Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
67
अध्याय 67 / 156

Book 2 - Adhyaya 29

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६७

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः ॥ २८॥ वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः ।ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe voyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde 'ṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 28// vasiṣṭha uvāca jamadagnistato bhūyastamuvāca ruṣānvitaḥ / brahmasvaṃ nāpaharttavyaṃ puruṣeṇa vijānatā

हिन्दी अर्थ

मन्तरिनाषा का भक्तिभाव से संयुत होते हुए नित्य ही सेवन किया करते हैं ।८ वदं हढ़--विश्व के कंटक भंडासुरो का निहनन करने के बास्ते मस्ति नाथा के आश्रय के द्वारा ललिता आज्ञापन के उत्सुक रहा करते हैं

English

With great anger Jamadagni spoke to him once again — ''The property of a Brahmana should not be taken away by a sensible person.

अध्याय ६७

श्लोक 2

प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते ।आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति

prasahya gāṃ me harato pāpamāpsyasi durmate / āyurjāne parikṣīṇaṃ na cedetatkariṣyati

हिन्दी अर्थ

गीति चक्ररथ के उपान्त में दिकपालों ने इनको संश्रय दिया था।समस्त देवों की मन्त्रिणो द्वार से को गयो थो ।८5। विज्ञापना यह महादेवी के कार्य की सिद्धि किया करती है । राज्ञी और विज्ञापना ये दो प्रधान द्वार पर की गबो हैं ।८५। जैसी भो फल की प्राप्ति होतो है । अन्यथा इनकी बया

English

Taking away the cow from me by force, Q evil-mind- ed one, you will incur sin. I think your life has come to an end. Otherwise you would not have done this.

अध्याय ६७

श्लोक 3

बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन ।स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः

balādicchasi yannetuṃ tanna śakyaṃ kathañcana / svayaṃ vā yadi sāyucyedvinaśiṣyati pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

सामथ्यं है । जो जवलित ओज वालो और अप्रध,ष्य प्रभाव वाली श्री देवी के समीप में सपंण किया जा सके । वह निश्चय ही संगीत विद्या है जो श्री देवी की अतिवल्लभा है ।८६-६०। कार्यों को सिद्धियों में कहीं पर भी उसके कयित का अतिलंघन नहीं करती हैं । श्रीदेवी के शक्ति के सा भ्राज्य में वह

English

What you wish to take away by force is impossible anyway. If the cow itself were to join the fray the king will be ruined.

अध्याय ६७

श्लोक 4

दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः

dānaṃ vināpaharaṇaṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām / śatāyuṣor'junādanyaḥ ko nvicchati jijīviṣuḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सर्वेऽपि दिक्पालाः श्रीदेव्या जय कांक्षिणः । तस्याः प्रधानभूतायाः सेवामेव वितन्वते

English

Instead of making gifts, the forcible removal (of the property) of Brahmana ascetics is being pursued. What person desirous of continuing to be alive will desire this, except Arjuna who professes to live for a hundred years?"

अध्याय ६७

श्लोक 5

इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः ।बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः

ityuktastena saṃkruddhaḥ sa mantrīkālacoditaḥ / baddhvā tāṃ gāṃ dṛḍhaiḥ pāśairvicakarṣa balānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीललितादेव्याश्चक्रराजरथोत्तमे । पर्वेस्थितानाँ देवोनां नामाति कथितान्यलम्

English

On being told this by him, that infuriated powerful minister, urged by god of Death, bound the cow firmly with ropes and dragged.

अध्याय ६७

श्लोक 6

जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः ।रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्

jamadagniratha krodhādbhāvikarmapracoditaḥ / rurodha taṃ yathāśakti vikarṣantaṃ pāyasvinīm

हिन्दी अर्थ

प्रोक्तानि गेयचक्रस्य पवंदेव्याश्च क्ीतिताः

English

Urged by his previous actions with their inevitable future results, Jamadagni furiously resisted him with all his might, while he was dragging the cow.

अध्याय ६७

श्लोक 7

जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः ।जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः

jīvanna pratimokṣyāmi gāmenāmityamarṣitaḥ / jagrāha sudṛḍhaṃ kaṇṭhe vāhubhyāṃ tāṃ mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

२५६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

"As long as I am alive, I will not leave this cow". Thinking thus the great sage whose anger was aroused held on

अध्याय ६७

श्लोक 8

ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः ।उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्

tataḥ krodhaparītātmā candragupto 'tinirghṛṇaḥ / utsārayadhvamityenamādideśa svasainikān

हिन्दी अर्थ

इमानि सर्वेदेवीनां नामास्थाकर्णयंति ये ।

English

Formerly, Jamadagni used to get extremely over- whelmed with anger. But he had been consoled by Rama on behalf of his mother. Thereafter the sage of great penance had been always calm and quiet.

अध्याय ६७

श्लोक 9

अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः ।भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः

apradhṛṣyatamaṃ loke tamṛṣiṃ rājakiṅkarāḥ / bhartrājñayā prasahyainaṃ parivavruḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिमु क्तास्ते म्युविजयिनो नरा:

English

When the sage fell senseless the evil-minded minister was beset with fear. He ordered his servants to bring the cow quickly with force.

अध्याय ६७

श्लोक 10

दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः ।ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्

daṇḍaiḥ kaśābhirlakuḍairvinighnantaśca muṣṭibhiḥ / te samutsārayan dhenoḥ sudūrataramantikāt

हिन्दी अर्थ

जो भो कुछ करने का अयवा नहीं करने का है उस सभी को करने में प्रगल्भ होती हैं। कारण से सभी दिक्पाल श्री देवीकी ही जय की कांक्षा बाले रहा करते हैं । प्रधानभूता उसको ही सेवा का विस्तार किया करते हैं

English

Then they bound the cow along with its calf by means of ropes, O king. They hit it with whips and desirous of taking it away dragged it.

अध्याय ६७

श्लोक 11

स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः ।न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्

sa tathā hanyamono 'pi vyathitaḥkṣamayānvitaḥ / na cukrodhākrodhanatvaṃ sato hi paramaṃ dhanam

हिन्दी अर्थ

के नाम वणित कर दिए गए हैं।€३। भंडासुर के संहार में उसके परम दिव्य आयुधों का भी वर्णन कर दिया है । गेय चक्क और पबभी देवी के बणित किए गए हैं। इन समस्त देवियों के नामों का जो भी कोई श्रवण किया करते हैं वे नर समस्त पापों से छुटकारा पाकर विजयो हो जाते हैं

English

On being dragged by many of them and on being hit and hurt with whips and poles by them, the cow gave vent to its anger.

अध्याय ६७

श्लोक 12

स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् ।जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे

sa ca śaktaḥ svatapasā saṃharttumapi rakṣitum / jagatsarvaṃ kṣayaṃ tasya cintayanna pracukrudhe

हिन्दी अर्थ

किरिचक्ररथ देयता प्रकाशन

English

Pained by too much wippings, it became extremely furious. It tugged at the tight ropes and cut them. Thus it released itself.

अध्याय ६७

श्लोक 13

सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः ।रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः

sapūrvaṃ krodhano 'tyarthaṃ māturarthe prasāditaḥ / rāmeṇābhūttato nityaṃ śānta eva mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रथमं परवविद्वाख्यं संप्राप्ता दंडनायिका ।

English

It got itself released from the binding ropes but it was surrounded everywhere by the soldiers. Making the sound of Hurfihd (i.$. bellowing sound), it rushed at everyone angrily.

अध्याय ६७

श्लोक 14

स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः ।निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः

sa hanyamānaḥ subhṛśaṃ cūrṇitāṅgāsthivandhanaḥ / nipapāta mahātejā dharaṇyāṃ gatacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्रावालमृगांकांशुविभावनविभावरी

English

Hitting and lashing at everyone all round by means of its horns, hoofs and tip of the tail, the infuriated cow routed the entire army of the king and his minister.

अध्याय ६७

श्लोक 15

तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः ।किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्

tasminmunau nipatite sa durātmā viśaṅkitaḥ / kiṅkarānādiśacchīghraṃ dhenorānayane balāt

हिन्दी अर्थ

किरिचकरयेंद्रस्थ सालंकारायते सदा । पोत्रिणी पृत्रिताणेषविश्वावर्तकदंबिका

English

After routing all the servants quickly, the sacred cow went up to the sky, even as all living beings remained looking on.

अध्याय ६७

श्लोक 16

ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः ।कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया

tataḥ savatsāṃ tā dhenuṃ baddhvā pāśairdṛḍhairnṛpaḥ / kaśābhirabhihanyanta cakṛṣuśca ninīṣayā

हिन्दी अर्थ

किरिचक्ररय देवता प्रकाशन ) २१७

English

Thereafter, those ruthless soldiers who had been

अध्याय ६७

श्लोक 17

आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि ।हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी

ākṛṣyamāṇā bahubhiḥ kaśābhirlaguḍairapi / hanyamānā bhṛśaṃ taiśca cukrudhe ca payasvinī

हिन्दी अर्थ

श्री हयग्रीव जी ने कहा--किरि चक्र रवेन्द्र के पाँच वर्ष में समाश्रित जो देवता हैं उनके नागों का भी अदण कीजिए । है प्राज्ञ ! जिनके श्रवण करने वालों का जय हो हुआ करता है ।१। प्रथम पर्ज बिन्दु नामक हे। जिसमें दंड नायिका सम्प्राप्त है । वहां पर वह जगत के उदंडों के समुदाय

English

Taking the calf alone without the cow, that sinner (minister) came to the presence of the king along with the servants.

अध्याय ६७

श्लोक 18

व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता ।आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्

vyathitātikaśāpātaiḥ krodhena mahātānvitā / ākṛṣya pāśān sudṛḍhān kṛtvātmānamamocayat

हिन्दी अर्थ

की विताशिका है ।२। यह नाना प्रकार को उवालाओं से जय श्री को नतंन कराया करतो है ।३। उद्दन्ड पौत्र के निर्घात से जिसने उद्धत दानवों को निभिन्न कर दिया है । दंष्ट्रा से गल मृगा्काशु के विभावन करने वाली विभावरी है । वर्षा कालीन मेघों के समूह के समान नील वपु बाली लता

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

अध्याय ६७

श्लोक 19

विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः ।हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा

vimuktapāśavandhāsā sarvato 'bhivṛtā balaiḥ / huṃhāravaṃ prakurvāṇā sarvato 'hyapatadruṣā

हिन्दी अर्थ

है । बह किरि चक्र रथेन्द्र को वह सदा अलंकार के समान है। पोश्रिणी पुत्रिता के अशेष विश्वके आवर्त की कदम्बिका है ।४-५। उसी रथनाभ के दवितीय पर्छ में संश्रय लेने वाली है । दम्भिनी-मोहिनी और स्तम्भिनी-ये तोन ही हैं। विकसित दाडिमी के समान ओर सभो दानबों के मदन करने

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

अध्याय ६७

श्लोक 20

विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः ।राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता

viṣāṇakhurapucchāgrairabhihatya samantataḥ / rājamantribalaṃ sarvaṃ vyadrāvayadamarṣitā

हिन्दी अर्थ

वाली हैं ।६। यें अपने कर पल्लवों द्वारा जिनमें देदीप्यमान मणियों के वलय है-मुसल-हल ओर हला पात्र मणिगणों से मपित धारण करने बालों

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

अध्याय ६७

श्लोक 21

विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी ।पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत

vidrāvya kiṅkarānsarvāṃstarasaiva payasvinī / paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ gaganaṃ pratyapadyata

हिन्दी अर्थ

अतितीक्ष्णकरालाक्ष्यो ज्वालाभिदेत्यसेतिकान् ।

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

अध्याय ६७

श्लोक 22

ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः ।प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः

tataste bhagnasaṃkalpāḥ saṃbhagnakṣatavigrahāḥ / prasahya baddhvā tadvatsaṃ jagmurevātinirghṛṇāḥ

हिन्दी अर्थ

दहंत्य इव नि:शंकं सेवंते सूकराननाम्

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

अध्याय ६७

श्लोक 23

पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह ।स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्

payasvinīṃ vinā vatsaṃ gṛhītvā kiṅkaraiḥ saha / sa pāpastarasā rājñaḥ sannidhiṃ samupāgamat

हिन्दी अर्थ

अंधिन्याद्याः पञ्च देव्यो देवीयंत्रक्ृतास्पदाः

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

अध्याय ६७

श्लोक 24

गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् ।तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः

gatvā samīpaṃ nṛpateḥ praṇamyāsmai praśaṃsakṛt / tadvrattāntamaśeṣeṇa vyācacakṣe sasādhvasaḥ

हिन्दी अर्थ

कठोरेणाट्टहासेन भिद त्यो भुवनत्रयम् ।

English

After approaching the king and bowing down to him the sycophant minister narrated everything to him feeling greatly agitated and afraid.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 67
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.