Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
72
अध्याय 72 / 156

Book 2 - Adhyaya 34

55 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ55 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः ।यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite trayastriṃśattamo 'dhyāyaḥ sagara uvāca brahmaputra mahābhāga mahānme 'nugrahaḥ kṛtaḥ / yadidaṃ kavacaṃ mahyaṃ prakāśitamanāmayam

हिन्दी अर्थ

उदता स्त्री के शिर के केशों को पकड़ कर उसे यहां ले आवें ।./॥

English

"O highly fortunate son' of Brahma, great is the favour done to me because this Kavaca, devoid of any deficiency, has been revealed to me.

अध्याय ७२

श्लोक 2

और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् ।भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो

aurveṇānugṛhīto 'haṃ kṛtāstro yadanugrahāt / bhavatastu kṛpāpātraṃ jāto 'hamadhunā vibho

हिन्दी अर्थ

आपके यहाँ अन्दर अवरोध में रहने वाली जो हरिण के समान नेत्रों ६:ती सुस्दरिया हैं उनकी दासी बनकर बहुत समय तक बह दुष्टा स्त्री उनको सेबा किया करेगी ।४५। हमारे एक-एक योद्धा से ही परिपन्थी की सेनाओं में त्रैलोक्य विशेष खूपसे त्रस्त होकर सम्पूर्ण चराचर शङ्कित होता है

English

I have been blessed by Aurva because it was through his favour that I learnt how to discharge missiles. Now, O holy lord, I have become the object of your grace.

अध्याय ७२

श्लोक 3

रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो ।यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद

rāmeṇa bhārgavendreṇa kārttavīryo nṛpo guro / yathā samāpito vīrastanme vistarato vada

हिन्दी अर्थ

हे दानव ! अन्य तो आपका चित्त हो प्रमाण है। ऐसा निवेदन करके उस

English

O preceptor, recount to me in detail how the heroic king Karttavirya was slain by Rama, the leading member of the family of Bhfgu.

अध्याय ७२

श्लोक 4

कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च ।उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो

kṛpāpātraṃ sa dattasya rājā rāmaḥ śivasya ca / ubhau tau samare vīrau jaghaṭāte kathaṃ guro

हिन्दी अर्थ

अंडासुर का कोध और अधिक बढ़ा दिया था ।४७। महादू सत्व वाला जो विंग बह विचक्षण और विचारों का ज्ञाता या। वह अपने बड़े भाई से यह बोला था जो कि उदत दत्य था ।४८। है देव ! आप तो स्वय शप्तुओं के दमन करने बाले हैं आप स्वयं ही सव कार्ये को जानते हैं । आपको किसी

English

That king enjoyed the favour of Datta and Rama that of Siva. How did these two heroes come together in the battle, O preceptor?

अध्याय ७२

श्लोक 5

वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् ।कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः

vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi caritaṃ pāpanāśanam / kārttavīryasya bhūpasya rāmasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

को भी कुछ भी नहीं बताना चाहिए क्योंकि आप नीति के मार्ग में रहा करते हैं

English

"Listen O king, I shall recount to you the story of king KArttavIrya and the noble-soulcd Rama — the story that dispells sins.

अध्याय ७२

श्लोक 6

स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् ।चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः

sa rāmaḥ kavacaṃ labdhvā mantraṃ caiva gurormukhāt / cakāra mādhanaṃ tasya bhaktyā paramayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

अविचारेण चेत्कर्म समूलमवकृन्तति

English

After receiving the Kavaca and the Mantra directly from the preceptor, Rama began to practise the same with great devotion.

अध्याय ७२

श्लोक 7

भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः ।उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः

bhūmiśāgī triṣavaṇa snānasadhyāparāyaṇaḥ / uvāsapuṣkare rāma śatavarṣamatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

भण्डासुर अहंकार वर्णेन २५९

English

Rama stayed at Puskara for a hundred years regular- ly sleeping down on the bare ground, devoted to the perform- ance of the Sandhya prayers and bath three times a day, and never remaining languid.

अध्याय ७२

श्लोक 8

समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः ।आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः

samitpuṣpakuśādīni dravyāṇyaharaharbhṛgoḥ / ānīya kānanādbhūpa prāyacchadakṛtavraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

परस्य कटके चाराः १ षणीया: प्रयत्नतः ।

English

Everyday, O king, Akrtavrana, brought materials of worship such as sacrificial twigs, flowers, Kusa grass etc. from the forest and gave them to Rama, the member of the family of Bhrgu.

अध्याय ७२

श्लोक 9

सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः ।आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्

satataṃ dhyānasaṃyukto rāmo matimatāṃ varaḥ / ārādhayāmāsa vibhuṃ kṛṣṇaṃ kalmaṣanāśanam

हिन्दी अर्थ

अशंकिताकारवांश्च गृप्तमन्त्र: स्वमंत्रिष्,

English

Rama, the most excellent one among intelligent per- sons, was continuously absorbed in meditation. He thus propitiated lord Kisna the destroyer of sins.

अध्याय ७२

श्लोक 10

तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते ।गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा

tasyaivaṃ yajamānasya rāmasya jagatīpate / gataṃ varṣaśataṃ tatra dhyānayuktasya nityadā

हिन्दी अर्थ

षडुपायास्प्रयुङजानः सर्वत्राभ्यहिते पदे ।

English

As he continued his worship and his perpetual meditation, O king, a hundred years elapsed.

अध्याय ७२

श्लोक 11

एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् ।मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्

ekadā tu mahārāja rāmaḥ snātuṃ gato mahān / madhyamaṃ puṣkaraṃ tatra dadarśāśvaryamuttamam

हिन्दी अर्थ

विजयं लभते राजा जाल्मो मक्षु विनश्यति

English

Once, O great king, Rama the great sage went to the middle Puskara for taking bath. There he saw an excellent miracle!

अध्याय ७२

श्लोक 12

मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः ।व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः

mṛga ekaḥ samāyāto mṛgya yuktaḥ palāyitaḥ / vyādhasya mṛgayāṃ prāpto dharmatapto 'tipīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

नावज्ञा वेरिणां कार्या शक्तेः संत्र सम्भवः

English

A stag came there running accompanied by a hind. He was being chased by a hunter. He was extremely afflicted and distressed by the heat.

अध्याय ७२

श्लोक 13

पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः ।रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः

pipāsito mahābhāga jalapānasamutsukaḥ / rāmasya paśyatastatra sarasastaṭamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

स्तंभोत्पन्नेन केनापि नरतियग्वपुभृं ता ।

English

"This Rama is a great warrior. He is capable of destroying wicked persons. How can I kill the stag and the hind hunted by me, when he is within sight."

अध्याय ७२

श्लोक 14

पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा ।उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ

paścānmṛgī samāyātā bhītā sā cakitekṣaṇā / ubho tau pibatastatra jalaṃ śaṅkitamānasau

हिन्दी अर्थ

जो कुछ भी करता है वह सब विचार करके ही करना चाहिए क्यों- कि भली भाँति विचार का करना हो परम गति है। बिना भली भाँति से विचार के जो भी कुछ किया जाता है वह मूल के सहित ही सम्पूर्ण विनष्ट हो जाया करता है ।१०। शत्रु के कटक में दूत प्रयत्न पूर्वक भेजने चाहिए ।

English

Occupied wi th this thought, O excellent king, he remained there itself frightened in his mind on account of Rama.

अध्याय ७२

श्लोक 15

तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः ।स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्

tāvatsamāgato vyādho bāṇapāṇirdhanurddharaḥ / sa dṛṣṭvā tatra saṃviṣṭaṃ rāmaṃ bhārgavanandanam

हिन्दी अर्थ

अपनी विजय को सिद्धि को इच्छा रखने वाले को चाहिए कि शत्र, के बल और अबल का पहिले ज्ञान प्राप्त कर लेवे ।५१। जो दूतों के द्वारा ही देखने आला है--जिसकी प्रतिज्ञा सुहढ़ है--जो सदा ही शङ्कित मन वाला है-- जो अशङ्कित आकार बाजा है--जो अपने मन्त्रियों में गुप्त मन्त्रणा वाला

English

On thinking thus, Rama the intelligent sage stood in the middle Puskara lake accompanied by his disciple, while they too continued to stand there.

अध्याय ७२

श्लोक 16

अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः ।स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्

akṛtavraṇasaṃyuktaṃ tasthau dūrakṛtekṣaṇaḥ / sa cintayāmāsa tadā śaṅkito bhṛgunandanāt

हिन्दी अर्थ

होता है । ये छं उपाय हैं इनका प्रयोग करने वाला जो रादा अभ्यहित पद पर स्थित रहता है वही राजा विजय का लाभ प्राप्त किया करता है। जो जाल्म होता है उसका शीघ विनाश हो जाया करता है ।५२-५३। कोई भी कार्य का आरम्भ विना आगा-पीछा सोचे ही कर दिया जाया करता है वह

English

After drinking water they resorted to the shade of a tree. Even as they continued to look at the noble-souled Rama, they carried on their joyous dialogue.

अध्याय ७२

श्लोक 17

अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः ।कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ

ayaṃ rāmo mahāvīro duṣṭānāmantakārakaḥ / kathametasya hanmyetau paśyato mṛgayāmṛgau

हिन्दी अर्थ

यिनाश करने वाला ही हुआ करता है । जिसका मली भाँति विचार करके पीछे जो कर्म किया गया है वह विशेष रूप से जय देने वाला ही हुआ करता है ।५४। यह तियंग् है-र्‍यह नारी है अथवा यह क्षद्रा है-इन बातों से भी राजाओं को कभी भी वैरियों की अवज्ञा नहीं करनी चाहिए क्योंकि शक्ति

English

''Darling, we shall continue to stay here as long as Rama stays here. In the presence of this heroic warrior, we need not have any fear.

अध्याय ७२

श्लोक 18

इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम ।तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः

iti cintā samāviṣṭo vyādho rājanyasattama / tasthau tatraiva rāmasya bhayātsaṃtrastamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

तो ऐसी विलक्षण है कि वह सभी जगह हो सकती हैं । देखिये, ऐतिहासिक

English

Even if the hunter were to come here and strike at us, he will be reduced to ashes on being merely glanced at by. the sage."

अध्याय ७२

श्लोक 19

रामस्तु तौ मृग्ॐ दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् ।तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्

rāmastu tau mṛgoṃ dṛṣṭvā pibantau sabhyaṃ jalam / tarkayāmāsa medhāvī kimatra bhayakāraṇam

हिन्दी अर्थ

२७ = ब्रह्माण्ड पुराण टता विद्यमान है--खम्के से समुरपल्न-नेरः ओर: तियं (वशु) -का वपु धारण करने बाले समस्त प्राणियों, का.. श्रुत नरकिह ने , हिरण्यकशिपु जेसे महान् बलवान् को मार डाला था

English

When these words were uttered by the hind who was pleased to see Rama, the stag too was delighted. He said to his beloved.

अध्याय ७२

श्लोक 20

नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते ।केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ

naivātra vyāghrasenādo na ca vyādho hi dṛśyate / kenaitau kāraṇenāho śaṅkitau cakitekṣaṇau

हिन्दी अर्थ

पुरा हि चंडिका नाम नारी मायाविजू भिणि ।

English

"O highly fortunate and graceful 'lady, what you say is true. I too know the potentiality of the extremely noble- souled Rama.

अध्याय ७२

श्लोक 21

अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा ।चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ

atha vā mṛgajātirhi nisargāccakitekṣaṇā / cenaitau jalapāne 'pi paśyataścakitekṣaṇau

हिन्दी अर्थ

शक्तिरेव हि सर्वत्र कारणं विजयश्रियः ।

English

Brahma had commanded him, "Go to the region of Siva." On receiving his behest, this sage went to the pre- sence of Siva.

अध्याय ७२

श्लोक 22

नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ ।लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ

naitāvatkāraṇaṃ cātra kintu khedabhayāturau / lakṣayete khinnasarvāṅgau kampayuktau yatastvimau

हिन्दी अर्थ

केयं कस्मात्समुत्पन्ना क्रिमा्ारा किमाश्रया ।

English

He joyously bade farewell to him, after giving the weapons eagerly and with due regard. O gentle lady, he has come here eager to practise the Mantra.

अध्याय ७२

श्लोक 23

एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे ।शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ

evaṃ saṃcintya matimānsa tasthau madhyapuṣkare / śiṣyeṇa saṃyuto rāmo yāvattau cāpi saṃsthitau

हिन्दी अर्थ

किवला किसहाया बा देवं तत्प्रबिचायंताम्

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 24

पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ ।रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा

pītvā jalaṃ tatastau tu vṛkṣacchāyāsamāśritau / rāmaṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kathāṃ tau cakraturmudā

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तः स विष गेण को. विचारो महौजसाम् ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 25

मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः ।अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्

mṛgyuvāca kānta cātraiva tiṣṭhāvo yāvadrāmo 'trasaṃsthitaḥ / asya vīrasya sāṃnidhye bhayaṃ naivāvayorbhavet

हिन्दी अर्थ

अस्मद्वसे महासत्वा अक्षोहिण्यधिपाः 'शतम् ११६२

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 26

अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति ।दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति

atrāpyāgatya caivdyādhau hyāvayoḥ prahariṣyati / dṛṣṭamātro hi muninā bhasmībhūto bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

„= अरे पापसमाञ्ञार कि .वृथा शङ्कसे, स्त्रियः,

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 27

इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया ।मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्

ityukte vacane mṛgyā rāmar śanatuṣṭayā / mṛgaścovāca harṣeṇa samāviṣṭaḥ priyāṃ svakām

हिन्दी अर्थ

प्राचीन समय में-भी चण्डिका नाम वाली एक नारी ही तो यी जिसते रण में निशुम्म-शुम्म और महिष को मार डाला ' था-।५७। उसी के असंग से उसने बहुत से देट्यों का वितताश : कर दिया -या। इसी, कारण से ैं यही बतलाता है कि यह समझ करके केवल स्त्री ही तो है कमी भी अवज्ञा नहीं

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 28

एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि ।जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः

evameva mahābhāge yadvai vadasi bhāmini / jāne 'hamapi rāmasya prabhāvaṃ sumahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए ।५८। शक्ति ही सर्वत्र विजय को श्री'का कारण हुआ करतो हैत शक्तिके आधार को प्राप्त हैं उतः-स्त्री ओर: पुरुषों से हम को भय नहीं हैं ।५६। इस सेंसार को स्वभाव से- ही शक्ति ही सर्व ओर विभात हुआ।कर्ती है। सो उस बुरे आशय वाली की क्या प्रवृत्ति है-+आप्र- को; समझ लेना

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 29

यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः ।सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः

yo 'yaṃ saṃdṛśyate cāsya pārśvaṃ śiṣyo 'kṛtavraṇaḥ / sacāne na mahābhāgastrāto vyāghrabhayāturaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए ।६७। है देव! आवको इतत सभी 'दालों का विचर क्रर' लेना चाहिए कि बह। कौन है-किससे.. यह सिसुत्पन्न हुई है-- इसके आचारःवया हैं: इसका ओश्र यक्पा है--इसक। बल कंसा ओर कितत्री है-- इसकी सहायता

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 30

अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः ।पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्

ayaṃ rāmo mahābhāge jamadagnisuto 'nujaḥ / pitaraṃ kārttavīryeṇa dṛṣṭvā caiva tiraskṛtam

हिन्दी अर्थ

भंडासुर अहंकार वर्णन २८१

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 31

चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् ।तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्

cakārātitarāṃ kruddhaḥ pratijñāṃ nṛpaghātinīm / tatpūrtikāmo hyagamadbrahmalokaṃ purā hyayam

हिन्दी अर्थ

करने बाले कोन-कोन हैं ।६६। उस विषंग छोटे भाई के द्वारा जब इस रीति से भंडासुर से कहा गया था तो उसने कहा था कि जो महान् ओज वाले हैं उनके लिए विचार का करने की क्या आवश्यकता है। हमारी सेना में महान् सत्वधारी हैं और सैकड़ों तो अक्षौहिणी सेना के अधिप हैं। वे इतने

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 32

स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह ।तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्

sa brahmā diṣṭavāṃścainaṃ śivalokaṃ vrajeti ha / tasya tvājñāṃ samādāya gato 'sau śivasannidhim

हिन्दी अर्थ

समर्थ हैं कि जलधि के जल का भी पान कर सकते हैं ओर स्वगे को भी दग्ध कर सकते हैं । अरे ! पापसमाचार ! व्यर्थे ही स्त्रियों के विषय में तू बया ऐसी शङ्का कर रहा है

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 33

प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः ।स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्

provācākhilavṛttānta rājñaścapyātmanaḥ pituḥ / sa kṛpālurmahādevaḥ sabhājya bhṛgunandanam

हिन्दी अर्थ

तत्सर्वं हि मया पूर्वं चारद्वारावलोकितम् ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 34

ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा ।स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च

dadau kṛṣṇasya sanmantramabhedyaṃ kavacaṃ tathā / svīyaṃ pāśupataṃ cāstramanyāstragrāmameva ca

हिन्दी अर्थ

अग्ने समुदिता काचिल्ललितानामधारिणी

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 35

विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् ।सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः

visarjayāmāsa mudā dattvā śastrāṇi cādarāt / so 'yamatrāgato bhadre metrasādhanatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

सा चाविञारनिवहा किंतु मायापरायणा ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 36

नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः ।शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः

nityaṃ japati dharmātmā kṛṣṇasya kavacaṃ sudhīḥ / śatavarṣāṇi cāpyasya gatāni sumahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यल्लंधिमहिमा भण्ड: केन विजीयते

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 37

मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि ।आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता

mantra sādhayato bhadre na ca tatsiddhireti hi / ātrāsti kāraṇaṃ bhaktiḥ sāva vai trividhā matā

हिन्दी अर्थ

केचित्पातालगर्भेषु केचिदम्बुधिवारिषु ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 38

उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे ।शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः

uttamā madhyamā caiva kaniṣṭhā taralekṣaṇe / śivasya nāradasyāpi śukasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

केचिदिगंतकोणेषु केचित्कुञ्जेषु भूश्रृताम्

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 39

अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः ।बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः

aṃbarīṣsya rājarṣe rantidevasya māruteḥ / balervibhīṣaṇasyāpi prahlādasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यह सब तो मैंने पहिले ही दूतो के दवारा देख लिया है । इसके आगे कोई ललिता नाम वालो स्त्री समुदित हुई है।६४ यह यथार्थ नाम वाली है अर्थात् जो भी इसके नाम का अघं होता है वैसी ही है। पुष्प के समान तो इसका परम कोमल शरीर है। न तो उसमें कोई सत्व है और न वीर्य-

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 40

उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च ।वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे

uttamā bhaktirevāsti gopīnāmuddhavasya ca / vasiṣṭhādimunīśānāṃ manvādīnāṃ śubhekṣaṇe

हिन्दी अर्थ

पराक्रम ही । संग्रामों में ऐसी स्त्री की क्या गति हो सकती है ।६१। और बह तो अविचारों का समुदाय ही है किन्तु माया फंलाने में अवश्य ही वह परायणा है । उसके सत्त्व से ही उसका अपना स्त्रियों का समुदाय अविद्य मान है ।६६। उनसे उसने क्या उत्पादन किया है और न इस प्रकार से.

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 41

मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा ।मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः

madhyā ca bhaktirevāsti prākṛtānyajaneṣu sā / madhyabhaktirayaṃ rāmo nityaṃ yamaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

२२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 42

सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः ।वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा

sevate gopikādhīśaṃ tena siddhiṃ na cāgataḥ / vasiṣṭha uvāca ityuktā tvaritaṃ kāntaṃ sā mṛgī hṛṣṭamānasā

हिन्दी अर्थ

विशेष चेष्टा ही करती टै । अथवा आपके द्वारा कथित न्याय से महान् भी उसका बल होवे तो रहे ।६७। तीनों लोकों के द्वारा जिसकी महिमा का उल्लंघन नहीं होता है ऐसा यह भण्डासुर किसके द्वारा जीता जा सकता है अर्थात् इसको कोई भी पराजित नहीं कर सकता है ।६७। इस समय में भी

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 43

पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् ।मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय ।र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना

punaḥ papraccha bhaktestu lakṣaṇaṃ premadāyakam / mṛgyuvāca sādhukānta mahābhāga vacaste 'laukikaṃ priya / rhadṛg jñānaṃ tava kathaṃ saṃjātaṃ tadvadādhunā

हिन्दी अर्थ

देवगण मेरे बाहुबल के संमर्देन से मूच्छित किसी समय में भी श्वास लेने में भी समथं नहीं हैं ।६६। उनमें से कुछ तो पाताल के गर्भो में जा छिपे हैं और कुछ समुद्र के जलों में छिपे हुए है । कुछ दिशाओं के अन्त में कोणो में छिप रहे हैं तथा कुछ कुछजों में जाकर छिपाये हैं जो कि पव॑तों में है

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 44

मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते

mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge jñānaṃ puṇyena jāyate

हिन्दी अर्थ

अ्रशधिका रा: पशवश्छन्‍्नवेषाश्ररंति ते

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 45

तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् ।पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः

tatpuṇyamadya saṃjātaṃ bhārgavasyāsya darśanāt / puṇyātmā bhārgavaścāyaṃ kṛṣṇābhakto jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

विना'गनुधावन्ति कार्याकायंविमोहिताः

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 46

गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः ।अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे।द्यैव भामिनि

guruśuśrūṣako nityaṃ nityanaimittikādaraḥ / ato 'sya darśanājjātaṃ jñānaṃ me/dyaiva bhāmini

हिन्दी अर्थ

अथ वा मम सेनासु सेनान्यो रणदुर्म दाः ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 47

त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् ।अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः

trailokyasthitasattvānāṃ śubhāśubhanidarśakam / adyaiva viditaṃ me 'bhūdrāsasyāsya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पक्यकर्क रिकापेषमवपेक्यंति वैरिणः ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 48

चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् ।यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्

caritaṃ puṇyadaṃ caiva pāpaghnaṃ śṛṇvatāmidam / yadyatkariṣyate caiva tadapi jñānagocaram

हिन्दी अर्थ

कुटिलाक्षः कुरंडश्च करकः कालवाशितः ।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 49

योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति ।कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः

yottamā bhaktirākhyātā tāṃ vinā naiva siddhyati / kavacaṃ mantrasahitaṃ hyapi varṣāyutāyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

ये सभी अपने दारा-पुत्र ओर श्री का त्याग करके अत्यधिक डरे हुए विलीन हो रहे हैं जिनके सब अधिकार भ्रष्ट हो गये हैं। एक पशु के समान ही अपना वेष छिपाये सब इधर-उधर विचरण कर रहे हैं ।७१। इस प्रकार के मेरा जो बाहुओं का पराक्रम है उसको वह नहीं जानती है कारण यही

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 50

यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् ।कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्

yadyayaṃ bhārgavo bhadre hyagastyānugrahaṃ labhet / kṛṣṇapremāmṛtaṃ nāma stotramuttamabhaktidam

हिन्दी अर्थ

है कि एक तो बह स्त्री है दूसरे अभी-अभी उत्पन्न हुई है। इसी से वह इतना दर्ष करती है ७२! स्त्रियां तो स्वभाव से ही मूढु हुआ करती हैं।

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 51

ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च ।स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः

jñātvā ca lapsyate siddhiṃ mantrasya kavacasya ca / sa munirjñātatattvārthaḥ sānukaṃpo 'bhayapradaḥ

हिन्दी अर्थ

भंडासुर अहंकार वंन २३

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 52

उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् ।श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः

upadekṣyati caivainaṃ tattvajñānaṃ mudāvaham / śrīkṛṣṇacāritaṃ sarvaṃ nāmabhirgrathitaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

इतका तो जो भी कुछ साहस होता है वह वृथा ही कल्पित हुआ करता है । ये कार्य और अकार्य में मोहित ही हुआ करती हैं तथा ये विनाश की ओर अनुधावन किया करती हैं ।७३। अथवा ऐसा भी हो कि उस स्त्री को आगे करके ये देवगण यदि पीछे से आते हैं तो कोई भी क्‍यों न होवें--चाहे वे

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 53

कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः ।ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्

kṛṣṇapremāmṛtastotrājjñāsyate 'sya mahāmatiḥ / tataḥ saṃsiddha kavacau rājanaṃ haihayādhipam

हिन्दी अर्थ

महोरग हों-साध्य हों या दुमंद सिद्ध भी होंवे । ब्रह्मा तथा पद्मनाभ और

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 54

हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् ।त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय

hatvā saputrāmātyaṃ ca sasuhṛdbalavāhanam / triḥ saptakṛtvo nirbhūpāṃ kariṣyatyavanīṃ priya

हिन्दी अर्थ

सबको पीस देने में गैं एक ही परम समर्थ है । मुझे इन सबका कुछ भी भय नहीं है ।७५। अथवा मेरी सेताओं में जो भी सेनानी हैं वे बड़े रण दुमद हैं। वे तो बैरियों को पक्वकर्करिका के समान पीस देने की अवेक्षा ही कर रहे हैं ।७६। उन सेनानियों के कुछ प्रथित नाम गैं बतलाता हू-कुटिलाक्ष-

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

अध्याय ७२

श्लोक 55

वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः ।आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह

vasiṣṭha uvāca evamuktvā mṛgo rājanvirarāma mṛgīṃ tataḥ / ātmano mṛgabhāvasya kāraṇaṃ jñātavāṃśca ha

हिन्दी अर्थ

कुरण्ड--कटंक--कालवाणित-वजदन्द-- वज्यमुख-- वप्यलोमा--बलाहक हैं

English

The three types of devotion are (1 ) Uttamd (the highest) (2) MadhyamU (the middle one) and (3) Kaniffhd (the lowest). O lady of tremulous eyes.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 72
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.