Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
64
अध्याय 64 / 156

Book 2 - Adhyaya 26

62 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ62 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६४

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ॥ २५॥ वशिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः ।तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne bhārgavacarite pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 25// vaśiṣṭha uvāca iti pṛṣṭastadā tābhyāṃ rāmo rājankṛtāñjaliḥ / tayorakathayatsarvamātmanā yadanuṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

आबद्ध भक्तिविपुलांजलिशेखराणामारादहंप्रथमिका

English

Then, on being asked thus by them both, O king,. Rama, with palms joined in reverence, mentioned to them everything that had been done by himself.

अध्याय ६४

श्लोक 2

निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः ।शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम्

nideśādvai kulagurostapaścaraṇamātmanaḥ / śaṃbhornideśāttīrthānāmaṭanaṃ ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर वह राज नायिका वहाँ पर विराजमान थी जिसका अंकुश ज्वलित या और जो सर्प के ही तुल्य पाश को घारण करने वाली

English

He told them in due order how he performed pen- * ance on being directed by the oldest living member of his

अध्याय ६४

श्लोक 3

तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात् ।हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम्

tadājñayaiva daityanāṃ vadhaṃ cāmarakāraṇāt / haraprasādādatrāpi hyakṛtavraṇadarśanam

हिन्दी अर्थ

'थी। मधुर कवणन करने वाला बलय और इक्षु का धनुष धारण किये हुए थो । उसके बाण पांच कुसुमों के ये ।१। उदित सूये के तेज से भी अत्यधिक

English

He told them about the slaughter of the Daityas on behalf of the Devas and his meeting with Akftavrana, due to the grace of Hara.

अध्याय ६४

श्लोक 4

एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम् ।कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः

etatsarvamaśeṣeṇa yadanyaccātmanā kṛtam / kathayāmāsa tadrāmaḥ pitroḥ saṃprīyamāṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

पाटल उसका अपना कलेकर या जिससे प्रभा झर रही थी । वहू अपने मुख को कान्तियों को दिशाओं में कोण कर रही थी । ऐसा प्रतीत होता था मानो वह अध्रमण्डल को चन्द्रं से परिपूर्ण बना रही हो ।२। शशि मण्डल की सखिता को प्राप्न होने वाला उसका परम धवल आतपत्र था जिसका

English

All these as well as whatever else has been carried out by himself, Rama narrated to his parents who felt delighted to hear it.

अध्याय ६४

श्लोक 5

तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् ।हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ

tau ca tenoditaṃ sarvaṃ śrutvā tatkarma vistaram / hṛṣṭau harṣāntaraṃ bhūyo rājannāpnuvatāvubhau

हिन्दी अर्थ

आयतन दशयोजन था ओर तीनों लोकों का अमिवरण करने वाला था। उसका स्वरूप परम स्वच्छ मौक्तिक के सहश था । ऐसे घबल छत्र से वह परमाधिक भासुर हो रही थो ।३। विजया आदि प्रमुख परिचारिकाओं के समुदाय के द्वारा चार चमरों से वहु अभिवीजित हो रही थी जो चमर मणि

English

On hearing everything mentioned by him and the details of his activities, both of them were delighted, O king. Both of them attained the acme of happiness.

अध्याय ६४

श्लोक 6

एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः ।प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः

evaṃ pitrormahārāja śuśrūṣāṃ bhṛgupuṅgavaḥ / prakurvaṃstadvidheyātmā bhrātṝṇāṃ cāviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

के समान कान्ट और शोभा वाले थे तथा नवीन चन्द्रिका की लहरी की कान्ति एवं चार कदालियों की कान्ति के समान ये ।४। वह अपनी शक्ति से एक ही राज्य की पवी को अभिसूचित कर रही थी और सैकड़ों साम्राज्य के चिन्हों से उसका सैन्य देश मण्डित था । देवांगनाओं के संगीत और वादा

English

Rendering service thus to his parents, O great king, the leading member of the family of Bhrgu remained obedient to them as well as to his brothers, without differentiating between them.

अध्याय ६४

श्लोक 7

एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः ।इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः

etasminneva kāle tu kadāciddhaihayeśvaraḥ / ityeṣa mṛgayāṃ gāntuṃ caturaṅgabalānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

रचनाओं के द्वारा उसके वेभव का संस्तवन किया जा रहा था एवं वह परम विशद प्रकाश वाली थी ।५। उसका शक्ति वेभव बाणी के तो अगोचर था ही किन्तु बह बुद्धि के भी अगोचर या । वह ऐसी है-इस तरह कथन के योग्य तथा बुद्धि में बैठने के योग्य नहीं है और उसकी तुल्यता रखने वाला

English

In the meantime, the lord of Haihaya once desired to go on a hunting expedition accompanied by his army of four constituents (i.e. elephants, chariots, horses and foot- soldiers ).

अध्याय ६४

श्लोक 8

संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः ।ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः

saṃrajyamāne gagane bandhūkakusumāruṇaiḥ / tārājāladyutiharaiḥ samantādaruṇāṃśubhiḥ

हिन्दी अर्थ

कोई भी नहीं है ।६। तीनों लोकों के मध्य में परिपूरित शक्ति चक्र और साम्राज्य की सम्पदा है उसके अभिमान का अभिस्पशंन करती हुई थी । पंक्तियों बद्ध तथा दोनों करों को विपुल भक्तिभाव में जोड़कर मस्तकों पर लगाने वाले देवगण समीप में प्रथम पहुँचकर सेवा करू--ऐसी रीति से

English

The birds taking shelter in their nests on the trees growing on the banks of the Narmada were chirping, making chaotic notes, pleasing to the ears and the mind.

अध्याय ६४

श्लोक 9

मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः ।प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि

mandaṃ vījati proddhūtaketakīvanarājibhiḥ / prābhātike gandhavahe kumudākarasaṃspṛśi

हिन्दी अर्थ

अहमेशविष्णुवृधमुख्यसुरोत्तमानां बकत्राणि बधितनुतीति

English

The chiefs of sages habituated to the performance of holy rites, were going back to their hermitages returning from the banks of the river, after duly answering the calls of nature.

अध्याय ६४

श्लोक 10

वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च ।व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः

vayāṃsi narmadātīratarunīḍāśrayeṣu ca / vyāharansvākulā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्युत्समद्यू तिमिरप्सरसां समूहैविक्षिप्य-

English

Every one of the wives of the heroic soldiers (vira- patniftt, probably muni-patntsu € wives of sages' (?) eagerly engag- ed in the domestic duties. The cows were being milked for the purpose of Homa, by the daughters of sages.

अध्याय ६४

श्लोक 11

नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि ।तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम्

narmadātīratīrthaṃ tadavatīryāghahāriṇi / tattoye munivṛndeṣu gṛṇātsubrahma śāśvatam

हिन्दी अर्थ

कामेशवरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभि संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः

English

The sons of sages were taking milk to the proper places. The people were eager to perform Agnihotra. The tinje was pleasant to all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 12

विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात् ।आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु

vidhivatkṛtamaitreṣu sannivṛtya sarittaṭāt / āśamaṃ prati gacchatsu munimukhyeṣu karmiṣu

हिन्दी अर्थ

लखिता परमेश्वरी सेना जययात्रा २४१

English

With the rumbling sound of his chariots, the king made the quarters resound. He went ahead covering the sky with the dust particles of the ground trodden under the feet of the hosts of his armies. The sky appeared to be crowded with hundreds of aerial chariots.

अध्याय ६४

श्लोक 13

प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु ।होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु

pratyekaṃ vīrapatnīṣu vyagrāsu gṛhakarmasu / homārthaṃ munikalpābhirduhyamānāsu dhenuṣu

हिन्दी अर्थ

दीप्तायुधयुतितिरस्कृतभास्कराभिनित्याभिरंघ्रिसविध्े

English

"O great sage, grant me permission. I shall go to my city. Since 1 am having the full complement of my vehicles and armies, O great sage, it is impossible for you to extend hospitality, because you sustain yourself in the forest only with the products of the forest.

अध्याय ६४

श्लोक 14

स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च ।अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे

sthāne munikumāreṣu taṃ dohaṃ hi nayatsu ca / agnihotrākule jāte sarvabhūtasukhāvahe

हिन्दी अर्थ

समरकर्मणि चालयंती ।

English

Thereupon, the hermitage of the leading member of the family of Bhfgu, became resplendent like the abode of the king of the Devas.1 Due to the power of the holy cow, it assumed a form that could not be imagined. On account of the different articles of richness it was something that could not have been achieved by anyone else.

अध्याय ६४

श्लोक 15

विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च ।वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः

vikasatsu sarojeṣu gāyatsu bhramareṣu ca / vāśatsu nīḍānniṣpatya patatriṣu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोद्यस्पिशंग रुचि भागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे

English

It shone with various abodes made of the following things severally or by amalgamating two or more of these viz. bellmetal, brass, brass with copper, gold, silver, plaster and mortar, bricks, wood and mud. They were pleasing to the mind and the eyes.

अध्याय ६४

श्लोक 16

अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम् ।गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना

anati vyagramattebhaturaṅgarathagāminām / gātrālhādavivarddhanyāṃ velāyāṃ mandavāyunā

हिन्दी अर्थ

पंचाधिकैविशतिनामरत्नेः प्रपंचपापप्रशमातिदक्षैः ।

English

There were golden daises and platforms shining brilliantly on account of extremely valuable gems and jewels. There were pleasure groves. There were steps leading to pin- nacles with rest-houses in the middle. They shone with sloping beams, rafts, doorways, bolts, walls, thresholds, terrace halls and courtyards.

अध्याय ६४

श्लोक 17

गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु ।स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः

gacchatsu cāśramopāntaṃ prasūnajalahāriṣu / svādhyā yadakṣairbahubhirajināṃbaradhāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माविष्णु और शम्भु जिनमें प्रमुख ये ऐसे देवों के मुखों को जो

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 18

सम्यक् प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च ।प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु

samyak prayojyamāneṣu mantreṣūccāvaceṣu ca / praiṣeṣūccāryamāṇeṣu hūyamāneṣu vahniṣu

हिन्दी अर्थ

बराबर स्तुति कर रहे ये अपने कृपा कटाक्ष से देख रही थी । अतीव उदीप कुसुमों के पाँच शरों से समुत्थित प्रकाशों से सहसा ज्योतिमंय त्रिधुवत को धारण करने वाली है ।८। विद्युल्लता के समान कान्तिमती अप्सराओं के समुदाय के द्वारा जय और मङ्गल के लिए लाजाओं की वर्षा जिसके ऊपर

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 19

यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च ।ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि

yathā vanmantratantroktakriyāsu vitatāsu ca / jvaladagniśikhākāre tamastapanatejasi

हिन्दी अर्थ

हो रही थो । कामेश्वरी आदि--परम कमनीय आभा वाली और संग्राम के वेषकी रचना में मुभनोहर--दीप्त आयुधों को दीष से भास्कर की आभा को तिरस्कृत कर देने बाली ऐसी नित्या परिचारिकाओं के द्वारा चरणों के समीप में भलो भांति उपास्यमाना थी । श्रीचक्र नाम वाले रथ पर विरा-

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 20

प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम् ।सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति

pratihatya diśaḥ sarvā vivṛṇvāne ca medinīm / savitaryudayaṃ yāti naiśe tamasi naśyati

हिन्दी अर्थ

जमान होकर समर में उसको चसा रही थो। वह रथ ऐसा था जिसकी ध्वजा दश योजन से भी अधिक ऊंची थी ओर ऐसा प्रतीत हो रहा था मानों बहु आकाश को उल्लिखित कर रहीं होगें जिसमें मेघों का समुदाय

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 21

तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च ।कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः

tārakāsu vilīnāsu kāṣṭhāsu vimalāsu ca / kṛtamaitrādiko rājā mṛgayāṃ haihayeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

२४२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 22

निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः ।बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः

niryayau nagarāttasmātpurohitasamanvitaḥ / balaiḥ sarvaiḥ samuditaiḥ savājirathakuñjaraiḥ

हिन्दी अर्थ

था ।६-१०। वह रथ परम तीब रावण को सुशक्तियों को परम्पराओं से समन्वित था । वह रथ उस समर में परम शोभित हो रहा या जिसमें उदित पिशंग रुचि के भागसे युक्त वस्वसे बह संबोत था औरपरम मनोहर कान्ति वाला था ।११। लनितादेवो मरुदुगणो के द्वारा संस्तूयमान होती

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 23

सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः ।महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्

sacivaḥ sahitaḥ śrīmān savayobhiśca rājabhiḥ / mahatā balabhāreṇa namayanvasudhātalam

हिन्दी अर्थ

हुई संग्राम करने के उड़ श्य से तेजी से चली थी । मरुद्गण उसके पच्चीस नाम रत्नों को कहकर ही उसका संस्तवन कर रहे ये जो नाम प्रपञ्चों के पापों के प्रशमन करने में परम दक्ष ये ।१२! अगस्त्य जी ने कहा-हे वाजि वक्त्र ! आप तो महती बुद्धि वाले हैं । आप उन पच्चीस ललिता परमेशानी

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 24

नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः ।स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः

nādayanrathaghoṣeṇa kakubhaḥ sarvato nṛpaḥ / svabalaughapadakṣepaprakṣuṇṇāvanireṇubhiḥ

हिन्दी अर्थ

के नामों से हमारे कानों के लिये रसपान कराइए ।१३। हयग्रीवजी ने कहा- उनके पश्चीस नाम ये हैं-सिंहासना-महाराज्ञी--परंकुशा-चा पिनी-जिपुरा- महात्रिपुर सुन्दरो

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 25

ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम् ।संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः

yayau saṃcchādayanvyoma vimānaśatasaṃkulam / saṃpravaśya vanaṃ ghoraṃ vindhyodrerbalasaṃcayaiḥ

हिन्दी अर्थ

चक्र श्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी ।॥

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 26

भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः ।परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः

bhṛśaṃ vilolayā māsa samantādrājasattamaḥ / parivārya vanaṃ tattu sa rājā nijasainikaiḥ

हिन्दी अर्थ

कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवतिनी ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 27

मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः ।आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः

mṛgānnānāvidhānhiṃsrānnijaghāna śitaiḥ śaraiḥ / ākarṇakṛṣṭakodaṇḍayodhamuktaiḥ śiteṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रज्धारतायिका चेति पचविशतिनामभिः

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 28

निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन ।उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः

nikṛttagātrāḥ śārdūlā nyapatanbhuvi kecana / udagravegapādātakhaḍgakhaṇḍitavigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

भंडासुर प्रति क्र.द्ा चचाल ललितांबिका

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 29

वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः ।प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः

varāhayūthapāḥ kecidrudhirārdrā dharāmaguḥ / pracaṇḍaśāktikonmuktaśaktinirbhinnamastakāḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दरी-चक्र नाया-सा आश्ी-चक्रिणी-चक्र शवरी-महादेवी-कामेशी-- परमेश्वरी ।१५। कामराज प्रिया--कामकोटिगा-चक्र वत्तिनी-महाविद्या-

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 30

मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम् ।नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः

mṛgaughāḥ pratyapadyanta parvatā iva medinīm / nārācā viddhasarvāṅgāḥ siṃharkṣaśarabhādayaḥ

हिन्दी अर्थ

म्नाय तिवासिनी और ख्यू गार नायिका-ये ही पच्चीस नाम हैं ।१७। जो महाभाग पुरुष इन उपयु क्त नामों से परमेश्वरी ललिता की स्तुति किया करते हैं बे परम सोभाग्य--आठों अणिमादिक सिद्धियाँ और महान् यश को प्राप्त किया करते हैं ।१८। इस प्रकार से परम प्रचण्ड के साथ अपनी

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 31

वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः ।एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि

vasudhāmanvakīryanta śoṇitārdrāḥ samantataḥ / evaṃ savāguraiḥ kaiścitpatadbhiḥ patitairapi

हिन्दी अर्थ

महती सेना का सञ्चालन कर रही थी ओर भण्डासुर के प्रति अत्यधिक क्रुद्ध होकर वह ललिताम्बिका वहाँ से रवाना हुई थो ।१६। -ा

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 32

श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः ।आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः

śvabhiścānudrutaiḥ kaiściddhāvamānaistathā mṛgaiḥ / āttairvikrośamānaiśca bhītaiḥ prāṇabhayāturaiḥ

हिन्दी अर्थ

चक्करथ पर्गस्थ देवता नाम प्रकाशन

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 33

युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ ।वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च

yugāpāye yathātyarthaṃ vanamākulamābabhau / varāhasiṃhaśārdūlaśvāvicchaśakulāni ca

हिन्दी अर्थ

दश परोक्ता सिद्धिदेव्यस्तासां नामानि मच्छूणु

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 34

चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून् ।कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि

camarīrurugomāyugavayarkṣavṛkānbahūn / kṛṣṇasārāndvīpimṛgānraktakhaḍgamṛgānavi

हिन्दी अर्थ

प्राकाम्यभुक्तिसिद्विश्च सर्वकामाभिधापरा । एता देव्यश्चतुर्बाहवयो जपाकुसुमसंनिभाः ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 35

विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः ।बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान्

vicitrāṅgānmṛgānanyānnyaṅkūnapi ca sarvaśaḥ / bālānstanandhayānyūnaḥ sthavirānmithunāngaṇān

हिन्दी अर्थ

तत्र पूर्वार्धभागे च ब्रह्माद्या अष्ट शक्तयः ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 36

निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः ।एवं हत्वा मृगान् घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः

nijaghnurniśitaiḥ śastraiḥ śastravadhyānhi sainikāḥ / evaṃ hatvā mṛgān ghorānhiṃsraprāyānaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

श्री अगस्त्य जी ने कहा--जो देवता पर में चक्रराज रवेन्द्र के समा- शित थे जिनका जो नाम प्रकट था उनका आख्यान कृपाकर बतलाइए

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 37

श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः ।मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः

śrameṇa mahatā yuktā babhūvurnṛpasainikāḥ / madhye dinakare prāpte sasainyaḥ sa tadā nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

हैहयानन ! उन सब देवों को संख्या और उनके परम शोभन वर्षों के भेद तथा उनके दिव्य आयुध यह सभी वर्णन कीजिए ।२। हयग्रीव जी ने कहा-- उस दीप्त रथ के नवम पब में समुपस्थित ये दश सिद्धि देवियाँ कही गयी हैं । उनके नाम भी आप मुझसे श्रवण कीजिए ।३। अणिमा-लघिमा-

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 38

नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः ।अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः

narmadāṃ dharmasaṃtaptaḥ pipāsuragamacchanaiḥ / avatīya tatastasyāstoye sabalavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

गरिमा-ईशिता-वशिता-सातवां प्राप्ति सिद्धि होती है । आठवी प्राकाप्य सिद्धि होती है जो सवंकांता नाम वाली होती है । ये आठों देवियाँ चार्

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 39

विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः ।स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम्

vijāgāha śubhe rājā kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ / snātvā pītvā ca salilaṃ sa tasyāḥ sukhaśītalam

हिन्दी अर्थ

२४४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 40

बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च ।विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः

bisāṃkurāṇi śubhrāṇi svādūni prajaghāsa ca / vikrīḍya toye suciramuttīrya sabalo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

चार भुजाओं वाली हैं ओर इनका वर्ण जपा के कुसुम के तुल्य होता है ४-५। ये चारों करों में चिन्तामणि-कपाल-त्रिशूल ओर सिद्धि कज्जल धारण किये रहा करती हैं। ये दया से परिपूर्ण होती हैं और योगिजनों के द्वारा सबंदा सेवित रहा करती हैं ।६। वहां पर पूर्वां भाग में ब्राह्मी आदि आठ

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 41

विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते ।आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः

viśaśrāma ca tattīre tarukhaṇḍopamaṇḍite / ālaṃbapāne tigmāṃśau sasainyaḥ sānugo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तियाँ हुआ करती है । उनके नाम ये हैं--्ाहमी-माहेश्वरी-कोमारी- वैष्णवी -- वाराही --माहेन्दी और सातवीं चामुण्डा है

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 42

निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात् ।स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम्

niścakrāma puraṃ gantuṃ vindhyādrivanagahvarāt / sa gacchanneva dadṛśe narmadā tīramāśritam

हिन्दी अर्थ

अथ वान्यप्रकारेण केचिद्ध यानं प्रचक्षते ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 43

आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः ।ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः

āśramaṃ puṇyaśīlasya jamadagnermahātmanaḥ / tato nivṛtya sainyāni dūre 'vasthāpya pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिसहृशाकारा ब्रह्मादिसहशायुधा:

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 44

परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम् ।गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः

paricāraiḥ katipathaiḥ sahito 'yāttadāśamam / gatvā tadāśramaṃ ramyaṃ purohitasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादीनां परं चिह्नं धारयन्त्यः प्रकीतिताः ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 45

उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः ।अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम्

upetya muniśārdūlaṃ nanāma śirasā nṛpaḥ / abhinaṃ dyāśaṣā taṃ vai jamadagnirnṛpottamam

हिन्दी अर्थ

तासामृध्वेस्थानगतां मुद्रा देव्यो महत्तराः

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 46

पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः ।संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा

pūjayāmāsa vidhivadarghapādyāsanādibhiḥ / saṃbhāvayitvā tāṃ pūjāṃ vihitāṃ muninā tadā

हिन्दी अर्थ

मुद्राविरचनायुक्तेहेस्तैः कमलकांतिभिः ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 47

निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः ।तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः

niṣasādāsane śubhra purastasya mahāmuneḥ / tamāsīnaṃ nṛpavaraṃ kuśāsanagato muniḥ

हिन्दी अर्थ

दाडिमीपुष्पसङ्काशाः पीतांबरमनोहराः

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 48

पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु ।सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः

papraccha kuśalapraśnaṃ putramitrādibandhuṣu / saha saṃkathayaṃstena rājñā munivarottamaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुभु जा भुजद्वस्द्रधृतचमंकृपाणका: ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 49

स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत् ।ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत

sthitvā nāticiraṃ kālamātithyārthaṃ nyamantrayat / tataḥ sa rājā suprīto jamadagni mabhāṣata

हिन्दी अर्थ

सर्वाकषंणकृन्मुद्रा तथा सर्ववशङ्करी

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 50

महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम् ।समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने

maharṣe dehi me 'nujñāṃ gamiṣyāmi svakaṃ puram / samagravāhanabalo hyahaṃ tasmānmahāmune

हिन्दी अर्थ

सवंखेचरिका मुद्रा सवंबीजा तथापरा

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 51

कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने ।अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे

kartu na śakyamā tithyaṃ tvayā vanyāśinā vane / athavā tvaṃ tapaḥśaktyā kartumātithyamadya me

हिन्दी अर्थ

महालक्ष्मी आठवीं शक्ति है । इन सबको दो-दो भुजाएं होती हैं और इनके कलेवर का वर्ण शोण होता है। ये कपाल और उत्पल करों में लिये रहा करती हैं । इनके वस्त्र रक्‍त वर्ण के होते हैं ।८। अथवा अन्य प्रकार से कुछ लोग इनका ध्यान कहा करते हैं। ये सव ब्रह्मा आदि के

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 52

शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि ।अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम

śaknoṣyapi purīṃ gantuṃ māmanujñāturhasi / anyathā cetkhalaiḥ sainyairatyarthaṃ munisattama

हिन्दी अर्थ

सहृश ही आयुधों बाली होतो हैं।९। ये सब ब्रह्मादिक के ही परम चिहनों को धारण करती हुई कीत्तित की गयी हैं। उनके ऊपर स्वान में रहने बाली मुद्रा देवियाँ इनसे भो अधिक महा हैं।१०। कमल के समान कान्ति वाले मुद्राविरचना से युक्‍त हाथों से युक्त होती है। इनका वर्ण दाडिमी के पुष्पों

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 53

तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका ।वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम्

tapasvināṃ bhavetpīḍā niyamakṣayakārikā / vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ sa munistaṃ prāhasthīyatāṃ kṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चक्ररथ पर्मस्थ देवता नाम प्रकाशन रन

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 54

सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते ।इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः

sarvaṃ saṃpādayithye 'hamātithyaṃ sānugasya te / ityuktvāhūya tāṃ dogdhrīmuvācāyaṃ mamātithiḥ

हिन्दी अर्थ

के सहश होता है ओर ये सब पीत अम्वर धारण करके परम मनोहर होती. हैं।११। इनकी चार-चार भुजाएं होती हैं। ये दो-दो भुजाओं में चर्म (ढाल) और कृपाण धारण किये रहा करती हैं। मद से इनके लोचन चञ्चल ओर रक्त हुआ करते हैं। अब उनके भी नामों का श्रवण कीजिए

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 55

उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः ।इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः ।दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्

upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ / ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ / dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt

हिन्दी अर्थ

सर्वोन्मादन मुद्रा यष्टिसवं महाकुशा-सर्वखेचरिका मुद्रा-तथा अपरासवं- बोजा है

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 56

अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य ।विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात्

athāśramaṃ tatsurarājasadmanikāśamāsīdbhṛgupuṅgavasya / vibhūtibhedairavicintyarupamananyasādhyaṃ surabhiprabhāvāt

हिन्दी अर्थ

सर्वयोनिश्च नवमी तथा सर्वत्रिखंडिका ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 57

अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः ।पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः

anekaratnojjvalacitrahemaprakāśamālāparivītamuccaiḥ / pūrṇenduśubhrābhraviṣaktaśṛṅgaiḥ prāsādasaṃghaiḥ parivītamantaḥ

हिन्दी अर्थ

कामाकर्षेणिका चैव बुद्ध याकर्षणिका कला ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 58

कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः ।पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः

kāṃsyārakūṭārasatāmrahemadurvarṇasaudho paladārumṛdbhiḥ / pṛthagvimiśrairbhavanairanekaiḥ sadbhāsitaṃ netramanobhirāmaiḥ

हिन्दी अर्थ

अहङ्काराकधिणी च शब्दाकर्षणिका कला

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 59

महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः ।तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम्

mahārharatnojjvalahemavedikāniṣkūṭasopānakuṭīviṭaṅkakaiḥ / tulākapāṭargalakuḍyadehalīniśāntaśālājiraśobhitairbhṛśam

हिन्दी अर्थ

स्पर्णाकर्षणिका नित्या रूपाकषंणिका कला ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 60

वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः ।स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः

valabhyalindāṅgapācārutoraṇairadabhraparyantacatuṣkikādibhiḥ / staṃbheṣu kuḍyeṣu ca divyaratnavicitracitraiḥ pariśobhamānaiḥ

हिन्दी अर्थ

रसाकर्षणिका नित्या गन्धाकर्षणिका कला

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 61

उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः ।स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः

uccāvacai ratnavarairvicitrasuvarṇasiṃhāsanapīṭhikādyaiḥ / sa bhakṣyabhojyādibhi rannapānairupetabhāṇḍopagataikadeśaiḥ

हिन्दी अर्थ

चित्ताकर्षणिका नित्या धैर्याकषेणिका कला ।

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

अध्याय ६४

श्लोक 62

गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः ।तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः

gṛhairamartyocitasarvasaṃpatsamanvitairnetramano 'bhirāmaiḥ / tasyāśramaṃ sannagaropamānaṃ babhau vadhūbhiścamanoharābhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्मृत्याकर्वणिका नित्या नामाकर्षणिका कला

English

W. 56-62 and W. 1-19 of the next chapter form one piece. They contain description of the city created by Jamadagni*s holy cow. The whole

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 64
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.