Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
73
अध्याय 73 / 156

Book 2 - Adhyaya 35

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७३

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ ३४॥ सगर उवाच मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद ।भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 34// sagara uvāca mune paramatattvajñadhyānajñānārthakovida / bhagavadbhaktisaṃlīnamānasānugrahaḥ kutaḥ

हिन्दी अर्थ

करालाक्षः ककंटको मदनो दोघं जिह्वकः ।

English

Listen, O king, I shall narrate the great story of the stag. The knower of the real principle that he was, he explained to her everything asked by her.

अध्याय ७३

श्लोक 2

त्वयापि हि महाभाग यतः शंससि सत्कथाः ।श्रुत्वा मृगमुखात्सर्वं भार्गवस्य विचेष्टितम्

tvayāpi hi mahābhāga yataḥ śaṃsasi satkathāḥ / śrutvā mṛgamukhātsarvaṃ bhārgavasya viceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

हुंवको हलमुल्लु च: कर्कशः कल्किवाहनः ।

English

After hearing the story of the noble-souled scion of the family of Bhrgu, she, out of reverence, asked her husband once again, matters and principles of perfect knowledge.

अध्याय ७३

श्लोक 3

भूतं भवद्भविष्यं च नारायणकथान्वितम् ।पुनः प्रपच्छ किं नाथ तन्मे वद सविस्तरम्

bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaṃ ca nārāyaṇakathānvitam / punaḥ prapaccha kiṃ nātha tanme vada savistaram

हिन्दी अर्थ

पुल्कसः पृण्ड़केतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः

English

u Very very excellent, O highly fortunate one. Un- doubtedly you have realized your desires because by seeing him (i.e. Bhargava) you have acquired perfect supra-sensuous knowledge.

अध्याय ७३

श्लोक 4

वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि मृगस्य चरितं महत् ।यथा पृष्टं तया सो ऽस्यै वर्णयामास तत्त्ववित्

vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi mṛgasya caritaṃ mahat / yathā pṛṣṭaṃ tayā so 'syai varṇayāmāsa tattvavit

हिन्दी अर्थ

जंबुकाक्षो जुभणश्च तीद्षणश्वृंगस्त्रिकंटक ।

English

Therefore, tell me everything concerning yourself and me. O lord, tell me the reason, the invisible result of our actions whereby we have been born in the species of lower animals."

अध्याय ७३

श्लोक 5

श्रुत्वा तु चरितं तस्य भार्गवस्य महात्मनः ।भूयः प्रपच्छ तं कान्तं ज्ञानतत्त्वार्थमादरात्

śrutvā tu caritaṃ tasya bhārgavasya mahātmanaḥ / bhūyaḥ prapaccha taṃ kāntaṃ jñānatattvārthamādarāt

हिन्दी अर्थ

चतुगुंप्तश्चतुर्वाहुश्चकाराक्षश्चतुः शिरा:

English

On hearing this speech of his beloved, that stag himself narrated in detail the life story of the hind and himself.

अध्याय ७३

श्लोक 6

मृग्युवाच साधुसाधु महाभाग कृतार्थस्त्वं न संशयः ।यदस्य दर्शनात्ते ऽद्य जातं ज्ञानमतीद्रियम्

mṛgyuvāca sādhusādhu mahābhāga kṛtārthastvaṃ na saṃśayaḥ / yadasya darśanātte 'dya jātaṃ jñānamatīdriyam

हिन्दी अर्थ

वज्घोषश्चो्ध्वकेशो महामायो महाहनुः ।

English

"O my beloved of great fortune, hear how we attain- ed the status of a deer. In this world, O highly fortunate one, it is our innate disposition that is the cause of our worldly existence.

अध्याय ७३

श्लोक 7

अथातश्चात्मनः सर्वं ममापि वद कारणम् ।कर्मणा येन संप्राप्तावावां तिर्यग्जनिं प्रभो

athātaścātmanaḥ sarvaṃ mamāpi vada kāraṇam / karmaṇā yena saṃprāptāvāvāṃ tiryagjaniṃ prabho

हिन्दी अर्थ

गुहाक्षो गंडगल्लश्च चण्डधर्मो यमांतकः

English

It had many flowering plants such as Mallikd (jas- mine), Pdf aid (the trumpet flower), Kundo. (another variety of jasmine), Karnikaras, Kadambakas (Nauclea cadamba) and other flowers — all sweet-scented having their pollen-powder scattered everywhere by the wind.

अध्याय ७३

श्लोक 8

इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः स मृगः स्वयम् ।वर्णयामास चरितं मृग्यश्चैवात्मनस्तदा

iti vākyaṃ samākarṇya priyāyāḥ sa mṛgaḥ svayam / varṇayāmāsa caritaṃ mṛgyaścaivātmanastadā

हिन्दी अर्थ

लड़नः पट्टसेनश्च पुरजित्पूवंमारकः ।

English

The mountain appeared to be scraping the sky out

अध्याय ७३

श्लोक 9

मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ ।संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्

mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge yathā'vāṃ mṛgatāṃ gatau / saṃsāre 'sminnamahābhāge bhāvo 'sya bhavakāraṇam

हिन्दी अर्थ

Ed सूचीमुख-फलमुख-विकट--विकटानन- करालाक्ष--ककंटक-मदन-

English

There, our eyes were attracted by diverse curious scenes and we the brothers did not remember even ourselves. We got separated from one another.

अध्याय ७३

श्लोक 10

जीवस्य सदसभ्द्यां हि कर्मभ्यामागतः स्मृतिम् ।पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले

jīvasya sadasabhdyāṃ hi karmabhyāmāgataḥ smṛtim / purā draviḍadeśe tu nānāṛddhisamākule

हिन्दी अर्थ

२४ ब्रह्माण्ड पुराण पुण्डकेतु--चण्डबाहु--कुक्कु र--जम्बुकाक्ष-- जुम्मण--ती कण भू ज़ू-- त्रिक- ण्टक--चतु गुप्त--चतु्बाहु--चका राक्ष-चतुश्शिरा-- वजघोष-- ऊरध्व केश-

English

In the meantime, O darling, a thirsty hind came there, desirous of drinking water at the top of the water- fall.

अध्याय ७३

श्लोक 11

ब्राह्मणानां कुले वाहं जातः कौशिकगोत्रिणाम् ।पिता मे शिवदत्तो ऽभून्नाम्ना शास्त्रविशारदः

brāhmaṇānāṃ kule vāhaṃ jātaḥ kauśikagotriṇām / pitā me śivadatto 'bhūnnāmnā śāstraviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धक-सिन्धु नेत्र--कृपक--कपलोचन--गुहाक्ष- गणुगल्ल-चण्डधर्म-- यमास्तक--लडुन---पट्टसेन--पुरजितु--पृवंट्रारक--स्वगंशत्रु-स्वगेबल-

English

Seeing the seizure of that hind, I became frightened and I fled. The place being rugged and steep I fell down and died remembering the hind (at the time of death).

अध्याय ७३

श्लोक 12

तस्य पुत्रा वयं जाताश्चत्वारो द्विजसत्तमाः ।ज्येष्ठो रामो ऽनुजस्तस्य धमस्तस्यानु जः पृथुः

tasya putrā vayaṃ jātāścatvāro dvijasattamāḥ / jyeṣṭho rāmo 'nujastasya dhamastasyānu jaḥ pṛthuḥ

हिन्दी अर्थ

कोल्लाट: कुजिलाश्वश्च दासेरो बभ्रुवाहनः

English

This story concerning you and myself has come to my memory. Listen, O gentle lady, I shall tell you the past and the future.

अध्याय ७३

श्लोक 13

चतुर्थो ऽहं प्रिये जातो सूरिरित्यभिविश्रुतः ।उपनीय क्रमात्सर्वाञ्छिवदत्तो महायशाः

caturtho 'haṃ priye jāto sūrirityabhiviśrutaḥ / upanīya kramātsarvāñchivadatto mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

दृशहासो हश्केतुः परिक्षेप्तापकंचुक: ।

English

The hunter who pursued us so closely but kept back far away being afraid of Rama, has now been devoured by a lion.

अध्याय ७३

श्लोक 14

वेदानध्यापयामास सांगांश्च सरहस्यकान् ।चत्वारो ऽपि वयं तत्र वेदाध्ययनतत्पराः

vedānadhyāpayāmāsa sāṃgāṃśca sarahasyakān / catvāro 'pi vayaṃ tatra vedādhyayanatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

षट्केतुः षड्वसुश्चेव षड् दन्त षट्प्रियस्तथा ।

English

We shall see Agastya and hear prayer that yields our goal. Hence, we shall go to those auspicious worlds after reaching which one will never bewail (i.e. one is free from sorrows and miseries).

अध्याय ७३

श्लोक 15

गुरुशुश्रूषणे युक्ता जाता ज्ञानपरायणाः ।गत्वारण्यं फलान्यंबुसमित्कुशमृदो ऽन्वहम्

guruśuśrūṣaṇe yuktā jātā jñānaparāyaṇāḥ / gatvāraṇyaṃ phalānyaṃbusamitkuśamṛdo 'nvaham

हिन्दी अर्थ

एककस्य सुतास्तेषु जाताः शूराः परःशतम् ।

English

After saying this to his beloved hind that stag of pleasing appearance, stopped talking. Looking at Rama without any agitation, he became delighted in his mind.

अध्याय ७३

श्लोक 16

आनीय पित्रे दत्त्वाथ कुर्मो ऽध्ययनमेव हि ।एकदा तु वयं सर्वे संप्राप्ता पर्वते वने

ānīya pitre dattvātha kurmo 'dhyayanameva hi / ekadā tu vayaṃ sarve saṃprāptā parvate vane

हिन्दी अर्थ

सेनान्यो मे मदोद्त्ता मम पुत्र रनुद्रुताः

English

While going along his path, the hunter was seen lying dead at the attack of the lion, by the noble-souled Rama who was surprised.

अध्याय ७३

श्लोक 17

औद्भिदं नाम लोलक्षि कृतमालातटे स्थितम् ।सर्वे स्नात्वा महानद्यामुषसि प्रीतमानसाः

audbhidaṃ nāma lolakṣi kṛtamālātaṭe sthitam / sarve snātvā mahānadyāmuṣasi prītamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

भलक--कशूर--मुल--द्रघण---कोल्लाट--कुजिलाश्‍व--दासेर- वश्चवाहन--हृष्टहास--हृष्केतु--परिक्षेप्ता--अपकड्चुक--महामह--महा- दंष्ट्र--दुगेति--स्वगंमेजय--घट्के तु-- षडूवसु--षड्दन्त--षट्प्रिय-दु:शट- डुविनीत--छिन्त कर्ण--मुषक-- अट्ृहासी-- महाशी-- महाशी पं-मदोतः

English

After going more than half a Yojana (1 yojana*- 12 Km.) towards the lower Pu§kara, he took bath and per- formed the midday Sandhya rites with great joy.

अध्याय ७३

श्लोक 18

दत्तार्घाः कृतजप्याश्च समारूढा नागोत्तमम् ।शालस्तमालैः प्रियकैः पनसैः कोविदारकैः

dattārghāḥ kṛtajapyāśca samārūḍhā nāgottamam / śālastamālaiḥ priyakaiḥ panasaiḥ kovidārakaiḥ

हिन्दी अर्थ

नासिक--पृतिदस्त--पृति चक्षु-पूत्यास्य--पूतिमेहन--इत्यादिक इस प्रकार से ये शूर हिरण्यकशिपु के ही समान हैं। और मेरे महाबल वाले पुत्र

English

Drinking water at the Puskara lake and sprinkling water over their bodies, the stag and the hind came in front of the hermitage of Agastya even as Rama was glancing at them with surprise.

अध्याय ७३

श्लोक 19

सरलार्जुनपूगैश्च खर्जूरैर्नारिकेलकैः ।जंबूभिः सहकारैश्च कट्फलैर्बृहतीद्रुमैः

saralārjunapūgaiśca kharjūrairnārikelakaiḥ / jaṃbūbhiḥ sahakāraiśca kaṭphalairbṛhatīdrumaiḥ

हिन्दी अर्थ

भंडासुर बहुंकार,वर्णन २५४

English

Seeing Puskara involved in bad condition(?) the lofty-minded Rama concluded his Sandhya rites and proceeded toward Agastya's hermitage.

अध्याय ७३

श्लोक 20

अन्यैर्नानाविधैर्वृक्षैः परार्थप्रतिपादकैः ।स्निग्धच्छायैः समाहृष्टनानापक्षिनिनादितैः

anyairnānāvidhairvṛkṣaiḥ parārthapratipādakaiḥ / snigdhacchāyaiḥ samāhṛṣṭanānāpakṣinināditaiḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्याक्ष के तुल्य हैं ।६५-६०। उनके एक-एक के सँकड़ों से भी अधिक पुत्र हैं बहुत ही शुर उत्पन्न हुए हैं । मेरे सेनानी मदोद्धत्त हैं ओर मेरे पुत्रों के पीछे दौड़ लगाने वाले हैं

English

There, on its banks, Bhargava saw the wonderfully auspicious and meritorious hermitage of Agastya resorted to by many sages.

अध्याय ७३

श्लोक 21

शार्दूल हरिभिर्भल्लैर्गण्डकैर्मृगनाभिभिः ।गचैन्द्रैः शारभाद्यैश्च सेवितं कन्दरागतैः

śārdūla haribhirbhallairgaṇḍakairmṛganābhibhiḥ / gacaindraiḥ śārabhādyaiśca sevitaṃ kandarāgataiḥ

हिन्दी अर्थ

ये केचित्कुपिता युद्धे सहन्राक्षोहिणी वराः ।

English

When Rama said this, he opened his eyes slowly and looked at Rama. Uttering words of welcome, he requested him to take seat.

अध्याय ७३

श्लोक 22

मल्लिकापाटलाकुन्दकर्णिकारकदंबकैः ।सुगन्धिभिर्वृतं चान्यैर्वातोद्धूतपरगिभिः

mallikāpāṭalākundakarṇikārakadaṃbakaiḥ / sugandhibhirvṛtaṃ cānyairvātoddhūtaparagibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच निजसेनान्यं कुटिलाक्षं महाबलम् ।

English

He caused Aiadhup&rka ( material of hospitable recep- tion) to be brought through a disciple. The leading sage offered it to Rama and enquired of him the happiness in his family as well as the excellence of his penance.

अध्याय ७३

श्लोक 23

नानामणिगणाकीर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ।शृङ्गैः समुल्लिखन्तं च व्योम कौतुकसं युतम्

nānāmaṇigaṇākīrṇairnīlapītasitāruṇaiḥ / śṛṅgaiḥ samullikhantaṃ ca vyoma kautukasaṃ yutam

हिन्दी अर्थ

दुर्गाणि संगृहाण त्वं कुरु क्षेपणिकाशतम्

English

After comprehending the entire reason thereof, the pot-born sage Agastya became delighted in his mind and said to Rama, the scion of the family of Bhrgu.

अध्याय ७३

श्लोक 24

अत्युच्चपातध्वनिभिर्निर्झरैः कन्दरोद्गतैः ।गर्ज्जतमिव संसक्तं व्यालाद्यैर्मृगपक्षिभिः

atyuccapātadhvanibhirnirjharaiḥ kandarodgataiḥ / garjjatamiva saṃsaktaṃ vyālādyairmṛgapakṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सेनापतिषु ये केचिदग्रे प्रस्वापयाधुना ।

English

Listen, O Rama of great fortune, I shall tell you what is conducive to your welfare, whereby you will attain, ere long, the spiritual attainment and assimilation of the Mantra.

अध्याय ७३

श्लोक 25

तत्रातिकौतुकाहृष्टदृष्टयोभ्रातरो वयम् ।नास्मार्ष्म चात्मनात्मानं वियुक्ताश्च परस्परम्

tatrātikautukāhṛṣṭadṛṣṭayobhrātaro vayam / nāsmārṣma cātmanātmānaṃ viyuktāśca parasparam

हिन्दी अर्थ

जब भी संग्राम होगा तब उसमें ये लोग प्रोद्धत और अधम अमरों का नाश कर देंगे। जो कोई भी युद्ध में कुपित होंगे परम श्रेष्ठ सहस्रों अक्षौहिणी सेनाए' हैं वे सब भस्मीभूत ही हो जाँयगे । हा ! हन्त ! विचारी स्त्रियां वया हैं अर्थात युद्ध में ये कया ठहर सकती हैं ।६२। उसके समर की

English

If a person knows the characteristic features of devo- tion that is of three types, O highly intelligent one, and strive* for it, he will realize it quickly.

अध्याय ७३

श्लोक 26

एतस्मिन्नन्तरे चैका मृगी ह्यगात्पिपासिता ।निर्झरापात शिरसि पातुकामा जलं प्रिये

etasminnantare caikā mṛgī hyagātpipāsitā / nirjharāpāta śirasi pātukāmā jalaṃ priye

हिन्दी अर्थ

सीमा में सभी माया के विलास वाले हैं तथा महामाया के विनोद से सम- न्वित हैं। जब वे मेरे शूर कोप करेंगे तब सम्पूणे बल भस्मसात् हो जायगा ।९३। सो व्यर्थ ही शंका से तुम्हारा मन खिन्न नहीं होबे । इतना यह कहकर भण्डदेत्येन्द्र तृत के आसन से उठकर खड़ा हो गया था ।६४। और महाबली

English

Once, with a desire to see Ananta, I had been to the Netherworlds, rendered splendid with great joy by the leading royal serpents.

अध्याय ७३

श्लोक 27

तस्याः पिबन्त्यास्तु जलं शार्दूलो ऽतिभयङ्करः ।तत्र प्राप्तो यदृच्छातो जगृहे तां भयर्दिताम्

tasyāḥ pibantyāstu jalaṃ śārdūlo 'tibhayaṅkaraḥ / tatra prāpto yadṛcchāto jagṛhe tāṃ bhayarditām

हिन्दी अर्थ

कुटिलाक्ष सेनानी से बोला था। रे उठ जाओ और अपनी समस्त सेना को सव ओर से सर्जत करो ।€५। और शून्य के सब ओर द्वारों पर सेना लगा

English

There, O Brahmana of great fortune, great men of spiritual achievement were seen by me all round Viz. Sanaka and others, Narada, Gautama, Jajali, Kratu, Rbhu, Hamsa, Aruni, Valmiki, Sakti and Asuri. These and many other great Siddhas beginning with Vatsyayana1 were sitting near the lord of serpents and worshipped him for the sake of knowledge.

अध्याय ७३

श्लोक 28

अहं तद्ग्रहणं पश्यन्भयेन प्रपलायितः ।अत्युच्चवत्त्वात्पतितो मृतश्चैणीमनुस्मरन्

ahaṃ tadgrahaṇaṃ paśyanbhayena prapalāyitaḥ / atyuccavattvātpatito mṛtaścaiṇīmanusmaran

हिन्दी अर्थ

२८६ बह्माण्ड पुराण

English

By a simple repetition, a single name of Krsna yields that fruit which is yielded by repeating three times the- thousand holy names.

अध्याय ७३

श्लोक 29

सा मृता त्वं मृगी जाता मृग स्त्वाहमनुस्मरन् ।जातो भद्रे न जाने वै क्व गाता भ्रातरो ऽग्रजाः

sā mṛtā tvaṃ mṛgī jātā mṛga stvāhamanusmaran / jāto bhadre na jāne vai kva gātā bhrātaro 'grajāḥ

हिन्दी अर्थ

दो। तू दुर्गों को संग्रहण करो जहां पर सेकडों ही भषेपणिकाए' होवे

English

The ensuing prayer mainly contains references to incidents in the life of Kr?na as described in the tenth Skandha of the Bh. P. with a sprinkling of some Vedantic terms to indicate the identity of Kf?ga with Para-Brahman and Vi?nu.

अध्याय ७३

श्लोक 30

एतन्मे स्मृतिमापन्नं चरितं तव चात्मतः ।भूतं भविष्यं च तथा शृणु भद्रे वदाम्यहम्

etanme smṛtimāpannaṃ caritaṃ tava cātmataḥ / bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca tathā śṛṇu bhadre vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

मस्त्रियो और पुरोहितों के द्वारा दुष्ट अभिचार कर्मानुष्ठान करना चाहिए । तुम शस्त्रों को सज्जित करो क्योंकि यह युद्ध अब उपस्थित हो गया है ।€७। सेनापतियों में जो कोई भी हैं उनको इसो समय हमारे सामने करो । जो अनेक बल के संघात के सहित घोर दर्शन वाले हैं (३८

English

(19) Nandavraja-Jananandin (one who delights the people in the cowherds' colony belonging to Nanda),* (20) Sacciddnanda-Vigraha (one whose person is constituted of ex- istence, knowledge and bliss), (21 ) Navanitaviliptdnga (one who has smeared all his limbs with butter), (22) Navanitatiafa (one who dances for the sake of butter), (23) Anagha (sinless).

अध्याय ७३

श्लोक 31

यो ऽयं वा वृष्ठसंलग्नो व्याधो दूरस्थितो ऽभवत् ।रामस्यास्य भयात्सो ऽपि भक्षितो हरिणा धुना

yo 'yaṃ vā vṛṣṭhasaṃlagno vyādho dūrasthito 'bhavat / rāmasyāsya bhayātso 'pi bhakṣito hariṇā dhunā

हिन्दी अर्थ

केशेष्वाकृष्य तां मूढां देवसत्त्वेन दरपिताम्

English

(24) Navanitalavah&rin (one who takes in a bit

अध्याय ७३

श्लोक 32

प्राणांस्त्यक्त्वा विधानेन स्वर्गलोकं गमिष्यति ।अवाभ्यां तु जलं पीतं मध्यमे पुष्करे त्विह

prāṇāṃstyaktvā vidhānena svargalokaṃ gamiṣyati / avābhyāṃ tu jalaṃ pītaṃ madhyame puṣkare tviha

हिन्दी अर्थ

अथापतन्त्याः श्रीदेव्या याचानिःसाणनि.स्वनाः ।

English

(29) Sukavdgamrtdbdhindu (one who is the moon arising from the ocean of nectar in the form of Suka's speech i.e. the Bhdgavala Purdna), (30) Govinda, (31) Goviddmpati (Lord of those who know Gau (cow or speech), (32) Vatsapalatiasaiicarin (one who moves about protecting calves), (33) Dhenukasura- mardana ( one who suppressed the demon Dhenuka).

अध्याय ७३

श्लोक 33

संदृष्टो भार्गवश्चायं साक्षाद्विष्णुस्वरूपधृक् ।तेनानेकभवोत्पन्नं पातकं नाशमागतम्

saṃdṛṣṭo bhārgavaścāyaṃ sākṣādviṣṇusvarūpadhṛk / tenānekabhavotpannaṃ pātakaṃ nāśamāgatam

हिन्दी अर्थ

अश्रूयंत च देत्येन्द्रे रतिकर्णज्वरावहा:

English

(34) Tmikrtatrnavarta (one who rendered demon Trnavaria as powerless and despicable as a blade of grass); (35) Yamalarjunabhanjana (one who uprooted the twin Arjuna trees; (36) Uttdlatdlabhettr (one who broke the tall palmyra tree), (37) Tam&l&Syamal&krti ( one whose figure or complexion is as dark as the Tamala tree).

अध्याय ७३

श्लोक 34

अगस्त्यदर्शनं लब्ध्वा श्रुत्वा स्तोत्रं गतिप्रदम् ।गमिष्यावः शुभांल्लोकान्येषु गत्वा न शोचति

agastyadarśanaṃ labdhvā śrutvā stotraṃ gatipradam / gamiṣyāvaḥ śubhāṃllokānyeṣu gatvā na śocati

हिन्दी अर्थ

उसने संग्राम के समय में आगे समापतित होकर विजय श्राप्त की है। देवों के सत्त्व से बहुत ही दपं वाली उसको महामूढ़ा को चोटी खींचकर खींच लाओ ।९६। तीन सहस्र के अधिप महानु सत्त्व बाले चमू के नाध कुटिसाक्ष से यह कहकर वह भण्ड अन्तःपुर में चला गया था ।१००। इसके

English

(38) Gopagopiivara (Lord of the Cowherds and

अध्याय ७३

श्लोक 35

इत्येवमुक्त्वा स मृगः प्रियायै प्रियदर्शनः ।विरराम प्रसन्नात्मा पश्यन्राममना तुरः

ityevamuktvā sa mṛgaḥ priyāyai priyadarśanaḥ / virarāma prasannātmā paśyanrāmamanā turaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तर आकूमण करके आती हुई श्री देवी की यात्रा के निःसाथ महान् घोर ध्वनियां हैस्येस्द्रों के ढ्वारा सुनायी दी थीं जो कानों को बहुत ही दुःखद हो रही थीं

English

(45) Vanamdlin (one having garlands* of sylvan flowers), (46) Pitavdsas (yellow-robed), (47) Pdrijdtdpahdraka

अध्याय ७३

श्लोक 36

भर्गवः श्रुतवांश्चैव मृगोक्तं शिष्यसंयुतः ।विस्मितो ऽभूच्च राजेन्द्र गन्तुं कृतमतिस्तथा

bhargavaḥ śrutavāṃścaiva mṛgoktaṃ śiṣyasaṃyutaḥ / vismito 'bhūcca rājendra gantuṃ kṛtamatistathā

हिन्दी अर्थ

अथ श्रीललितासेना निस्साणाप्रतिनिस्वनः ।

English

(51) Aja (The unborn), (52) Nirafijana the unsullied) (53) Kdmajanaka (father of cupid) i.e. Pradyumna, (54) Kanjaloc'ma (the lotus-eyed), (5.5) Madhuhan (the slayer of demon Madhu), (56) Malhurandthci (The lord of Mathura), (57) Dvarakdnatha (the lord of Dvaraka), (58) Balin (the powerful).

अध्याय ७३

श्लोक 37

अकृतव्रमसंयुक्तो ह्यगस्त्यस्याश्रमं प्रति ।स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा प्रतस्थे हर्षितो भृशम्

akṛtavramasaṃyukto hyagastyasyāśramaṃ prati / snātvā nityakriyāṃ kṛtvā pratasthe harṣito bhṛśam

हिन्दी अर्थ

तेन मदितदितकेन क्षुभ्यद्गर्भपयोधिना ।

English

(59) Vrnddvandntasaficdrin (one who moves about at the outskirts of Vrndavana), (60) Tulasiddmabhu$ana (one who is bedecked in Tulasi garlands) (61) Syamantakamaner-hartr (one who has taken away the Syaman taka jewel), (62) Narandrayand - tmaka (one who is identical with Nara and Narayana).

अध्याय ७३

श्लोक 38

रामेण गच्छता मार्गे दृष्टो व्याधो मृतस्तदा ।सिंहस्य संप्रहारेम विस्मितेन महात्मना

rāmeṇa gacchatā mārge dṛṣṭo vyādho mṛtastadā / siṃhasya saṃprahārema vismitena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

बधिरीकृतलोकेन चकम्पे जगतां त्रयी

English

(63) Kubjdktftambaradhar a (one who was attracted by the hunchbacked lady and one who wore the garments (brought by her), (64) Mdyin (one who wields the power of illusion), (65) Paramaptiru$a (The supreme person), (66) kamra-Caniira-Mallayuddha-viidrada (one who was an expert in the wrestling bout with the demon Mustika and Canura).

अध्याय ७३

श्लोक 39

अध्यर्द्धयोजनं गत्वा कनिष्ठं पुष्करं प्रति ।स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यां चका रातिमुदान्वितः

adhyarddhayojanaṃ gatvā kaniṣṭhaṃ puṣkaraṃ prati / snātvā mādhyāhnikīṃ sandhyāṃ cakā rātimudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

महानरहरिक्रुढहुङ्कारोडतिमद्वनिः ।

English

(67 ) Sathsdr avoir in (one who puts an end to the worldly existence), (68) Kamsdri (the enemy of Kamsa), (69) Murari (the enemy of Mura), (70) Narakantaka (the slayer of demon Naraka), (71) Anddibrahmacarin (one who is an eternal celibate or a religious student) (72) Krnavyasanakaraka (one who dispelled the distresses of Krsna i.e. DraupadI).

अध्याय ७३

श्लोक 40

हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् ।तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्

hitaṃ tadātmanaḥ proktaṃ mṛgeṇa sa vicārayan / tāvattatpṛṣṭhasaṃlagnaṃ mṛgayugmamupāgatam

हिन्दी अर्थ

भंडासुर अहंकार वणन २६७

English

(73) Siiupdla-Hracchetlr (one who cut off the head of Si£upala), ( 74) Duryodhanakulantakrt (one who put an end to the family of Duryodhana), (75) Vid QrakrUravarada (one who bestowed boons on Vidura and Akrura) (76) Vth&r dpapradariaka (one who revealed his cosmic form).

अध्याय ७३

श्लोक 41

पुष्करे तु जलं पीत्वाभिषिच्यात्मतनुं जलैः ।पश्यतो भार्गवस्यागादगस्त्याश्रमसंमुखम्

puṣkare tu jalaṃ pītvābhiṣicyātmatanuṃ jalaiḥ / paśyato bhārgavasyāgādagastyāśramasaṃmukham

हिन्दी अर्थ

ततः किलकिलारावमुखरा हैत्यकोटय: ।

English

(77) Satyavdk (of truthful speech), (78) Satyasaih- kalpa (of truthful will), (79) Satyabhdmdrata (one who is devoted to Satyabham&), (80) Jayin (victorious), (81) Subhadrd Pdrvaja ( Elder brother of Subhadra) (82) Vi$nu (All-pervading)

अध्याय ७३

श्लोक 42

रामो ऽपि सन्ध्यां निर्वर्त्त्य कुंभजस्याश्रमं ययौ ।विपद्गतं पुष्करं तु पश्यमानो महामनाः

rāmo 'pi sandhyāṃ nirvarttya kuṃbhajasyāśramaṃ yayau / vipadgataṃ puṣkaraṃ tu paśyamāno mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

चकाशे जंगम इव प्रोत्तु्गो रोहणाचल

English

(84) Jagadguru (the preceptor of the universe), (85) Jagannatha (the lord of the universe), (86) VenuvadyaviSarada (one who is an expert in playing on the flute-pipe), (87) Vr$abhasuravidhvariisin (one who destroyed the demon Vrsabha in the form of a bull, (88) Bakdri (one who is the killer of the demon Baka), (89) Bdnabdhukrt (one who cut off the arms of Bana).

अध्याय ७३

श्लोक 43

विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम् ।गत्वोपस्पृश्य शुच्यंभो जगामागस्त्यसंश्रयम्

viṣṇoḥ padāni nāgānāṃ kuṇḍaṃ saptarṣisaṃsthitam / gatvopaspṛśya śucyaṃbho jagāmāgastyasaṃśrayam

हिन्दी अर्थ

कालरात्रिमिवोदग्रां शस्त्रकारेण गोषिताम् ।

English

(90) Tudhi$thiraprati$thatr (one who established Yudhisthira (on the throne), (91) Barhibarhdvatarfisaka (one who adorned himself with peacock feathers), (92) Parthasdrathi (the charioteer of Arjuna), 93) Avyakta The unmanifest one), (94) Gitamrtamahodadhi (The ocean of the nectar of Gita- -the song celestial.

अध्याय ७३

श्लोक 44

यच्च ब्रह्मसुता राजन्समायाता सरस्वती ।त्रीन्संपूरयितुं कुण्डानग्निहोत्रस्य वै विधेः

yacca brahmasutā rājansamāyātā sarasvatī / trīnsaṃpūrayituṃ kuṇḍānagnihotrasya vai vidheḥ

हिन्दी अर्थ

अणुनीत भटः कश्चिदतिधौतां कृपाणिकाम्

English

) Kal iya- phanimanikyaranjita-Sripaddriibuja (one

अध्याय ७३

श्लोक 45

तत्र तीरे शुभं पुण्यं नानामुनिनिषेवितम् ।ददर्श महदाश्चर्यं भार्गवः कुंभजाश्रमम्

tatra tīre śubhaṃ puṇyaṃ nānāmuniniṣevitam / dadarśa mahadāścaryaṃ bhārgavaḥ kuṃbhajāśramam

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर श्री ललिता देबी को सेना के निस्सरण की प्रतिध्वनि ने असुरेन्त्रों को उच्चालित कर दिया था जो कि दुनबुभियों की अतीब उद्धत ध्वनि उस समय में हो रही थी ।१। दिशाओं के मदित करने बाली उससे पयोधियों का गमं भी क्षुब्ध हो गया था और समस्त लोक उस महान्

English

(99) Narayana, (100) Param Brahman (the supreme Brahman) (101) PannagaSanavdhana (one whose vehicle is Garuqla, the devourer of serpents), ( 102) Jfllakri#dsamdsakta- Gopivdstrapahdraka (one who removed the garments of the cowherdesses who were enthusiastically engaged in aquatic sports).

अध्याय ७३

श्लोक 46

मृगैः सिंहैः सहगतैः सेवितं शान्तमानसैः ।कुटरैरर्जुनैर्निंबैः पारिभद्रधवेगुदैः

mṛgaiḥ siṃhaiḥ sahagataiḥ sevitaṃ śāntamānasaiḥ / kuṭarairarjunairniṃbaiḥ pāribhadradhavegudaiḥ

हिन्दी अर्थ

भीषण एवं घोर ध्वनि से बहरा हो गया या। उस समय में तीनों भुवन कांप उठे थे।२। इधर हैत्यों के नि:साण का घोष भी दिशाओं के समूह को भदित कर रहा था तथा पतों की कन्दराओं का भेदन कर रहा था एवं नभो मण्डल में ऊपर उठ गया था ।३। महान् नरसिंह के कोध से निकलने

English

(103) Punyafloka (one whose renown is meritorious), (104) Tirthapada (one whose foot is itself a holy spot), (105) Vedavedya (one who can be comprehended through the Vedas), (106) Daydnidhi (Storehouse of mercy), (107) Sarvatirthdtmaka (one who is identical with all holy spots), ( 108) Sanagraharupin (one who has the forms of all planets), one who is greater than the greatest.

अध्याय ७३

श्लोक 47

खदिरासनखर्जूरैः संकुलं बदरीद्रुमैः ।तत्र प्रविश्य वै रामो ह्यकृतव्रणसंयुतः

khadirāsanakharjūraiḥ saṃkulaṃ badarīdrumaiḥ / tatra praviśya vai rāmo hyakṛtavraṇasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

बालो हंकार के समान जो उद्धत ध्वनि थी बहु देवों के शत्रुओं की झल्लरी बहुत ही अधिक बिरसता उत्पन्न कर रही थी ।४। इसके उपरान्त किल- किल की ध्वनि से शम्बायमान देत्यों को श्रेणियाँ हो रही थो। वे सभी परमेश्वरी उस देवी के प्रति बहुत हो कुछ होकर सन्नद्ध हुए थे ।५। बह

English

It brings wealth to the poor people. It brings victory to those who are desirous of yictory. It increases the merit and bestows nourishment of children and herds of cattle.

अध्याय ७३

श्लोक 48

ददर्श मुनिमासीनं कुम्भजं शान्तमानसम् ।स्तिमितोदसरः प्रख्यं ध्यायन्तं ब्रह्म शाश्वतम्

dadarśa munimāsīnaṃ kumbhajaṃ śāntamānasam / stimitodasaraḥ prakhyaṃ dhyāyantaṃ brahma śāśvatam

हिन्दी अर्थ

अहुत ही ऊ चा रोहणाचल रत्नों से विचित्र कमं (कवच) से ढके हुए शरीर वाला एक जङ्म के हो समान शोभित हो रहा था ।६। कोई भट अपनी अतिधौत कृपाण को जो शस्त्रकार से गोपित थी कालरात्रि के ही समान उदग्र को हिला रहा वा

English

It suppresses infantile ailments and evil planets or spirits etc. It causes calmness. In the end, it bestows the memory ofKtsna. It dispels the three types of distresses in the worldly existence.

अध्याय ७३

श्लोक 49

कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे ।ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्

kauśyāṃ vṛṣyāṃ mārgakṛttiṃ vasānaṃ pallavoṭaje / nanāma ca mahārāja svābhidhānaṃ samuccaran

हिन्दी अर्थ

उल्लासयन्करा ग्रेण कुन्त पल्लवमेकत: । आह्ढतुरगो बीथ्यां चारिभेदं चकार हू

English

VV. 44-47 give the benefits accruing from the recitation of this

अध्याय ७३

श्लोक 50

रामो ऽस्मि जामदग्न्यो ऽहं भवन्तं द्रष्टुमागतः ।ताद्विद्धि प्रणिपातेन नमस्ते लोकभावन

rāmo 'smi jāmadagnyo 'haṃ bhavantaṃ draṣṭumāgataḥ / tādviddhi praṇipātena namaste lokabhāvana

हिन्दी अर्थ

केचिदारुल्हुर्योधा मातंगांस्तु गवष्मंणः ।

English

VV. 48-50 state another Kf$Qa mantra and its phalairuH (benefits- accruing from it).

अध्याय ७३

श्लोक 51

इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः ।दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्

ityuktavantaṃ rāmaṃ tu unmīlya nayane śanaiḥ / dṛṣṭvā svāgatamuccārya tasmāyāsanamādiśat

हिन्दी अर्थ

३ब्व अह्माष्ड पुराण

English

"Obeisance, obeisance to you the sanctifier of the entire universe. O lord of the nature of no change and loss, O dispeller of distress of the devotee who resorts to you, Obeisance to the supporter of the Earth, to the ocean of mercy. Obeisance to Sesa the lord of the universe.

अध्याय ७३

श्लोक 52

मधुपर्कं समानीय शिष्येण मुनिपुङ्गवः ।ददौ पप्रच्छ कुशलं तपसश्च कुलस्य च

madhuparkaṃ samānīya śiṣyeṇa munipuṅgavaḥ / dadau papraccha kuśalaṃ tapasaśca kulasya ca

हिन्दी अर्थ

दण्डेः क्षेपणिकाशस्त्र वंज्वाणेहं पढरे:

English

O lord, we have been made to imbibe Kfsnamrta by you. We have been made rid of all sins by you. People like you, O lord, arc sympathetic with the wretched ones. Undoubt- edly. you uplift your own people who bow down to you."

अध्याय ७३

श्लोक 53

स पृष्टस्तेन वै रामो घटोद्भवमुवाच ह ।भवत्संदर्शनादीश कुशलं मम सर्वतः

sa pṛṣṭastena vai rāmo ghaṭodbhavamuvāca ha / bhavatsaṃdarśanādīśa kuśalaṃ mama sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

कटारे: कोणमध्येश्च फणिदन्तैः परः शर्तें:

English

After bowing down to the feet of the lord of Serpents, after directing the mind to the feet that fulfil all our desires and after circumambulating the supporter of the Earth, all of us went to our respective residences.

अध्याय ७३

श्लोक 54

किं त्वङ्कं संशयं जातं छिन्धि स्ववचनामृतैः ।मृगश्चैको मया दृष्टो मध्यमे पुष्करे विभो

kiṃ tvaṅkaṃ saṃśayaṃ jātaṃ chindhi svavacanāmṛtaiḥ / mṛgaścaiko mayā dṛṣṭo madhyame puṣkare vibho

हिन्दी अर्थ

पाशायुधेः पाशतुण्डे. काकतुण्ेः सहस्रशः ।

English

Thus, O Rama, the prayer named Premdmrta of lord Kr$na, the perfect one, the lover of Radha, has been recounted

अध्याय ७३

श्लोक 55

तेनोक्तमखिलं वृत्तं मम भूतमनागतम् ।तच्छूत्वा विस्मयाविष्टो भवच्छरणमागतः

tenoktamakhilaṃ vṛttaṃ mama bhūtamanāgatam / tacchūtvā vismayāviṣṭo bhavaccharaṇamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

एवमादिभिरत्यु्रेरायुधंरजीवहारिभिः

English

This extremely rare prayer has been heard directly from lord Sesa who was recounting the tales of the lord, O Rama of great fortune.

अध्याय ७३

श्लोक 56

पाहि मां कृपया नाथ साधयन्त महामनुम् ।शिवेन दत्तं कवच मम साधयतो गुरो

pāhi māṃ kṛpayā nātha sādhayanta mahāmanum / śivena dattaṃ kavaca mama sādhayato guro

हिन्दी अर्थ

एक ओर अपने कर के अग्रभाग से भाला हाथ में लिये हुए अश्‍व पर समारूढ़ होकर वीथी में चरण करने वालों को तितर-बितर कर रहा था ।दा कुछ योधागण बहुत ही केचे वपु बाले हाथियों पर समारूढ़ ये जो कि उत्पात वाली वायु के सम्पात से प्रेरित पबंतों के ही तुल्य दिखाई दे रहे थे

English

This extremely rare prayer has been heard directly from lord Sesa who was recounting the tales of the lord, O Rama of great fortune.

अध्याय ७३

श्लोक 57

कृष्मस्य समतीत तु साधिकं हि शरच्छतम् ।न च सिद्धिमवाप्तो ऽहं तन्मे त्वं कृपया वद

kṛṣmasya samatīta tu sādhikaṃ hi śaracchatam / na ca siddhimavāpto 'haṃ tanme tvaṃ kṛpayā vada

हिन्दी अर्थ

।९। उस समय में बड़े-बड़े आयुधों के द्वारा प्रहार किये जा रहे ये-उनमें कतिपय आयुषों के नाम ये हैं-पट्टिण-मुद्गरभिदुर-भिण्डी पालक-दुहिण-

English

This extremely rare prayer has been heard directly from lord Sesa who was recounting the tales of the lord, O Rama of great fortune.

अध्याय ७३

श्लोक 58

वसिष्ठ उवाच एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः ।क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा

vasiṣṭha uvāca evaṃ praśnaṃ samākarṇya rāmasya sumahātmanaḥ / kṣaṇaṃ dhyātvā mahārāja mṛgoktaṃ jñātavān hṛdā

हिन्दी अर्थ

महाचक्र-वका ङ्क--उरगानन-फणि--शीषं धनुष-दण्ड -क्षे पणिकास्त्र- वज्ावाण-हृषद्वर-यवमध्य--मुष्टिमध्य--वलल--खण्डल-कटार-कोण- मध्य-सैकड़ों से भी अधिक धितो नाशय सहन्तो काकतुण्ड--इस प्रकार से जीवों के विनाशक आयुधों का प्रयोग किया जा

English

This extremely rare prayer has been heard directly from lord Sesa who was recounting the tales of the lord, O Rama of great fortune.

अध्याय ७३

श्लोक 59

मृगं चापि समायातं मृग्या सह निजाश्रमे ।श्रोतुं कृष्णामृतं स्तोत्रं सर्वं तत्कारण मुनिः ।विचार्याश्वासयामास भार्गवः स्ववचोमृतैः

mṛgaṃ cāpi samāyātaṃ mṛgyā saha nijāśrame / śrotuṃ kṛṣṇāmṛtaṃ stotraṃ sarvaṃ tatkāraṇa muniḥ / vicāryāśvāsayāmāsa bhārgavaḥ svavacomṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

परिकल्पितहस्ताग्रा वर्मिता द त्यकोटयः ।

English

This extremely rare prayer has been heard directly from lord Sesa who was recounting the tales of the lord, O Rama of great fortune.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 73
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.