

वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा ।तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः

varaṃ varaya tasmāttvaṃ yadyadicchasi cetasā / tubhyaṃ tattadaśeṣeṇa dāsyāmyahamaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

निर्याणसूचनकरी दिवि दध्वान काहली

English

Saying "So be it", Mahodara departed. The most excellent one among the descendants of Bhrgu felt satisfied (in having fulfilled his duty) and desired to go to see his elders.

अध्याय ६३

श्लोक 35

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः ।कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह

vasiṣṭha uvāca ityukto devadevena taṃ praṇamya bhṛgūdvahaḥ / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rājannidamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

काश्चिदगायन्ति नृत्यंति मत्तकोकिलनिः स्वनाः ।

English

There he saw a boy, the son of a Brahmana, crying like one who was extremely frightened as he was chased by a tiger. He was (as if) holding his vital airs (with great difficulty).

अध्याय ६३

श्लोक 36

यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् ।भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः

yadi deva prasannastvaṃ vārarhe 'smi ca yadyaham / bhavatastadabhīpsāmi hetumastrāṇyaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

मयूरवाहनाः काञ्चित्कतिचिद्ध सवाहनाः

English

Chasing him with great speed, the scion of the family of Bhrgu, caught up the extremely terrible tiger in the forest after a long time.

अध्याय ६३

श्लोक 37

अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् ।लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः

astre śastre ca śāstre ca na matto 'bhyadhiko bhavet / lokeṣu māṃraṇejetā na bhavettvatprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

कतिचिन्नकुलारूढाः कतिचित्कोकिलासनाः ।

English

Rama had his eyes turned red due to anger. With a desire to redeem the Brahmana boy he took up a small blade of grass and chanted mantras over it as though it were a missile of Kusa grass.

अध्याय ६३

श्लोक 38

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः ।ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप

vasiṣṭha uvāca tathetyuktvā tataḥ śaṃbhurastraśastrāṇyaśeṣataḥ / dadau rāmāya suprītaḥ samantrāṇi kramānnṛpa

हिन्दी अर्थ

सर्वाश्च श्यामलाकाराः काश्चित्कर्णीरयस्थिता

English

In the meantime the hyaena (tiger) of great power ran after the Brahmana boy. On seeing him fallen, he roared loudly making the heaven and earth tremble.

अध्याय ६३

श्लोक 39

सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् ।प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः

saprayogaṃ sasaṃhāramastragrāmaṃ caturvidham / prasādābhimukho rāmaṃ grāhayāmāsa śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

कादंबमधुमत्ताश्‍्च काश्चिदारूढसंन्धवाः ।

English

With the fire of his missile, he burned the tiger who was striking with the tips of his claws. He thus released the Brahmana boy who was not at all wounded.

अध्याय ६३

श्लोक 40

असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् ।इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः

asaṃgavegaṃ śubhrāśvaṃ sudhvajaṃ ca rathottamam / iṣudhī cākṣayaśarau dadau rāmāya śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डनाथा श्यामला सेना यात्रा २३६

English

That sinful (hyena) whose body had been burned completely due to the Brahminical fire, assumed the body of a Gandharva. Rising on to the sky, he spoke thus to Rama with great respect.

अध्याय ६३

श्लोक 41

अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः ।सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्

abhedyamajaraṃ divyaṃ dṛḍhajyaṃ vijayaṃ dhanuḥ / sarvaśastrasahaṃ citraṃ kavacaṃ ca mahādhanam

हिन्दी अर्थ

इसके उपरान्त संकेत योगिनी की मन्त्र नाथा चरणों के स्पशे करने बाली तथा निर्याण की सूचना करने वाली दिवलोक में काहली बजी थी। ।२२ श्रज्ञार प्राय भूषा बाली--शादू'ल श्यामल कान्ति वाली--वोणा से संयत करों वाली शक्तियों की सेता निकल गयी थी ।२३। उनमें कुछ तो

English

"O sage, formerly, as I had been cursed by a Brahmana I attained the state of a tiger. Redeemed now from the effects of that curse, I am going to heaven".

अध्याय ६३

श्लोक 42

अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि ।स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप

ajeyatvaṃ ca yuddheṣu śauryaṃ cāpratimaṃ bhuvi / svecchayā dhāraṇe śāktiṃ prāṇānāṃ ca narādhipa

हिन्दी अर्थ

गान करती हैं जिनकी ध्वति मत्त कोकिलों के समान थी--कुछ नृत्य करती हैं। वीणा-वेणु और मृदंग आदि तिये हुई थीं ओर उनका चरणों का वित्यास का कम बिलास से युक्त था ।२४। जगत के जनों को हूषित करती हुईं श्यामा शक्तियाँ वहाँ से चल दी थीं । कुछ का बाहन मयूर था और कुछ

English

When he went away hastily after saying thus, Rama who was wonderstruck sympathetically lifted up the fallen Brahmana boy.

अध्याय ६३

श्लोक 43

ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् ।तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः

khyātiṃ ca bījametreṇa tannāmnā sarvalaukikīm / tapaḥ prabhāvaṃ ca mahatpradadau bhārgavāya saḥ

हिन्दी अर्थ

हंसों को बाहन बनाये हुई थी २४) कुछ नकुल पर समारूढ़ थीं और कुछ कोकिलों पर विराजमान थीं । ये सभी श्यामल आकार वाली थी । इनमें कुछ कर्णी रथों पर सब संस्थित थीं ।२६। ये कादम्ब मधु मत्ता थीं और कुछ सैन्ध्वों पर समारूढ़ थीं । मस्त्रनाथ को अपने आगे करके ही वहाँ से रवाना

English

Sitting near the Brahmana boy he said the following words — "Do not be afraid", O king. Slowly he stroked his limbs, reviving his life (and spirits).

अध्याय ६३

श्लोक 44

भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् ।सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः

bhakti cātmani rāmāya dattvā rājanyathocitām / sahitaḥ sakalairbhūtaiścāmaraiścandraśekharaḥ

हिन्दी अर्थ

हो गयीं थीं ।२७। इसके उपरान्त समुत्त् गध्वजा वाले रथ पर आरूढ होकर बाल सूर्य के वर्ण के समात कवच वाली तथा मद से आलोल लोचनों वाली

English

Lifted up thus by Rama, he opened his eyes and looked around. He saw the most excellent one among the members of the family of Bhrgu in front of him.

अध्याय ६३

श्लोक 45

तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः ।कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्

tenaiva vapuṣā śaṃbhuḥ kṣipramantaradhāddharaḥ / kṛtakṛtyastato rāmo labdhvā sarvamabhīpsitam

हिन्दी अर्थ

"हवरस्थेदकणिकामनोहरमुखांबुजा t

English

He became surprised on seeing the tiger reduced to ashes. With his fear dispelled he said thus — "Who are you, please? How did you come here?

अध्याय ६३

श्लोक 46

अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह ।महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः

adṛśyatāṃ gate śarve mahodaramuvāca ha / mahodara madarthe tvamidaṃ sarvamaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

समस्तमपि तत्सेन्यं शक्तीनामुद्धतोद्धतम् । पिच्छत्रिकोणच्छत्रेण विरुदेन महीयसा

English

I consider you to be everyone — my father, mother, friend and preceptor since you brought me back to life when I had met with the greatest of mishaps.

अध्याय ६३

श्लोक 47

रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि ।यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः ।रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्

rathacāpādikaṃ tāvatparirakṣitumarhasi / yadā kṛtyaṃ mamaitena tadānīṃ tvaṃ mayā smṛtaḥ / rathacāpādikaṃ sarvaṃ prahiṇu tvaṃ madantikam

हिन्दी अर्थ

निजंगाम घनश्यामश्यामला मन्त्रनायिका

English

From there I proceeded to the mountain Gandhar madana, desirous of visiting the holy penance grove ofBadarika resorted to by many groups of sages.

अध्याय ६३

श्लोक 48

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे ।कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः

vasiṣṭha uvāca tathetyuktvā gate tasminbhṛguvaryo mahodare / kṛtakṛtyo gurujanaṃ draṣṭuṃ gantumiyeṣa saḥ

हिन्दी अर्थ

संगीतयोगिनी श्यामा श्यामला मन्त्रनायिका। मन्त्रिणी सचिवेशी च प्रधानेशी शुकप्रिया

English

Desirous of going further, I lost my way on the Himalaya mountain. Entering a fascinating forest, I got con- fused while viewing the different regions.

अध्याय ६३

श्लोक 49

गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे ।विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः

gacchannatha tadāsau tu himādrivanagahvare / viveśa kandaraṃ rāmo bhāvikarmapracoditaḥ

हिन्दी अर्थ

वीणावती वेणिकी च मुद्रिणी प्रियकप्रिया ।

English

I went a distance of a Krosa (three Kms) towards the east. As ill luck would have it, I was afflicted with fear and I had to run.

अध्याय ६३

श्लोक 50

स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् ।व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्

sa tatra dadṛśe bālaṃ dhṛtaprāṇamanudrutam / vyāghreṇa vipratanayaṃ rudantaṃ bhītabhītavat

हिन्दी अर्थ

२३६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

When I had fallen down I have been lifted up now from the ground with great love and mercifulness by you like a son, by his father. Thus my story has been wholly narrated to you".

अध्याय ६३

श्लोक 51

दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः ।तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्

dṛṣṭvānukaṃpahṛdayastatparitrāṇakātaraḥ / tiṣṭhatiṣṭheti taṃ vyāghraṃ vadannuccairathānvayāt

हिन्दी अर्थ

तस्य त्रैलोक्यमखिलं हस्ते तिष्ठत्यसंशयम्

English

On being asked thus by him, O leading king, Rama narrated his story entirely to him in due order.

अध्याय ६३

श्लोक 52

तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः ।आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्

tamanudrutya vegena cirādiva bhṛgūdvahaḥ / āsasāda vane ghoraṃ śārdūlamatibhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

थोडी २ प्रस्वेद की कणिकाओं से मनोहर मुख कमल वाली-कुछ चुकटियों को नवाकर कटाक्ष पातोसे प्रेक्षण करती हुईथो।२९। उन शक्तियों का सम्पूर्ण उद्धत भी उद्धत सैन्यबल था जो पिच्छ त्रिकोण महान विरुद वाले छत्र से संयुत था ।३०। इनके और अन्यों के मध्य में अर्थात् शक्तियों के बीच

English

Mutually conversing thus they were delighted very much. He did not stay there for a long time thereafter. Ihen he desired to proceed ahead.

अध्याय ६३

श्लोक 53

व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे ।निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः

vyāghreṇānudrutaḥ so 'pi palāyanvanagahvare / nipapāta dvijasutastrastaḥ prāṇabhayāturaḥ

हिन्दी अर्थ

में 'उज्वल उदय वाली-घन के समान श्यामला मन्त्र नायिका निकली थी। ।३श स्वगंवासियों ने उसका भी सोलह नामों के द्वारा स्तवन किया था । है कुम्भोद्भव ! उन सोलह नामों का भी अब मुझसे श्रवण कर लो

English

Followed by him, Rama came out of that cave with great joy and started towards the residence of his parents.

अध्याय ६३

श्लोक 54

रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया ।तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्

rāmo 'pi krodharaktākṣo vipraputraparīpsayā / tṛṇamūlaṃ samādāya kuśāstreṇābhyamantrayat

हिन्दी अर्थ

संगीत योगिनी-शयामा-श्यामल-मन्त्र नायिका--मन्त्रिशी- सचिवेशी-- प्रधानेशी- शुक्र प्रिया--वीणावती --वैणिकी-मुद्रिणी--प्रियक प्रिया--नीप

English

A place near the source of the Ga$4aka where Bharata and sage

अध्याय ६३

श्लोक 55

तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् ।दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव

tāvattarakṣurbalavānādravatpatitaṃ dvijam / dṛṣṭvā nanādasubhṛśaṃ rodasī kampayanniva

हिन्दी अर्थ

नाम हैं। इनके द्वारा जो सदा शरीरधारी एक बार सचिवेशानी की स्तुति किया करता है उसके हाथ में सम्पूर्ण त्रैलोक्य निःसंशय स्थित रहा करता है

English

Ever since then, he became a great friend and fol- lower of Rama in every situation like a shadow on the ground when there is sunlight.

अध्याय ६३

श्लोक 56

दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः ।अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्

dagdhvā tvastrāgninā vyāghraṃ praharantaṃ nakhāṅkuraiḥ / akṛtavraṇamevāśu mokṣayāmāsa taṃ dvijam

हिन्दी अर्थ

अथ संगोतयोगिन्या: करस्थाच्छु कपोतकात् ।

English

Followed by him, O king, Rama came to the presence of Bhrgu. He saw Khyati, approached her and bowed down to her humbly.

अध्याय ६३

श्लोक 57

सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले ।गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्

so 'pi brahmāgninirdagdhadehaḥ pāpmā nabhastale / gāndharvaṃ vapurāsthāya rāmamāheti sādaram

हिन्दी अर्थ

देवि भंडासुरेंद्रस्य युद्धाय त्वं प्रवत्त॑से ।

English

The highly intelligent Rama paid his respects to him and was congratulated and blessed by him, O king. Due to Aurva's affection, he remained there for a few days.

अध्याय ६३

श्लोक 58

विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् ।गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्

vipraśāpena bhopūrvamahaṃ prāptastarakṣutām / gacchāmi mocitaḥ śāpāttvayāhamadhunā divam

हिन्दी अर्थ

अतस्तव मया साह्य कतेव्यं मन्त्रिनायिके

English

After being permitted to go by him very slowly, Bhargava of great glory, accompanied by Akrtavrana, joyously started towards the abode of Rclka.

अध्याय ६३

श्लोक 59

इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः ।पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत

ityuktvā tu gate tasminrāmo vegena vismitaḥ / patitaṃ dvijaputraṃ taṃ kṛpayā vyavapadyata

हिन्दी अर्थ

चित्रजीवमिमं नाम कोद डं सुमहत्तरम् ।

English

After bowing down at the feet of the parents of his father, separately he saluted them. They two, O king, blessed him with their good wishes, due to his delight.

अध्याय ६३

श्लोक 60

माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् ।परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप

mābhairevaṃ vadanvāṇīmārādeva dvijātmajam / paramṛśattadaṅgāni śanairujjīvayannṛpa

हिन्दी अर्थ

दण्डनाथा श्यामला सेना यात्रा २३७

English

On being asked by them, O leading king, the liberal-

अध्याय ६३

श्लोक 61

रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने ।विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्

rāmeṇotthāpitaścaivaṃ sa tadonmīlya locane / vilokayandadarśāgre bhṛguśreṣṭhamavasthitam

हिन्दी अर्थ

बह मस्वनाचा जहाँ-जहाँ पर अपने कटाक्ष को विकीर्ण किया करती है वहाँ पर शत्रू, को सेना गताशंक होकर पूर्णतया पतन को प्राप्त हो जाया करती है ।३६। परमेशानी ललिता को जितनी भी राज्य चर्चा होती है और उसकी शक्तियों की जो चर्चा है वह सर्वत्र विजय के प्रदान करने बाली होती

English

After staying there for a few days he went to the abode of his parents with their permission. He was delighted extremely.

अध्याय ६३

श्लोक 62

भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः ।गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः

bhasmīkṛtaṃ ca śārdūlaṃ dṛṣṭavā vismayamāgataḥ / gatabhīrāha kastvaṃ bhoḥ kathaṃ veha samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

है ।३७। इसके अनन्तर संगोत योगिनी के कर में स्थित शुक पोत (शिशु) से सज्जित शरासन का बहन करता हुआ धनुर्वेद निकला था ।३५। बह चार बाहुओं से संयुत था-तीन उसके शिर ये और उस बीर के तीन ही नेत्र थे । उसने प्रधानेशी को प्रणिपात करके यह उस भक्तिमान ने प्रार्थना को

English

When he bowed down at their feet, they eagerly and respectfully lifted him up, embraced him and sprinkled him with tears from their eyes.

अध्याय ६३

श्लोक 63

केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः ।तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः

kena vāyaṃ nihantuṃ māmudyato bhasmasātkṛtaḥ / tarakṣurbhīṣaṇākāraḥ sākṣānmṛtyurivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

थी ।३९। है मस्त्रिताविके ! है देवि ! इस समय में आप भण्डासर््र के साथ युद्ध करने के लिए प्रवृत्त हो रही हैं। अतएव मेरे द्वारा आपकी सहायता करनी चाहिए ।४०। है जगतों की जननि ! यह चित्र जीव नाम वाला को दण्ड बहुत ही अधिक महान् है । यह समस्त दानवों का निबहुंण करने वाला

English

They congratulated him with blessings. They kept him on their laps. They looked at his face again and again. Stroking his limbs, they derived great joy.

अध्याय ६३

श्लोक 64

भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते ।हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः

bhayasaṃmūḍhamanamo mamādyāpi mahāmate / hate 'pi tasminnakhilā bhānti vai tanmayā diśaḥ

हिन्दी अर्थ

है । इसको आप ग्रहण कोजिए ।४१। ये दोनों तूणीर हैं जिनमें कभी भी बाणों का क्षय नहीं होता है और ये स्वर्ण से चित्रित हैं इनको भी आप केवल मुक पर अनुग्रह करने के लिए ही ग्रहण कीजिए

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 65

त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू ।परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्

tvāmeva manye sakalaṃ pitā mātā sutdṛdgurū / paramāpadamāpannaṃ tvaṃ māṃ samupajīvayan

हिन्दी अर्थ

नाकालयानां च मनोनयनानंदसंपदा

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 66

आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः ।पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्

āsīnmunivaraḥ kaścicchānto nāma mahātapāḥ / putrastasyāsmi tīrthārthī śālagrāmamayāsiṣam

हिन्दी अर्थ

यंत्रिणी तंत्रिणी चेति द्वे तस्याः परिचारिके ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 67

तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् ।नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्

tasmātsaṃprasthitaśśailaṃ didṛkṣurgandhamādanam / nānāmunigaṇairjuṣṭaṃ puṇyaṃ badarikāśramam

हिन्दी अर्थ

शुकं वीणां च सहसा वह त्यो परिचेरतु:

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 68

गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले ।प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्

gantukāmo 'pahāyāhaṃ panthānaṃ tu himācale / praviśangahanaṃ ramyaṃ pradeśālokanākulam

हिन्दी अर्थ

धारयंती घनश्यामा चकारातिमनोहरम् ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 69

दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् ।ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः

diśaṃprācīṃ samuddiśya krośamātramayāsiṣam / tato diṣṭavaśenāhaṃ prādravaṃ bhayapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रजीवशरासेन भूषिता गीतयोगिनी ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 70

पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना ।पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना ।इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव

patitaśca tvayā bhūyobhūmerutthāpito 'dhunā / pitreva nitarāṃ putraḥ premṇātyarthaṃ dayālunā / ityeṣa mama vṛttāntaḥ sākalyenoditastava

हिन्दी अर्थ

कदंविनीव रुरुचे कदम्बच्छत्रकागुं का

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 71

वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः ।कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्

vasiṣṭha uvāca iti pṛṣṭastadā tena svavṛttāntamaśeṣataḥ / kathayāmāsa rājendra rāmastasmai yathākramam

हिन्दी अर्थ

२३८ अह्माण्ड पुराण

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 72

ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् ।स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः

tatastau prītisaṃyuktau kathayantau parasparam / sthitvā nāticiraṃ kālamatha gantumiyeṣa saḥ

हिन्दी अर्थ

कालीकटाक्षवत्तीकषणो नृत्यइभुजगभीषणः ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 73

अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् ।निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः

anvīyamānastenātha rāmastasmādguhāmukhāt / niṣkramyāvasathaṃ pitroḥ saṃpratasthe mudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

तढृच्छ्यामलशोभाढ्या देव्यो बाणधनुधंरा:

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 74

अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः ।रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता

akṛtavraṇa evāsau vyāghreṇa bhuvi pātitaḥ / rāmeṇa rakṣitaścābhudyasmāddhyāghraṃ vinighnatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार से प्रार्थना पूर्वक धनुर्वेद ने भक्ति भाव से प्रार्थना की थी और शिर टेककर प्रणाम किया था तया चाप और तूणीर समपित किये थे। उनको प्रियक प्रिया ने सादर ग्रहण कर लिया था ।४३। उस शुकप्रिया ने उस महाचाप को ग्रहण कर जिसका नाम चित्रग्रीव था उसका विस्फार

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 75

तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि ।विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः

tasmāttadeva nāmāsya babhūva prathitaṃ bhuvi / vipraputrasya rājendra tadetatso 'kṛtavraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

समुत्पन्न किया था ओर बिपुल रूप उसको मुर्वी का उद्घादन किया था

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 76

तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि ।बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव

tadā prabhṛti rāmasya cchāyevātapagā bhuvi / babhūva mitramatyarthaṃ sarvāvasthāsu pārthiva

हिन्दी अर्थ

उस संगीत योगिनी ने चाप को ध्वनि से सम्पूणं जगत् को पूरित कर दिया था । वह देवों के मन और नयनों के आनन्द की सम्पदा थी ।४५। मन्त्रिणी और तन्त्रिणो--ये दो उसकी परिचारिकाए' थों । वे शुक और वीणा का बहन करती हुई सहसा उसकी परिचर्या किया करती थीं ।४६। थोड़ा

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 77

स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् ।दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्

sa tenānugato rājanbhṛgorāsādya sannidhim / dṛṣṭvā khyātiṃ ca so 'bhyetya vinayenābhyavādayat

हिन्दी अर्थ

चञ्चल अर्थात् हिलने वाला जो वलय था उसके क्वणन से बढ़ने के स्वभाव बाला गुणों का निःस्वन था । वह धन के सहश श्यामा उसको धारण करती हुई अति मनोहर ध्वनि कर रही थी ।४७। गीतयोगिनी चित्र जीव नामक शरासन से परम भूषित हो रही ची और कदम्ब छत्र कामूंका कदम्बिनी

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 78

स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः ।दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया

sa tābhyāṃ priyamāṇābhyāmāśīrbhirabhinanditaḥ / dināni katicittatra nyavasattatpriyepsayā

हिन्दी अर्थ

की ही भांति शोभित हुई थी ।४८। काली के कटाक्ष के सहश परम तीक्षण नृत्य करता हुआ भुजंग भीषण दक्षिण कर में उल्लासित होता हुआ शिली- मुख विलास कर रहा था ।४९। गेय चक्र वाले रथ पर समारूढ़ उसका पीछे सेवा कर रहे ये । उसी के समान श्यामल और शोभा से समन्वित वाण

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 79

ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः ।आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्

tatastayoranumate cyavanasya mahāmuneḥ / āśramaṃ praticakrāma śiṣyasaṃghaiḥ samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

और धनुष को धारण करने बाली देवियां थीं ।५०। ये तीव्र नेगवाली ओर महालसा थीं जिनकी संख्या एक सहस्र अक्षौहिणी थी । परम मधुर जो किल किल की ध्वनि थी उससे दिशा पूरित कर रहीं थीं

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 80

नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् ।सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः

niyantritāntaḥ karaṇaṃ taṃ ca saṃśāntamānasam / sukanyācāpi tadbhāryāmavandata mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

ललिता परमेश्वरी सेना जययांत्रा २२६

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 81

ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः ।और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्

tābhyāṃ ca prītiyuktābhyāṃ rāmaḥ samabhinanditaḥ / aurvāśramaṃ samāpede draṣṭukāmastaponidhim

हिन्दी अर्थ

ललिता परमेश्वरी सेना जययात्रा

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 82

तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः ।उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप

taṃ cābhivādya medhāvī tena ca pratinanditaḥ / uvāsa tatra tatprītyā dināni katicinnṛpa

हिन्दी अर्थ

अथ राजनायिका शिता ज्वलितांकुशा फणिसमानपाशभृत् ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 83

विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा ।प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः

visṛṣṭastena śanakairṛcīkabhavanaṃ mudā / pratasthe bhārgavaḥ śrīmānakṛtavraṇasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

कलनिक्वणद्वलयमक्षवं धनुरदधती प्रदीप्तकुसुमेषुपंचका

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 84

अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् ।तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्

avandata pituḥ pitrornatvā pādau pṛthak pṛthak / tau ca taṃ nṛpa saṃharṣāccāśiṣā pratyanandatām

हिन्दी अर्थ

किरती दिशासु वदनस्य कांतिभिः सृजतीव

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 85

पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः ।कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्

pṛṣṭaśca tābhyāmakhilaṃ nijavṛttamudāradhīḥ / kathayāmāsa rājendra yathāvṛttamanukramāt

हिन्दी अर्थ

विशदमौकितिकात्मना ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 86

स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया ।जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः

sthitvā dināni katicittatrāpi tadanujñayā / jagāmāvasathaṃ pitrormudā paramayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

अभिवीजिता च मणिकांतशोभिना

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 87

अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे ।अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन

abhyetya pitarau rājannāsī nāvāśramottame / avandata tayoḥ pādau yathāvadbhṛgunandana

हिन्दी अर्थ

विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 88

पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् ।आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्

pādapraṇāmāvanataṃ samutthāpya ca sādaram / āśliṣya netrasalilairnandantau paryaṣiñcatām

हिन्दी अर्थ

नवचन्द्रिकालहरिकांतिकंदलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 89

आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् ।विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्

āśīrbhirabhinandyāṅke samāropya suhurmukham / vikṣantau tasya cāṅgāni parispṛśyāpaturmudam

हिन्दी अर्थ

शक्त कराज्यपदवीमभिसूचयंती साम्राज्य-

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 90

अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया ।किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः

apṛcchatāñca tau rāmaṃ kalenaitāvatā tvayā / kiṃ kṛtaṃ putra ko vāyaṃ kutra vā tvamupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

चिहनशतमंडितसेन्यदेणा ।

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

अध्याय ६३

श्लोक 91

कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः ।त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः

kathaṃ saha sakāśe tvamāsthito vātra vāgataḥ / tvayetadakhilaṃ vatsa kathyatāṃ tathyamāvayoḥ

हिन्दी अर्थ

अेलोक्यगभंपरिपूरित शक्तिचक्रसा ज्राज्यसं-

English

They asked Rama — "What has been done by you, dear son, so long? Who is this boy? Where were you staying?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 63
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.