Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
68
अध्याय 68 / 156

Book 2 - Adhyaya 30

76 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६८

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ २९॥ वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् ।उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 29// vāsiṣṭha uvāca śrusvaitatsakalaṃ rājā jamadagnivadhādikam / udvignacetāḥ subhṛśaṃ cintayāmāsa naikadhā

हिन्दी अर्थ

सेवते सततं दंडनाथामुदृण्डविक्रमाम् ।

English

On hearing the report of the murder of Jamadagni and similar events, the king became very much distressed in his mind. He thought about the various matters concerned.

अध्याय ६८

श्लोक 2

अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि ।ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता

aho me sunṛsaṃsasya lokayorubhayorapi / brahmasvaharaṇe vāñchā taddhatyā cātigarhitā

हिन्दी अर्थ

किरिचकरथेन्द्रस्य चतुर्थ पर्व संश्रिताः

English

"Alas I have been very wicked in the events concern- ing both the worlds. Firstly my desire to take away the property of a Brahmana and secondly his (Jamadagni's) extremely censurable murder.

अध्याय ६८

श्लोक 3

अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः ।वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः

aho nāśrauṣamasyāhaṃ brāhmaṇasya vijānataḥ / vacanaṃ tarhi tāṃ jahyāṃ vimūḍhātmā gatatrapaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माधाः पञ्चमीवंर्ज्या अष्टमीवजिता अपि ।

English

Deluded in mv mind and devoid of shame, I did not

अध्याय ६८

श्लोक 4

इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता ।स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः

iti saṃcitayannaṃva hṛdayena vidūyatā / svapuraṃ praticakrāma sabalaḥ sānugastataḥ

हिन्दी अर्थ

१९६ . अंहमाण्ड पुराण

English

Thinking thus with a grief-stricken heart, he returned to his city along with his army and followers.

अध्याय ६८

श्लोक 5

पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके ।आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका

purīṃ pratigate rājñi tasminsaparivārake / āśramātsahasā rājanviniścakrāma reṇukā

हिन्दी अर्थ

पडेव देव्यः पट्चक्रअवलज्ज्वालाकलेवरा:

English

When the king went back towards his city along with his attendants, O king, Reiuka suddenly rushed out of hermitage.

अध्याय ६८

श्लोक 6

अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् ।निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः

atha sakṣatasarvāṅgaṃ rudhireṇa pariplutam / niśceṣṭaṃ paritaṃ bhūmau dadarśa patimātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

इनके नेत्र अत्यधिक तोईण एबं कराल है । जिनकी ज्वालाओं से बेत्यों के सैनिकों को दस्धसी कर रहो है और नि:शक होकर सूकरानना की सेना किया करती है ।५। ये किरिचक्र के तीसरे पर्व में समाश्रय लेने बाली हैं । अन्धिनी आदि पाँच देवियां देवी के यन्त्र में अपना आस्पद करने

English

As her husband lay senseless, she thought that he had been killed. Thereupon, she fell down on thegrouna and fainted as though struck by a thunderbolt.

अध्याय ६८

श्लोक 7

ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् ।अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि

tataḥ sā vihataṃ matvā bharttāraṃ gatacetanam / anvāhatevāśaninā mūrchitānyapatadbhuvi

हिन्दी अर्थ

बाली हैं ।६। इनका इतना कठोर अट्टहास होता है जिससे थे तीनों भुबनों का भेदन किया करती हैं। अङ्कना के देष का आश्रय ग्रहण कर कल्पारिन की ज्वालाओं के ही तुल्य होती हैं।१०। भष्डासुर की समस्त सेनाओं की रुधिर के प्लावन को चाटने की इच्छा करती हुई लेलिहान ज्वालाओं की

English

After a long time, she got up from the ground. She became more distressed and miserable. Falling down and getting up again and again, she wept loudly.

अध्याय ६८

श्लोक 8

चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता ।पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह

cirādiva punarbhūmerutthāyātīva duḥkhitā / patitvotthāya sā bhūyaḥ susvaraṃ praruroda ha

हिन्दी अर्थ

जिह्लाओं से उज्जवल ।११। ये सभी अतोब उदण्ड विक्रम बालो दण्डनाथा का निरन्तर सेवन किया करती हैं। किरिचक रथेस्द के चौथे पव' में इनका संश्रय होता है ।१२।बराह्की आदि पांचवी से रहित तथा आठवीं से रहित ये छे ही देविय। धद्चक्र की जलती हुई ज्वालाओों के कलेवर वाली हैं

English

With her body becoming dusky-white coloured on account of the dust from the ground, with her face covered with flowing tears, she lamented much. Fallen into the sea of sorrow, she became all the more pitiable.

अध्याय ६८

श्लोक 9

विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा ।अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे

vilalāpa ca sātyarthaṃ dharaṇīdhūlidhūsarā / aśrupūrmamukhī dīnā patitā śokasāgare

हिन्दी अर्थ

महान विक्रम के समुदाय के द्वारा दानवों का पान सा करने वाली हैं। दण्डनाथा की ही आज्ञा से ये उसी प्रदेश की उपासना किया करती हैं

English

"Alas dear lord, fully familiar with all religious rites, ocean of the nectar of civility and courtesy, Fie upon over- quiescence. No one shall desire such a quietude as this.

अध्याय ६८

श्लोक 10

हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर ।हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्

hā nātha piya dharmajña dākṣiṇyāmṛtasāgara / hā dhigatyantaśānta tvaṃ naiva kāṅkṣeta cedṛśam

हिन्दी अर्थ

किरिचक्रथ देवता प्रकाशन २४६

English

Friendship and intimacy of good people is said to be Sdptapada (produced when one accompanies another taking seven steps together or when one talks seven words with another). In regard to this, I have been cheated along with you. It behoves you to take me too to the place where you are going alone now.

अध्याय ६८

श्लोक 11

आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे ।क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद

āśramādabhiniṣkrāntaḥ sahasā vyasānarṇave / kṣiptvānāthāmagādhe māṃ kva ca yāto 'si mānada

हिन्दी अर्थ

उसी पवे के नीचे त्वरिता स्थान के समा श्रित हँ । यक्षिणी-शंखनी- लाकिन-हाकिनी ।१५। शाकिनी-डाकिनो--उनकी एकता के स्वरूप वाली हाकिनी सातवों हैं--ये प्रचंड दोदेन्डों के विक्रम वाली हैं ।१६। ये समस्त भूतों को पान सा करती हैं तथा सम्पूर्ण मेदिनी का पान सा करती हुई हैं ।

English

She lamented thus. She wept again and again. Over- whelmed with ocean of excessive misery, she cried out "O Rama, O Rama."

अध्याय ६८

श्लोक 12

सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह ।यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि

satāṃ sāptapade maitre muṣitāhaṃ tvayā saha / yāsi yatra tvamekākī tatra māṃ netumarhasi

हिन्दी अर्थ

ल्वचा-रक्त-मास-मेद और विरोधियों को अस्थियों को तथा मज्जा और शुक्र को विकट मुखों बाली पान सा करती हुई थीं। उनके अत्यधिक कठोर शिहनाद ये जिनसे वे दशों दिशाओं को पूरित कर रही थीं

English

In the meantime, Rama too returned to the hermitage, from the forest, accompanied by Akrtavraa and bearing the burden of the sacrificial twigs.

अध्याय ६८

श्लोक 13

दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम ।न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः

dṛṣṭvā tvāmīdṛśāvasthamacirāddhṛdayaṃ mama / na dīryate mahābhāga kaṭhināḥ khalu yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

अणिमा आदि आठों सिद्धियों को प्रदान करने वाली वे धातुनाथा कही हैं । दृष्ट देत्यो के मोहन-म।रण-स्तम्भन-ताइन भक्षण और आमूल निहृन्तन में परम पंडित और भक्ति शालियों के विषय में समस्त बिपदाओं का खंडन करने बाली थीं ।१६-२०। समस्त धातुओं में संस्थित बे धातुनाथा बतायी

English

On the way he had seen many ill omens indica- ting fear from danger. On seeing them, he had become distres- sed in his heart. The holy lord then came to th$ hermitage immediately.

अध्याय ६८

श्लोक 14

इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः ।चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता

ityevaṃ vilapantī sā rudatī ca muhurmuhuḥ / cukrośa rāmarāmeti bhṛśaṃ duḥkhapariplutā

हिन्दी अर्थ

गयी हैं। अपनी तरङ्ों की मालाओं से अम्बर को चुम्बित करने वाले सातों सागरों में संस्थित थी

English

Extremely afflicted on account of her separation from her husband, she beat her belly (?) with both of her hands, in front of Rama, O king.

अध्याय ६८

श्लोक 15

तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः ।अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत

tāvadrāmo 'pi sa vanātsamidbhārasamanvitaḥ / akṛtavraṇasaṃyuktaḥ svāśramāya nyavarttata

हिन्दी अर्थ

णकटाकारदन्ताशच भयंकर विलोचनाः

English

Rama had already come to know the report in full on the way itself. Seeing his mother dejected on account of sorrow like a female osprey, he too became miserable.

अध्याय ६८

श्लोक 16

अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः ।पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः

apaśyadbhayaśaṃsīni nimittāni bahūni saḥ / paśyannudvignahṛdayastūrṇaṃ prāpāśramaṃ vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्वामिनीद्रोहङ्गतां स्वकीयसमयद्रुहाम् ।

English

Though overwhelmed by misery and sorrow, the intelligent sage (i.e. Rama) regained his courage. With both the eyes filled with tears, he stood on the ground with his face directed downwards.

अध्याय ६८

श्लोक 17

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा ।नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः

tamāyāntamabhiprekṣya rudatī sā bhṛśāturā / navibhūteva śokena prārudadreṇukā punaḥ

हिन्दी अर्थ

बैदिकद्रोहणादेव द्रोहिणां वीरवैरिणाम्

English

Nowhere do people like you, O highly fortunate one, bewail too much. Great men with fortitude are never miserable over a loss.

अध्याय ६८

श्लोक 18

रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता ।उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्

rāmasya purato rājanbhartṛvyasanapīḍitā / ubhābhyāmapi hastābhyāmudaraṃ samatāḍayat

हिन्दी अर्थ

यज्ञद्रोहकृतां दु्देत्यानां भक्षणे समाः ।

English

Hence, be pleased to regain your wealth of courage and console your mother who is weeping profusely, because her mind is upset by the suspicion of immediate widowhood.

अध्याय ६८

श्लोक 19

मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् ।कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्

mārge viditavṛttāntaḥ samyagrāmo 'pi mātaram / kurarīmiva śokārttā dṛṣṭvā duḥkhamupeyivān

हिन्दी अर्थ

नित्यमेव च सेवन्ते पोत्रिणीं द डनायिकाम्

English

An object that has passed off never returns. Hence, forget everything that has taken place and think about your duty."

अध्याय ६८

श्लोक 20

धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः

dhairyamāropya medhāvī duḥśaśokapariplutaḥ / netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ tasthau bhūmāvardhomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोधिनी स्तंमिनी ख्याते वतेते देवते उभे

English

On being appeased by him thus, Rama steadied his soul by his own efforts, slowly.

अध्याय ६८

श्लोक 21

तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः ।किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते

taṃ tathāgatamālokya rāmaṃ prāhākṛtavraṇaḥ / kimidaṃ bhṛguśārdūla naitatvayyupapādyate

हिन्दी अर्थ

देवद्विषां चमूरक्तहालापानमहोद्धते

English

Overwhelmed by sorrow and misery, Renuka wept again and again. She beat her belly (?) twentyone times with the pair of her hands.

अध्याय ६८

श्लोक 22

न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् ।धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये

na tvādṛśā mahābhāga bhṛśaṃ śocanti kutracit / dhṛtimanto mahāntastu duḥkhaṃ kurvati na vyaye

हिन्दी अर्थ

२६० ब्रह्माण्ड पुराण

English

Meanwhile with tears welling up in his eyes, Rama came near her and consoled his weeping mother, saying — "Enough, mother".

अध्याय ६८

श्लोक 23

शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः ।त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः

śokaḥ sarvendriyāṇāṃ hi pariśoṣapradāyakaḥ / tyaja śokaṃ mahābāho na tatpātraṃ bhavadṛśāḥ

हिन्दी अर्थ

हलं च मुसलं चैव देवतारूपमास्थितम् ।

English

On being consoled thus by him, Renuka regained her courage with great difficulty despite her inordinate misery, and said "So be it" in reply.

अध्याय ६८

श्लोक 24

एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः ।शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि

ehikāmuṣmikārthānāṃ nūnamekāntarodhakaḥ / śokastasyāvakāśaṃ tvaṃ kathaṃ tdṛdi niyacchasi

हिन्दी अर्थ

इन सब समुबरों को आधे ही क्षण में पान करने में इनका बहुत अधिक साहस निष्पन्न था । इनके दांत शकट के समान आकार वाले थे और इनके मुख बहुत ही विकराल थे एवं परम भीषण लोचन ये ।२२। ये अपनी स्वा- मिनी से द्रोह करने वाले और अपने समय के द्रोहियो के तथा वेदिक रोहण

English

Then, along with his brothers, Rama of long power- ful arms, made preparations for the cremation of his father's body by means of fire, in accordance with the injunc- tions, O king.

अध्याय ६८

श्लोक 25

तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् ।रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्

tattvaṃ dhairyadhano bhūtvā parisāṃtvaya mātaram / rudatīṃ bata vaidhavyaśaṃ kāpahatacetanām

हिन्दी अर्थ

से द्रोही बीर बेरियों के एवं यज्ञों से द्रोह करने वाले परम दुष्ट देत्यो के भक्षण करने में ये सब समान थीं । ये नित्य ही पोत्रिणी दण्ड नायिका का सेवन किया करती हैं ।२३-२४। उसी पर्व के पाशवं में द्वितीय दिव्य मन्दिर में रोधिनी और स्तम्भिनी प्रसिद्ध हैं और ये दो देवता बत्तमान रहती हैं

English

Renuka of steadfast holy rites, whose body was overwhelmed with sorrow for her husband, called all her sons together and spoke these words:

अध्याय ६८

श्लोक 26

नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः ।तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय

naivāgamanamastīha vyatikrāntasya vastunaḥ / tasmādatītamakhilaṃ tyaktvā kṛtyaṃ vicintaya

हिन्दी अर्थ

हैं जिनमें उनके कडूण भी हिलते रहा करते हैं। ये दें के शत्रुओं की सेना के रक्त और हाला के पान करने में मदोद्धत हैं ।२६। इनके नेत्र दित्य ही विधूणित हैं और इनके मुखों पर प्रहास रहा करता है। इसके अनन्तर रथे के किरि के दोनों पाश्वों में आवास करने वाला उत्तम आयुधों का

English

O my sons, I wish to follow your father who has gone to Heaven and who was by nature meritorious. It behoves you all to allow me to do so.

अध्याय ६८

श्लोक 27

इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः ।रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना

ityevaṃ sāṃtvamānaśca tena duḥśasamanvitaḥ / rāmaḥ saṃstaṃbhayāmāsa śanairātmānamātmanā

हिन्दी अर्थ

दन्द्र-हल-मुसल देवता के रूप में समास्थित है

English

Hence, I shall follow my beloved husband so that I shall proceed along with him without interruption for ever in the other world.

अध्याय ६८

श्लोक 28

दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः ।त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्

duḥkhaśokaparītā hi reṇukā tvarudanmuhaḥ / triḥsaptakṛtvo hastābhyāmudaraṃ samatāḍayat

हिन्दी अर्थ

स्वकीयमुकुटस्थाने स्वकीयायुधविग्रहम् ।

English

By entering this burning pyre, I will be slightly after a long time, the dear guest of my husband in the world of the

अध्याय ६८

श्लोक 29

तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः ।रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्

tāvattadantikaṃ rāmaḥ samabhyetyāśrulocanaḥ / rudatīmalamaṃbeti sāṃtvayāmāsa mātaram

हिन्दी अर्थ

एतदायुधयुग्मेन ललिता द'डनायिका ।

English

After saying these words with firm decision, Renuka decided to follow her husband by entering the fire.

अध्याय ६८

श्लोक 30

उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् ।त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्

uvācāpanayanduḥkhādbhartṛśokaparāyaṇām / triḥsaptakṛtvo yadidaṃ tvayā vakṣaḥ samāhatam

हिन्दी अर्थ

द ष्ट्राकटकटाऱकारवधिरीक्गतदिङ्मुखः ।

English

At that very juncture an incorporeal speech uttered thus, addressing Repuka along with her sons.

अध्याय ६८

श्लोक 31

तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः ।हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते

tāvatasaṃkhyamahaṃ tasmātkṣattrajāramaśeṣataḥ / haniṣye bhuvi sarvatra satyametadbravimi te

हिन्दी अर्थ

सदा संसेवते देवीं पश्यन्नेब हि फोत्रिणीम्

English

"O Renuka, listen attentively to my words, along

अध्याय ६८

श्लोक 32

तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् ।नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः

tasmāttvaṃ śokamutsṛjya dhairyamātiṣṭa sāṃpratam / nāstyeva nūnamāyātamatikrāntasya vastunaḥ

हिन्दी अर्थ

किरिचक्रब देवता प्रकाशन २६१

English

No rash and reckless act should be committed by anyone who desires his own welfare. You must not die. If one continues to live, one is sure to see happiness.

अध्याय ६८

श्लोक 33

इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा ।कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत

ityuktā reṇukā tena bhṛśaṃ duḥkhānvitāpi sā / kṛcchrāddhairyaṃ samālaṃbya tatheti pratyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

वात्ताल्याच्या अष्ट देव्यो दिक्ष्यशसूपविश्रुता:

English

Hence, O lady of bright smiles, sustain your asset of fortitude. Bide your time screening yourself behind an inevi- table cause.

अध्याय ६८

श्लोक 34

ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः ।अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि

tato rāmo mahābāhuḥ pituḥ saha sahodaraiḥ / agnau satkarttumārebhe dehaṃ rājanyathavidhi

हिन्दी अर्थ

अपने मुकुट के स्थान में स्वकीय आयुधों के विग्रह को धारण करते हुए जगत् के नाशक का देवगणों ने स्मरण किया था ।२९। इसको आयुधों के जोड़े से दण्ड नायिका ललिता विषजू नामदानह संग्राम का खण्डन कर देगी ।३०। दण्डनाथा के उसी पर्व की अग्र सीमा में वत्त मान महान् भीम-

English

Ere long your husband will regain consciousness. O splendid lady, when he is resuscitated you will realize your desires. You will be the recipient of much weal lasting for a long time."

अध्याय ६८

श्लोक 35

भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता ।पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्

bhartṛśokaparitāṅgī reṇukāpi dṛḍhavratā / putrānsarvānsamāhūya tvidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

लिह वत्तंमान है जो अपनी गर्जना से नभो मण्डल को ध्वनित कर रहा था ।३९ वह अपने दांतों को कटकटा रहा था जिस कट कटाहटसे सब दिशाओं में वधिरता छा गयी थी यह चंडोच्चंड- इस नाम ने विख्यात था और यह हाथ का तथा तीन लोचनों बाला था ।३२। यह शूल-खंग-ग्रेत और पां

English

Having heard those words (of the incorporeal speech) Renuka regained fortitude. Out of respect and high value of that (Divine speech), the sons became delighted.

अध्याय ६८

श्लोक 36

रेणुकोवाच ।अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् ।अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ

reṇukovāca / ahaṃ va-pitaraṃ putrāḥ svargataṃ puṇyaśīlinam / anugantumihecchāmi tanme 'nujñātumarhatha

हिन्दी अर्थ

को घारण करने वाला तथा परम दीप्त विग्रह था । यह सदा ही पोभिणी की ओर ही देखता हुआ देवी की सेवा किया करता है ।३३। किरिचक्र रथेन्द के ष्ठ पर्वे पर समाश्रय लेने वाली बार्तालो--आदि आठ देवियाँ हैं जो आठों दिशाओं मे उपविशत हैं ।३४। ये आठ पर्वतों के निष्पात से परम

English

Thereafter, • they took the body of the sage, their father, to the inner apartments of the hermitage. Laying it in a place sheltered from the wind, they sat all around it.

अध्याय ६८

श्लोक 37

असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः ।भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता

asahyaduḥśaṃ vaidhavyaṃ sahamānā kathaṃ punaḥ / bhartrā virahitā tena pravarttiṣye vininditā

हिन्दी अर्थ

घोर निर्धात के घोष वाली थी । आठ नागों के स्फुरित भूषा से समुत तथा न नष्ठ होने वाले बल ओर तेज बाली थो

English

He knew the mystic lore of MrtasaHjivini1 whereby

अध्याय ६८

श्लोक 38

तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम ।यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्

tasmādanugamiṣyāmi bharttāraṃ dayitaṃ mama / yathā tena pravarttiṣye paratrāpi sahāniśam

हिन्दी अर्थ

प्कृष्टदोष्प्रकांडोष्महुतदानवकोटयः ।

English

That great sage arrived at the hermitage. On entering it he saw them all in the same miserable plight over- whelmed with sorrow.

अध्याय ६८

श्लोक 39

ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव ।भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः

jvalantamimamevāgniṃ saṃpraviśya cirādiva / bharturmama bhaviṣyāmi pitṛlokapriyātithiḥ

हिन्दी अर्थ

सेवंते ललितां देव्यो दंडनाथामहनिशम्

English

On seeing Bhrgu, the original sire of their family, they joyously stood up, honoured him and offered him the most excellent seat:

अध्याय ६८

श्लोक 40

अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि ।प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ

anuvādamṛte putrā bhavadbhistatra karmaṇi / pratibhūya na vaktavyaṃ yadi matpriyamicchatha

हिन्दी अर्थ

तासामाख्याश्च विख्याताः समाकर्णय कुम्भज ।

English

The great sage congratulated and blessed them all. He asked them — "What has happened here?** They narrated everything to him.

अध्याय ६८

श्लोक 41

इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया ।अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे

ityevamuktvā vacanaṃ reṇukā dṛḍhaniścayā / agniṃ praviśya bharttāramanugantuṃ manodadhe

हिन्दी अर्थ

दंडनाथोपवाह्यस्तु कासरो धूसराङ्गतिः

English

"If the prowess of my performance of sacrifice and Tapas (penance) is auspicious, let this (sage Jamadagni) come to life thereby. Let him get up like one who had gone to sleep".

अध्याय ६८

श्लोक 42

एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह ।समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी

etasminneva kāle tu reṇukāṃ tanayaiḥ saha / samābhāṣyātigaṃbhīrā vāguvācāśarīrīṇī

हिन्दी अर्थ

कालद डवदुच्चंडबालकांगभ यंकर: ।

English

On seeing Bhrgu, his own respectable grandfather1 standing there, O king, he bowed down to him devoutly. With palms joined in reverence he said —

अध्याय ६८

श्लोक 43

हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु ।मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव

he reṇuke svatanayairgiraṃ me 'vahitā śṛṇu / mā kārṣīḥ sāhasaṃ bhadre pravakṣyāmi priyaṃ tava

हिन्दी अर्थ

२६२ बह्माष्ड पुराण

English

On being asked thus, O king, the intelligent sage Bhrgu, the omniscient holy lord, meditated and thought for a long time and explained the reason.

अध्याय ६८

श्लोक 44

साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा ।न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति

sāhaso naiva karttavyaḥ kenāpyātmahitaiṣiṇā / na marttavyantvayā sarvo jīvanbhadrāṇi paśyati

हिन्दी अर्थ

परम प्रकृष्ट बाहुओं की प्रकांड ऊधष्मा में करोड़ों दानव हुत हो रहे थे । ऐसी ये देवियाँ अहनिण दण्डनाथा श्री ललिता देवी की सेवा किया करती हैं । उनकी आख्या तो परम विख्यात है। है कुम्भज ! उसका आप श्रवण कीजिए। वार््ाली-वाराही-बाराह मुखी--अन्धिनी--जुम्भिणी--

English

Listen, O highly fortunate and dear one, listen to the cause of this act whereby, O sinless one, he committed an evil offence towards you, the omniscient one.

अध्याय ६८

श्लोक 45

तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते

tasmāddhairyadhanā bhūtvā bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī / nimittamantarīkṛtya kiñcideva śucismite

हिन्दी अर्थ

मोहिनी- स्तम्भिनी-ये हैं जो शत्रुओं के क्षोभ और स्तम्भन तथा उच्चा- टन करने में परम समर्थ है ।३६-३८। इनकी संस्थिति पव के वाम भाग में निरन्तर रहा करती है । उस दंडनाथा का उप वाह्य कासर हैं जिसको धूसर आकृति हैं ।३९। यह आधे कोश के बराबर आयत है । इसके दो सींग

English

He had been cursed formerly by Vasistha1 for the

अध्याय ६८

श्लोक 46

अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः ।उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने ।भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्

acireṇaiva bharttā te bhaviṣyati sacetanaḥ / utpannajīvitena tvaṃ kāmaṃ prāpsyasi śobhane / bhavitrī cirarātrāya bahukalyāṇa bhājanam

हिन्दी अर्थ

है और एक कोश के बराबर बिग्रह वाला है । इसके जो केश हैं वे खड्ग के समान कठोर हैं जिनसे इसका कलेवर ढका हुआ है ।४०। कालडंड के तुल्य उच्चंड बालों के कांड से बड़ा ही भयंकर है । यह नीले आनन के पयत के समान परम विकट और उन्नत रुष्ट भू वाला है ।४१। महानील गिरि के

English

Hence, though he may be warded off continuously by you, his father, O bestower of honour, he will surely carry it out with all his might, due to the force of the inevitable future.

अध्याय ६८

श्लोक 47

वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका ।तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते

vasiṣṭha uvāca iti tadvacanaṃ śrutvā dhṛtimālaṃbya reṇukā / tadvākyagauravāddharṣamavāpustanayāśca te

हिन्दी अर्थ

समान गरिष्ठ एके श्रेष्ठ स्कन्धं के मंडल वाला है। प्रभूत ऊष्मा से युक्त निश्वास के प्रसार से सागर को भी प्रकम्पित करने वाला है

English

O highly fortunate son of Brahm&, recount unto me the activities of Paraiurama. What did that highly vigorous sage do, when he got extremely enraged by the act of the king?

अध्याय ६८

श्लोक 48

ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः ।शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्

tatonītvā piturdehamāśramābhyantaraṃ muneḥ / śāyayitvā nivāte tu paritaḥ samupāviśan

हिन्दी अर्थ

घर्घरध्वनिना कालमहिषं विहसन्निव ।

English

After that highly fortunate sage Bhrgu had departed, the infuriated sage Rama who was devoted to his father, spoke thus, having hevy sighs again and again.

अध्याय ६८

श्लोक 49

तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् ।निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च

teṣāṃ tatropaviṣṭānāmaprahṛṣṭātmacetasām / nimattāni śubhānyāsannanekāni mahānti ca

हिन्दी अर्थ

ललितायां का्यंसिद्धि विज्ञापयितुमागताः ।

English

Alas, see the foolishness of king Karttavirya who has

अध्याय ६८

श्लोक 50

तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः ।निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः

tena te kiñcidāśvastacetaso munipuṅgavāḥ / niṣeduḥ sahitā mātrā kāṅkṣanto jīvitaṃ pituḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रश्चाप्सरसश्चेव स चतुष्पष्टिकोटयः

English

Let all the sages hear (as witness) the vow that is' taken by me. I shall avenge my father by killing Karttavirya in the battle.

अध्याय ६८

श्लोक 51

एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः ।विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया

etasminnantare rājanbhṛguvaṃśadharo muniḥ / vidherbalena matimāṃstatrāgacchadyadṛcchayā

हिन्दी अर्थ

सिद्धाअग्निश्च साध्याश्च विश्वेदेवास्तथापरे ।

English

Even if the king were to be defended by Indra and other Devas as well as by Danavas, I shall certainly kill him. It won't be otherwise."

अध्याय ६८

श्लोक 52

अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः ।सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः

atharvaṇāṃ vidhiḥ sā kṣādvedavedāṅgapāragaḥ / sarvaśāstrārthavitprājñaḥ sakalāsuravanditaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मा मयश्चंव मातरश्च वलोन्नताः ।

English

On hearing the words thus spoken by Rama, the noble-souled sage Jamadagni said to his son who had spoken so boldly and daringly.

अध्याय ६८

श्लोक 53

मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् ।यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्

mṛtasaṃjīvinīṃ vidyāṃ yo veda munidurlabhām / yathāhatānmṛtāndevairutthāpayati dānavān

हिन्दी अर्थ

रुद्राश्च परिचाराश्च रुद्राश्वेव पिशाचकाः ।

English

Listen Rama. I shall recount the eternal virtue of good men. On paying heed to this, all men become virtuous.

अध्याय ६८

श्लोक 54

शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् ।प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः

śāstramośanasaṃ yena rājñāṃ rājyaphalapradam / praṇītamanujīvanti sarve 'dyāpīha pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

किरिचक्रथ देवता प्रकाशन २६३

English

Good persons of exalted fortune who are desirous of ultimate freedom from the worldly existence, do not become excessively furious with anyone, although they are condemned and beaten.

अध्याय ६८

श्लोक 55

स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः ।ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्

sa tadāśramamāsādya praviṣṭo 'ntarmahāmuniḥ / dadarśa tadavasthāṃstānsarvānduḥkhapariplutān

हिन्दी अर्थ

इसकी ध्वनि घर्घराहट कालरूपो महिष का भी उपहास सा कर रही थी । इसके खुरों के निक्षेष से पुष्कल आवत्त वारिद हो गये थे

English

Those ascetics of exalted fortune exercise full control over their sense-organs. To such men of perpetual good actions are the worlds of never-ending pleasure.

अध्याय ६८

श्लोक 56

अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा ।उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्

atha te tu bhṛguṃ dṛṣṭvā vaṃśamya pitaraṃ mudā / utthāyāsmai daduścāpi satkṛtya paramāsanam

हिन्दी अर्थ

उसके हो पव के नोचे को ओर चित्रालयों में संस्थिति करने बाले इनर आदि अनेक दों वाले दिशाओं के आठ देवता ये ।४८। ये सबललिता में कार्यों की सिद्धि के हो विज्ञापन करने के लिये वहाँ पर समागत हुए ये । इन्द्र और अप्सराए सब चौसठ करोड़ थे ।४५। सिद्ध-अग्नि-साध्य-विण्वे-

English

He who retaliates by beating a person who beats him is not a S&dhu. He is a sinner. We are S&dkus and Brdhmanas who have attained a venerable status, due to forbearance.

अध्याय ६८

श्लोक 57

स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः ।पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्

sa cāśīrbhistu tānsarvānabhinandya mahāmuniḥ / papraccha kimidaṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ te nyavedayan

हिन्दी अर्थ

देवा-विश्‍वकर्मा-भय--वलोन्नत मातृगण--रद्ध-परिचार--रद्र--पिशाच- राक्षसों के नाम तथा बहुत राक्षस क्रन्दन करते हैं ।४६-४७। वहां पर मित्र- गस्धव' सदा ही गान करने में परायण थे। विश्वा वसु आदि सब जो विख्यात हैं उसके आगे गमन करने बाले थे ।४८। उसी भांति से भूतगण--

English

A very great sin may result if the king is slain, O dear one: Hence, I restrain you now. Accord forgiveness and perform a penance."

अध्याय ६८

श्लोक 58

तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् ।संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्

tacchrutvā sa bhṛguḥ śīghraṃ jalamādāya mantravit / saṃjīvinyā vinayā taṃ siṣeca proccarannidam

हिन्दी अर्थ

जो आगे-आगे गमन कर रहे थे

English

After understanding fully what had been commanded thus by his father, O prince, Rama, the suppressor of enemies, spoke to his father habitually inclined to forget and forgive.

अध्याय ६८

श्लोक 59

यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् ।तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः

yajñasya tapaso vīya mamāpi śubhamasti cet / tenāsau jīvatācchīghraṃ prasupta ivacotthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा चित्ररथश्चेव रथकारककारका ।

English

O dear father of great intellect, listen now to my humble submission. Peace and restraint have been advocated by you for i Sadhus of noble souls.

अध्याय ६८

श्लोक 60

एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा ।समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः

evamukte śubhe vākye bhṛguṇā sādhukāriṇā / samuttasthāvathārcīkaḥ sākṣādgrarurivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

देवैश्च भगवांस्तत्र गोविंद: कमलापतिः ।

English

That procedure of peace and restraint should be

अध्याय ६८

श्लोक 61

दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् ।ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह

dṛṣṭvā tatra sthitaṃ vandyaṃ bhṛguṃ svasya pitāmaham / nanāma bhaktyā nṛpate kṛtāñjaliruvāca ha

हिन्दी अर्थ

घन्वंतरिश्च भगवानथान्ये गणनायकाः

English

Hence, Karttavlrya should be slain by me. O vener- able one, permit me. Let me fulfil my enmity (let me take proper revenge).**

अध्याय ६८

श्लोक 62

जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे

jamadagniruvāca dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ saphalaṃ jīvitaṃ ca me

हिन्दी अर्थ

कटकाण्डगलद्दान संतपितमधुव्रताः ।

English

"Listen to my words attentively, O Rama, O highly fortunate one. You shall act in accordance with the inevitable future. It cannot be otherwise at all.

अध्याय ६८

श्लोक 63

यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ ।भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद

yatpaśye caraṇau te 'dya surāsuranamaskṛtau / bhagavankiṃ karomyadya śuśrūṣāṃ tava mānada

हिन्दी अर्थ

अनंतो वासुकिस्तक्षः कर्कोटः पद्म एव च

English

Go to god Brahma from here. Ask him, O dear one, what is conducive to your welfare and what is not. You shall do what that holy lord says. There is no doubt in this."

अध्याय ६८

श्लोक 64

पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो ।इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः

punīhyātmakulaṃ svasya caraṇāṃbukaṇairvibho / ityuktvā sahasā'nītaṃ rāmeṇārdhyaṃ mudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

एते नागेश्‍वराश्‍्चैव नागकोटिभिरावृताः

English

On being told thus, that highly intelligent sage bowed down to his father and went to the world of Brahma where ordinary people have no access at all.

अध्याय ६८

श्लोक 65

प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः ।तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः

pradadau pādayostasya bhaktyāna mitakandharaḥ / tajjalaṃ śirasādhatta sakuṭuṃbo mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

एवंप्रकारा बहवो देवतास्तत्र जाग्रति ।

English

He saw the world of Brahma made of gold. It had the ramparts of gold. It was embellished with pillars studded with jewels.

अध्याय ६८

श्लोक 66

अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः ।भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्

atha satkṛtya sa bhṛguṃ papraccha vinayānvitaḥ / bhagavan kiṃ kṛtaṃ tena rājñā duṣṭena pātakam

हिन्दी अर्थ

२६४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

There he saw Brahma of unmeasured prowess, seat- ed on a beautiful throne set with gems and jewels. He was adorned with ornaments set with gems and jewels.

अध्याय ६८

श्लोक 67

यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः ।साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते

yasyātithyaṃ hi kṛtavānahaṃ samyagvidhānataḥ / sādhubuddhyāsa duṣṭātmā kiṃ cakāra mahāmate

हिन्दी अर्थ

तत्रेव देवताश्चक्र चक्राकारा मरुदिशः । आश्नित्य किल वतंते तदधिष्ठातृदेवता:

English

He saw Brahma, the giver of benefits of penance, the lord and creator of the worlds, meditating on the perfect Brahman, with perfect mental control.

अध्याय ६८

श्लोक 68

वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः ।चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते

vasiṣṭha uvāca evaṃ sa pṛṣṭo matimānbhṛguḥ sarvavidīśvaraḥ / ciraṃ dhyātvā samālocya kāraṇaṃ prāha bhūpate

हिन्दी अर्थ

उसी भाँति से चित्ररथ--रथकारक-तुम्बरुमारद- यज्ञ-सोम-

English

On seeing Rama with his head bent down, he congratulated and blessed him and enquired about his happi- ness— "O dear child, what have you come here for?"

अध्याय ६८

श्लोक 69

भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः ।यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ

bhṛguruvāca śṛṇu tāta mahābhāga bījamasya hi karmaṇaḥ / yaśca vai kṛtavānpāpaṃ sarvajñasya tavānagha

हिन्दी अर्थ

यज्ञेशवर-समस्त देवगणों के सहित कमला के स्वामी भगवान् गोविन्द-- जगत् चक्र के भक्षण करने वाले भीषण शूलपाणि ईशान--बरह्मा-अश्विनी कुमार जो कि मेद्य के विशारद ये--भगवाबू धन्वन्तरि और अन्य गणों के नायक भो पुरोगामी ये ।५०-५२। इनके कटस्थलों से जो मद गिर रहा था

English

On being asked by the Creator, Rama recounted everything from the beginning, the interlude of Karttavirya and his noble-soulcd father.

अध्याय ६८

श्लोक 70

शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः ।द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते

śaptaḥ purā vasiṣṭhena nāśārthaṃ sa mahīpatiḥ / dvijāparādhato mūḍha vīryaṃ te vinaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

उस पर भ्रमर झूम रहे ये। अनन्त-वासुकि- तक्षक--कर्कोट--पदुम-- महापद्म शंखपाल- गुलिक--सुबल--ये सब नागेश्वर थे जो करोड़ों नागों से समावृत होते हुए पुरोगमन कर रहे थे ।५३-५४। इस प्रकार वाले बहुत--से देवगण जाग्रत हो रहे थे। और पूर्व आदि दिशाओं से समारम्भ

English

On hearing everything, O bestower of honour, Brahma who had already understood everything, spoke to the highly righteous Rama something that would ultimately lead to happy consequences.

अध्याय ६८

श्लोक 71

तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः ।अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्

tatkathaṃ vacanaṃ tasya bhaviṣyatyanyathā muneḥ / ayaṃ rāmo mahāvīryaṃ prasahyanṛpapuṅgavam

हिन्दी अर्थ

करके चारों ओर अपना निवास स्थल बनाये हुए थे ।५५। वहीं पर देवताओं ने मरत् दिशा को चक्राकार कर दिया था। और उस दिशा का समाश्रवण करके वे सब अधिष्ठान देवता हो रहे थे

English

"Difficult to accomplish indeed is the vow that you have taken out of anger. O Brahmacarin, this creation originates, due to the grace of the Lord.

अध्याय ६८

श्लोक 72

हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा ।यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः

haniṣyati mahābāho pratijñāṃ kṛtavānpurā / yasmāduraḥ pratihataṃ tvayā mātarmamāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

कपालं च गदां बिश्रदृध्वंकेशो महावपुः । पातालतलजंबालबहुलाकारकालिमा

English

You wish to make the Earth rid of kings twentyone times on account of the fault of a singleking, as well as the discomfiture of your father.

अध्याय ६८

श्लोक 73

एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया ।त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्

ekaviṃśativāraṃ hi bhṛśaṃ duḥkhaparītayā / triḥ saptakṛtvo niḥkṣatrāṃ kariṣye pṛthivīmimām

हिन्दी अर्थ

अट्टहासमहाबज्ञदीणंब्रह्मांडमण्डलः ।, भिन्दन्डमरुकध्वानं रोदसीकन्दरोदरम्

English

The eternal creation along with the Brahmanas Ksatriyas, Vaisyas and Sudras has come out of Hari and merged into him again and again.

अध्याय ६८

श्लोक 74

अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् ।भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद

ato 'yaṃ vāryamāṇo 'pi tvāyā pitrā nirantaram / bhāvinor'thasya ca balātkariṣyatyeva mānada

हिन्दी अर्थ

फूत्कारीत्रिपुरायुकतं फणिपाशं करे बहने । क्षेत्रपाल: सदा भाति सेवमानः किटीश्वरीम्

English

O dear boy, take from your preceptor Hara, a Kavoca 1 (coat of mail) having the Mantra of Srlkrsna. The splendour of Vi snu is difficult to be transgressed but Siva's power will conquer it.

अध्याय ६८

श्लोक 75

स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता ।दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः

sa tu rājā mahābhāgo vṛddhānāṃ paryupāsitā / dattātreyāddhareraṃśāllabdhabodho mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्यैव च समीपस्थस्तस्या वाहनकेसरी । यमाहह्य प्रववृते भंडासुरव्ध षिणी

English

The Kavaca named Trailokya-Vijaya (conquest of the three worlds) is extremely miraculous and wonderful. By pleading and entreating to Sankara somehow try to get this {Kavaca) which is difficult to be obtained.

अध्याय ६८

श्लोक 76

साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् ।एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः ।यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्

sākṣādbhakto mahātmā ca tadvadhe pātakaṃ bhavet / evamuktvā mahārāja sa bhṛgurbrahmaṇaḥ sutaḥ / yathāgataṃ yayau vidvānbhaviṣyatkālaparyayāt

हिन्दी अर्थ

प्रागुक्तमेव देवेशीवाहसिहस्य लक्षणम् ।

English

Delighted by your good qualities, the compassion- ate lord who endears himself to those who are in a wretched condition, will definitely give even the divine Pasupata missile without any doubt.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 68
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.