Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
85
अध्याय 85 / 156

Book 2 - Adhyaya 47

100 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ100 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८५

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्त मो ऽध्यायः ॥ ४६॥ वसिष्ठ उवाच ततो मूर्द्धाभिषिक्तानां राज्ञाममिततेजसाम् ।षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ṣaṭcatvāriṃśatta mo 'dhyāyaḥ // 46// vasiṣṭha uvāca tato mūrddhābhiṣiktānāṃ rājñāmamitatejasām / ṣaṭsahasradvayaṃ rāmo jīvagrāhaṃ gṛhītavān

हिन्दी अर्थ

अक्षौहिण्यश्च सेनानां दश पञ्च चलंतु ते ।

English

That sage of great splendour took these thousands of kings along with the sages to the pilgrimage centre Kuru- ksetra which is full of penance (i.e. sages performing penance).

अध्याय ८५

श्लोक 2

ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह ।स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्

tato rājasahasrāṇi gṛhītvā munibhiḥ saha / sa jagāma mahātejāḥ kurukṣetraṃ tapomayam

हिन्दी अर्थ

सेव निःशेषगक्तीनां मूलभूता महीयसी ।

English

The leading member of the family of Bhrgu caused five lakes to be dug there. All around them, he got built holy bathing ghats of comfortable access.

अध्याय ८५

श्लोक 3

सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः ।सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः

sarasāṃ pañcakaṃ tatra khānayitvā bhṛgudvahaḥ / sukhāvagāhatīrthāni tāni cakre samantataḥ

हिन्दी अर्थ

उस विषंग के साथ युद्ध करने की इच्छा से बड़े प्रौढ़ और मदोन्मक्त दश पाँच सेनानी भी जावें ।११। उनके पीछे की ओर कोई परिवार नहीं है । वह बहुत थोड़े से संनिकों के द्वारा रक्षित है अतः सबका निग्रह आसान है ।१६। इसीलिए मदोत्कट तुम बहुत संग्राम न करके गुपत रूप से विषंग को

English

Bhargava killed the kings there. With the blood flowing out of their bodies he filled those five lakes.

अध्याय ८५

श्लोक 4

जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा ।सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः

jaghāna tatra vai rājñaḥ śarīraprabhavāmṛjā / sarāṃsi tāni vai pañca pūrayāmāsa bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

समाचरण करो ।१७। आपके साथ बहुत थोड़ी सेना जावे ओर. सेनानी सज्जित होकर चलें जो विक्रम से दिक्पालों के भी विज्यं करने से उद्धत हैं १८) पह अक्षौहिणी सेनाएं भो जावे और तुम गु वेष बाले होकर दु उसको मार डालो ।१२। वह ही सम्पूर्ण शक्तियों की बहुत बड़ी मूल

English

The valorous son of Jamadagni duly bathed in them and performed the rite of offering libations to the manes in ac- cordance with the scriptures carefully.

अध्याय ८५

श्लोक 5

स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान् ।पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः

snātvā teṣu yathānyāyaṃ jāmadagnayaḥ pratāpavān / pitṝnsaṃtarpayāmāsa yathāśāstramatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूप है उसके समूल विनाश से हो सम्पूणे शक्तियों का समुदाय विन हो जायगा ।२७। जिस प्रकार से सरोजिनी के कन्द के उच्छेदन करने,पर जल में उसके दलों का बिनाश हो जाया करता है । सबके पीछे ही जो एक बड़ा भासुर रथ चला करता हैं

English

He performed Sraddha and other rites. O leading king, of his departed father and mother as mentioned in the scriptures in the company of Brahmanas.

अध्याय ८५

श्लोक 6

पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः ।ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम्

pituḥ pretasya rājendra śrāddhādikamaśeṣataḥ / brāhmaṇaiḥ saha mātuśca tatra cakre yathoditam

हिन्दी अर्थ

उतत, गकेतुसंघातलिखितांबृदमंडलः

English

Surmounting all unfavourable circumstances thus, he stayed in the holy centre ofKuruksetra abounding in austerities. He was alertly engaged in the worship of Pit? s.

अध्याय ८५

श्लोक 7

एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये ।उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः

evaṃ tīrṇapratīkaḥ sa kurukṣetre tapomaye / uvāsātandritaḥ samyak pitṛpūjāparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तां विजित्य दुराचारां केशेष्वाकृष्य मर्देय ।

English

Thenceforward, the holy spot created by the son of Jamadagni in the penance grove of Kuruksetra became the most excellent of all excellent sacred places.

अध्याय ८५

श्लोक 8

ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ।विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने

tataḥ prabhṛtyabhūdrājaṃstīrthānāmuttamottamam / vihitaṃ jāmadagnyena kurukṣetre tapovane

हिन्दी अर्थ

भवत्सहायभूतायां सेनेन्द्राणामिहाभिधा

English

The place where the most excellent one among the members of the family of Bhfgu caused the everlasting satisfac- tion to the manes has come to be known as Syamantapancaka or Samantapancaka. It is well known in all the three worlds.

अध्याय ८५

श्लोक 9

सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम्

sasyamaṃ tapañcakamiti sthānaṃ trailokyaviśrutam / yatra yakre bhṛguśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ tṛptimakṣayām

हिन्दी अर्थ

शृणु येभवतो युद्ध साह्यंकायं मतंद्रितेः ।

English

Hence, give up your furious anger towards the Ksatriyas. With a desire to do what is pleasing to us, regain quietism (restraint of passions). That indeed is our great strength. Welfare unto you".

अध्याय ८५

श्लोक 10

स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः ।भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरो ऽखिलाः

snānadānatapohomadvijabhojanatarpaṇaiḥ / bhṛśamāpyāyitāstena yatra te pitaro 'khilāḥ

हिन्दी अर्थ

आद्यो मदनको नाम दीघंजिह्नो द्वितीयकः

English

After telling this to Bhargava all the Pitrs vanished. He too respectfully accepted their proposals.

अध्याय ८५

श्लोक 11

अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम् ।समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्

avāpurakṣayāṃ tṛptiṃ pitṛlokaṃ ca śāśvatam / samantapañcakaṃ nāma tīrthaṃ loke pariśrutam

हिन्दी अर्थ

हबको हुलुमुलूश्च कलसः कक्लिवाहनः । भू एच चंडताहुश्च कुक्करः

English

Accompanied by Akrtavrana, Rama joyfully went from that pface to Siddhavanasrama.

अध्याय ८५

श्लोक 12

सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम् ।मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु

sarvapāpakṣayakaraṃ mahāpuṇyopabṛṃhitam / martyānāṃ yatra yātānāmenāṃsi nikhilāni tu

हिन्दी अर्थ

वह रथ दशयोजन से सम्पन्न अपने कलेवर को ऊंचाई बाला है। सबके ऊपर एक छत्र पर रहा करता है जो बड़े-बड़े मुक्‍्ताओं से विनिमित है और १रिशोभित है ।२२। वह चार चमरों के द्वारा बार-बार बीज्यमान रहता है अर्थात् चार चमर उस पर ढुराये जाया करते हैं। उस पर एक

English

After staying there along with the Brahmanas, O king, the noble-minded most excellent scion of the family of Bhrgu, resolved to perform penance.

अध्याय ८५

श्लोक 13

दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् ।तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह

dūrādevāpayāsyanti pravāte śuṣkaparṇavat / tatkṣetracaryāgamanaṃ martyānāmasatāmiha

हिन्दी अर्थ

बहुत ऊँची ध्वजा टंगी रहा करती है जो अम्बुदों के मंडल तक पहुँचती है ।२४ ऐसे ही उस रथ पर वह हरिण के समान सुन्दर नेत्रों वाली आया करती है । तुम चुपचाप इसी चिहन से उसको लक्षित कर तेना ओर उस परु धाबा करके उस दुराचारिणी को जीतकर उसके केश खोंचकर मदन

English

He sent off Sahasaha along with his chariot, the bows and other necessary requisites after making him agree to come again (if and when necessary).

अध्याय ८५

श्लोक 14

न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि ।समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रे ऽतिपावनम्

na labhyate mahārāja jātu janmaśatairapi / samantapañcakaṃ tīrthaṃ kurukṣetre 'tipāvanam

हिन्दी अर्थ

करना । आगे सत्वशाली सेना चलने पर बह वधू स्त्रियों के ही द्वारा रक्षित है ॥२४-२५॥ अतः आपके वश में शोक हो आ जायगी । आपकी सहायता.

English

Then once again, O king, he went to Mahendra, the excellent mountain in order to perform penance. He was surrounded by the Brahmanas then.

अध्याय ८५

श्लोक 15

यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः ।कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः

yatra snātaḥ sarvatīrthaiḥ snāto bhavati mānavaḥ / kṛtakṛtyastato rāmaḥ samyak pūrṇamanorathaḥ

हिन्दी अर्थ

इक ब्रह्माण्डं पुराणे

English

Conversant with Dharma, he made there a perma- nent abode for himself, O king, as it was a place inhabited by Sages and Siddhas.

अध्याय ८५

श्लोक 16

उवास तत्र नियतः कञ्चित्कालं महामतिः ।ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी

uvāsa tatra niyataḥ kañcitkālaṃ mahāmatiḥ / tataḥ saṃvatsarasyānte brāhmaṇaiḥ sahito vaśī

हिन्दी अर्थ

करने वाले सेनानियों के ये नाम हैं ।२६। सुनिए, आपकी सहायता के कार्ये में जो भो हैं बे पूर्ण सावधान होंगे । पहिला मदनक नामक है-दूसरा दीघ जिह्न है ।२७। हुबक-हुलुमुलु-कक्लस--कल्कि वाहन--शुक्लस--पुण्डू- केतु चण्ड बाहु--कुक्कुर ये सब नामों बाले होगे

English

Sages living in all the holy centres, the expounders of the Brahman with perfect Self-Control, came there desirous of seeing him as he performed penance.

अध्याय ८५

श्लोक 17

पितृपिण्डप्रदानाय जामदग्न्यो ऽगमद्गयाम् ।ततो गत्वा ततः श्राद्धे यथाशास्त्रमरिन्दमः

pitṛpiṇḍapradānāya jāmadagnyo 'gamadgayām / tato gatvā tataḥ śrāddhe yathāśāstramarindamaḥ

हिन्दी अर्थ

जम्बुकाक्षो जंभनश्च तीदणश्वज़ुस्त्रिकंटक: ।

English

Those groups of sages saw him with his mind attach- ed to austerities like a fire that had become calm after burning down a forest of dead trees in the form ofKsatriya completely.

अध्याय ८५

श्लोक 18

ब्राह्मणांस्तर्पयामास पितॄनुद्दिश्य सत्कृतान् ।शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्

brāhmaṇāṃstarpayāmāsa pitṝnuddiśya satkṛtān / śaivaṃ tatra paraṃ sthānaṃ candrapādamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

एकंकाक्षोहिणीयुक्ता: प्रत्येकं भवता सह् ।

English

On seeing those divine sages full of the power of penance come, Bhargava honoured and welcomed them by means of conventional requisites such as Arghya etc.

अध्याय ८५

श्लोक 19

पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग्लोके न विद्यते ।यत्रार्चिताः स्वकुलजैर्यथाशक्ति मनागपि

pitṛtṛptikaraṃ kṣetraṃ tādṛgloke na vidyate / yatrārcitāḥ svakulajairyathāśakti manāgapi

हिन्दी अर्थ

आगमिष्यन्ति सेनान्यो दमनाद्या महाबलाः

English

After enquiries about their mutual welfare (they themselves) engaged in fascinating stories and anecdotes that were meritorious and leading to great advancement and prosperity.

अध्याय ८५

श्लोक 20

पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्स्यन्ति गतिमक्षयाम् ।पितॄनुद्दिश्य तत्रासौ तर्प्पितेषु द्विजातिषु

pitaraḥ piṇḍadānādyaiḥ prāpsyanti gatimakṣayām / pitṝnuddiśya tatrāsau tarppiteṣu dvijātiṣu

हिन्दी अर्थ

अस्मिन्कार्ये सुमहतां ,प्रौढिमानं समुद्वहन् ।

English

Then, with the approval of these sages of purified souls, he began preparations for performing a horse-sacrifice,1 the greatest of all sacrifices.

अध्याय ८५

श्लोक 21

ददौ च विधिवत्पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः ।ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः

dadau ca vidhivatpiṇḍaṃ pitṛbhaktisamanvitaḥ / tatastatpitaraḥ sarve pitṛlokādupāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

विषंग त्वं हि लभसे जयसिद्धिमनुत्तमाम्

English

In that sacrifice of Rama who had realized the Atman, the Adhvaryu was Kasyapa, the Udgatr was the sage Gautama and the Hotr was Visvamitra.

अध्याय ८५

श्लोक 22

जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः ।अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्

jagṛhustatkṛtāṃ pūjāṃ jamadagnipurogamāḥ / atha saṃprītamanasaḥ sametya bhṛgunandanam

हिन्दी अर्थ

विषंगं प्रेषयामास रक्षितं सेस्यपालकीः ॥३ ३

English

The great sage Markandeya did the work of Brahma. Bharadvaja, Agnivesya and other sages who had thoroughly mastered the Vedas and the Vedangas performed other rites in their due order.

अध्याय ८५

श्लोक 23

ऊचुस्तत्पितरः सर्वे ऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः ।पितर ऊचुः महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्

ūcustatpitaraḥ sarve 'dṛśyā bhūtvāntarikṣagāḥ / pitara ūcuḥ mahatkarma kṛtaṃ vīra bhavatānyaiḥ suduṣkaram

हिन्दी अर्थ

अथ श्रीललिता देव्याः पाध्णिग्राहकृतोद्यमे ।

English

After giving the promise of freedom from fear to all living beings, the delighter of the family of Bhrgu began to perform penance there itself on the excellent mountain.

अध्याय ८५

श्लोक 24

अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि ।अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि

asmānapi yathānyāyaṃ samyak tarpitavānasi / asmākamakṣayāṃ prītiṃ tathāpi tvaṃ na yacchasi

हिन्दी अर्थ

युवराजानुजे हैत्ये सूर्योऽस्तमिरिमाययौ

English

All the sages of praiseworthy holy rites who had acted as Sadasyas ( members of the sacrificial assembly) and sacrificial priests (Rtviks) took leave of him and returned the way they had come.

अध्याय ८५

श्लोक 25

क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः ।क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्

kṣatrahatyāṃ hi kṛtvā tu kṛtakarmābhavadyataḥ / kṣetrasyāsya prabhāveṇa bhaktyā ca tava darśanam

हिन्दी अर्थ

प्रथमे मुद्वदिवसे व्यतीते लोकभीषणें ।

English

After they had gone, the holy lord (Rama) began the performance of a great penance and lived happily there itself in the company of Akrtavrana.

अध्याय ८५

श्लोक 26

प्राप्ताःस्म पूजिताः किं तु नाक्षय्यफलभागिनः ।त्समात्त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि

prāptāḥsma pūjitāḥ kiṃ tu nākṣayyaphalabhāginaḥ / tsamāttvaṃ vīrahatyādipāpapraśamanāya hi

हिन्दी अर्थ

अंधकारः समभवत्तस्य बाह्य चिकीर्षया

English

Thus the appearance of the son of Jamadagni has been narrated. On hearing this story, a man is rid of all sins.

अध्याय ८५

श्लोक 27

प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम् ।वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्

prāyaścittaṃ yathānyāyaṃ kuru dharmaṃ ca śāśvatam / vadhācca vinivartasva kṣatriyāṇāmataḥ param

हिन्दी अर्थ

जम्बुकाक्ष--जंभन-तीकषणशृ'ग-त्रिकण्टक--ओर चन्द्रगुकत ये पन्द्रह शो सेनानी हैं ।२९। ये सब एक-एक अक्षोहिणी सेना से समन्वित होकर आपके साथ रहेंगे। महान बल बाले दमन प्रभृति भी सेनानी गण आयेंगे ।३०। तुम्हारी गति को शत्रू की सेना जिस तरह से न जान पावे उसी भांति

English

In the course of the story, the prowess of Karttavfrya whose splendour had become renowned in the world, had been duly narrated without being too brief or too prolix.

अध्याय ८५

श्लोक 28

पितुर्न्न ते ऽपराध्यन्ते न स्वतन्त्रं यतो जगत् ।तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा

piturnna te 'parādhyante na svatantraṃ yato jagat / tannimittaṃ tu maraṇaṃ pituste vihitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

परम गुप्त समाचरण वाला होकर पाण्णिग्राह का समाचरण करो ।३१। इस कार्य में महान पुरुषों की प्रौढता का उद्वहन करते हुए ही है विषंग ! परम उत्तम जय सिद्धि को प्राप्त करोगे ।३२। दुर्मन्त्रणा वाले उस भंड ने इस तरह से ऐसी मन्त्रा करते हुए सैन्य पालको के द्वारा रक्षित करके विषंग

English

That king Karttavlrya had such great potentiality and influence on the Earth that there will never be a man like him in future. A man like him has never been heard of in the past.

अध्याय ८५

श्लोक 29

हन्तुं कं कः समर्थः स्याल्लोके रक्षितुमेव वा ।निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः

hantuṃ kaṃ kaḥ samarthaḥ syālloke rakṣitumeva vā / nimittamātrameveha sarvaḥ sarvasya caitayoḥ

हिन्दी अर्थ

को भेजा था ।३३। इसके अनन्तर श्री ललिता देवी के पार्ण्णग्राह के उद्योग

English

Since he had formerly solicited from Dattatreya the boon of death ai the hands of Utlamapuru$a (Lord Visnu or an excellent person), he attained salvation on being killed in battle by Rama.

अध्याय ८५

श्लोक 30

ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि ।कालानुवृत्तं बलवान्नृलोको नात्र संशयः

dhruvaṃ karmānurūpaṃ te ceṣṭante sarva eva hi / kālānuvṛttaṃ balavānnṛloko nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

में युवराजानुज देत्य के होने पर सूर्य अस्ताल पर चला गया था

English

His fifth son who had been well-known by the name Jayadhvaja, O king, had a powerful son named Talajangha.

अध्याय ८५

श्लोक 31

बाधितुं भुवि भूतानि भूतानां न विधिं विना ।शक्यते वत्स सर्वो ऽपि यतः शक्त्या स्वकर्मकृत्

bādhituṃ bhuvi bhūtāni bhūtānāṃ na vidhiṃ vinā / śakyate vatsa sarvo 'pi yataḥ śaktyā svakarmakṛt

हिन्दी अर्थ

लोक भीषण प्रथम युद्ध के दिवस में पाथ्णिग्राह के करने की इच्छा से उसको अन्धकार हो गया था

English

He had a hundred sons who were excellent archers. They were known as 'Talajanghas'. The eldest among them was vltihotra.

अध्याय ८५

श्लोक 32

क्षत्रं प्रति ततो रोषं विमुच्यास्मत्प्रियेप्सया ।शममा प्नुहि भद्रं ते स ह्यस्माकं परं बलम्

kṣatraṃ prati tato roṣaṃ vimucyāsmatpriyepsayā / śamamā pnuhi bhadraṃ te sa hyasmākaṃ paraṃ balam

हिन्दी अर्थ

क्वचिट्रीपप्रभा जाले कृतकातरचेष्टितम्

English

The senior Talajangha lived for a long time in the middle of Himalayan forests along with his sons Vltihotra and others as well as Haihaya and other kings.

अध्याय ८५

श्लोक 33

वसिष्ठ उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे पितरो भृगुनन्दनम् ।स चापि तद्वचः सर्वं प्रतिजग्राह सादरम्

vasiṣṭha uvāca ityuktvāntardadhuḥ sarve pitaro bhṛgunandanam / sa cāpi tadvacaḥ sarvaṃ pratijagrāha sādaram

हिन्दी अर्थ

दत्तावलंवनमिव स्त्रीणां कर्णोत्पलत्विषि ।

English

All of them lived on the Himalayas, afflicted by great fear. They had a lot of sufferings and they had only greens, roots and fruits for food.

अध्याय ८५

श्लोक 34

अकृतव्रणसंयुक्तो मुदा परमया युतः ।प्रययौ च तदा रामस्तस्मात्सिद्धवनाश्रमम्

akṛtavraṇasaṃyukto mudā paramayā yutaḥ / prayayau ca tadā rāmastasmātsiddhavanāśramam

हिन्दी अर्थ

एकीभूतमिव प्रौढदिङ्नागमिव कज्जले ।

English

Thereafter, when Rama calmed down with his mind engrossed in penances, Talajangha along with his sons regained his kingdom.1

अध्याय ८५

श्लोक 35

तस्मिन्स्थित्वा भृगुश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सहितो नृप ।तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः

tasminsthitvā bhṛguśreṣṭho brāhmaṇaiḥ sahito nṛpa / tapase dhṛtasaṃkalpo babhūva sa mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रियामावामनयना नीलेकंचुकरोचिषा

English

The excellent king, the suppressor of his enemies, established the city once again as before, stayed there and pro- tected his own kingdom.

अध्याय ८५

श्लोक 36

सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च ।पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा

sarathaṃ sahasāhaṃ ca dhanuḥsaṃhananāni ca / punarāgamasaṃketaṃ kṛtvā prāsthāpayattadā

हिन्दी अर्थ

असुराणां प्रदुशनां रात्रिरेव बलावहा

English

Recollecting the previous enmity, O great king, Talajangha attacked your city along with his sons, followers and armies.

अध्याय ८५

श्लोक 37

ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः ।परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः

tataḥ sa sarvatīrtheṣu cakre snānamatandritaḥ / parītyapṛthivīṃ sarvāṃ pitṛdevādibūjakaḥ

हिन्दी अर्थ

अब उम अस्घकार के स्वरूप का वर्णन किया जाता है जो उस समय में वहाँ छाया हुआ था--बह अन्धकार महिष के स्कन्ध के तुल्य धू श्र आभा वाला था। उसकी कान्ति बन क्रोड़ के वपु सदृश थो-नीलकण्ठ पक्षी के समान उसकी कान्ति थी--ऐसा बहुत हो घना अन्धकार छा गया था

English

Accompanied by his army consisting of four units, that king approached the city of Ayodhya, making the Earth tremble as it were and yelled loudly.

अध्याय ८५

श्लोक 38

एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः ।परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः

evaṃ krameṇa pṛthivīṃ trivāraṃ bhugunandanaḥ / paricakrāma rājendra lokavṛttamanuvrataḥ

हिन्दी अर्थ

बह तम कुळ्जों में पिण्डित सा हो रहा था तथा सन्धियों में दौड़ सी लगा रहा था वह अन्धकार सहस्रो भूमि के विवरों से बाहिर की ओर निकल सा रहा था ।३७। पवंतों की कल्दराओं से मानों वह अन्धकार बाहिर निकलकर आरहाथा। कहीं पर बह दीपों की प्रभा के जाल में कातर चेष्टित कर

English

The rise of the power of Haihayas (Talajanghas) after the retirement of paraiurama from active life, shows the temporary effect of Paras'ur&ma*s conquests. T&lajarighas not only recovered their kingdom but establishing their dominance on the Indo-gangetic plain, they drove out the ruler of Ayodhya who, due to blood relation with Jamadagni, was an ally of Parajurama.

अध्याय ८५

श्लोक 39

ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ ।जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः

tataḥ sa parvataśreṣṭhaṃ mahendraṃ punarapyatha / jagāma tapase rājanbāhmaṇairabhisaṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

रहा था ।३८। स्त्रियों के कानों के उत्पल की कान्ति में मानों उस तमने

English

Your father, even though of futile authority, came out of the city. Although he was very old, he fought like a young man with all those kings.

अध्याय ८५

श्लोक 40

स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते ।निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित्

sa tasmiṃścirarātrāya muni siddhaniṣevite / nivāsamātmano rājankalpayāmāsa dharmavit

हिन्दी अर्थ

इड० ब्रह्माण्ड पुराणं

English

She had become emaciated due to starvation and other miseries, over and above it, she was now agitated over the demise of her husband. Hence, she firmly resolved to immolate herself and to enter into t lie funeral.

अध्याय ८५

श्लोक 41

मुनयस्तं तपस्यन्तं सर्वक्षेत्रनिवासिनः ।द्रष्टुकामाः समाजग्मुर्नियता ब्रह्मवादिनः

munayastaṃ tapasyantaṃ sarvakṣetranivāsinaḥ / draṣṭukāmāḥ samājagmurniyatā brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

समाश्म ग्रहण किया था । प्रौड़ दिड्नाग की भांति कज्जल में वह अन्धकार एकीशूत-सां हो रहा था और स्फुरित जाइल के मंडल में मित्रता सी आवड कर रहा या ।३६। स्फुरण करती हुईं असियट्टियो चें प्रिया के आश्लेष सा यह तम कर रहा था । श्याम बनों की पंक्तियों में गुप्त रूप से वह प्रविष्ट-सा

English

On hearing about all these, Aurva, the great sage, himself came out of the hermitage. Restraining her from self- immolation he said thus: —

अध्याय ८५

श्लोक 42

ददृशुस्ते मुनिगणास्तपस्यासक्तमानसम् ।क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्तमिवानलम्

dadṛśuste munigaṇāstapasyāsaktamānasam / kṣātraṃ kakṣamaśeṣeṇa dagdhvā śāntamivānalam

हिन्दी अर्थ

हो रहा था । वह अस्घेरी रात्रि सुन्दर नेत्रो वाली रमणी है जो अपनी नीली कंचुकी की कान्ति से समन्वित है । ऐसे अन्धकार से सम्पूर्ण विश्व समावृत हो गया चा ओर कुछ भी सूक नहीं रहा था । पूरे दृष्ट असुरों को तो रात्रि ही बल देने वाली हुआ करती है

English

"You must not die now, O queen. There lies in your womb a son who will be the most excellent one among all Emperors".

अध्याय ८५

श्लोक 43

अथ तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्दिव्यांस्तपोमयान् ।अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास भार्गवः

atha tānāgatāndṛṣṭvā munīndivyāṃstapomayān / arghyādisamudācāraiḥ pūjayāmāsa bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

दमनाद्याश्च सेनान्यः श्यामकंकटधारिणः

English

That sage performed all the post-natal holy rites for you. You have been brought up in the hermitage of Aurva. He took pity on you.

अध्याय ८५

श्लोक 44

कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः ।तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्या मनोहराः

kṛtakauśalasaṃpraśnapūrvakāḥ sumahodayāḥ / teṣāṃ tasya ca saṃvṛttāḥ kathāḥ puṇyā manoharāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा कृतवती सेना श्यामलं कंचुकादिकम् ।

English

All details connected with him have been recounted to you by me.

अध्याय ८५

श्लोक 45

ततस्तेषामनुमते मुनीनां भावितात्मनाम् ।हयमेधं महायज्ञमाहर्तुमुपचक्रमे

tatasteṣāmanumate munīnāṃ bhāvitātmanām / hayamedhaṃ mahāyajñamāhartumupacakrame

हिन्दी अर्थ

उन असुरों का यह माया का विलास उस अंधेरी रात्रि में हो बढ़ा करता है। इसके उपरान्त महान् ओज वाले विंषंग के साथ सेना रवाना हुई थी ॥४३) दमन प्रभृति सेनानीगण श्याम कड्भूंट के धारण करने वाले हैँ और अन्धकार की छटा धौत खड्ग की कान्ति को बढ़ाने वाला था ।४४। वे

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 46

संभृत्य सर्वसंभारानौर्वाद्यैः सहितो नृप ।विश्वामित्रभरद्वाजमार्कण्डेयादिभिस्तथा

saṃbhṛtya sarvasaṃbhārānaurvādyaiḥ sahito nṛpa / viśvāmitrabharadvājamārkaṇḍeyādibhistathā

हिन्दी अर्थ

संब श्याम पगडी के धारण करने बाले बे और उनके समस्त परिच्छद भी इयाम वर्ण के ही ये । अत्यधिक अन्धकारे से आवृत हुए वे सब एकता को

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 47

तेषा मनुमते कृत्वा काश्यपं गुरुमात्मनः ।वाजिमेधं ततो राजन्नाजहार महाक्रतुम्

teṣā manumate kṛtvā kāśyapaṃ gurumātmanaḥ / vājimedhaṃ tato rājannājahāra mahākratum

हिन्दी अर्थ

प्राप्त जैसे हो गये वे।०५। अपने बड़े भाई को नेमस्कोर करने वाले विषंग के पीछे चल दिये थे । वह विषंग इट युद्ध के द्वारा महेश्वरी के जीतने को इच्छा बाला था ।४६। उसने मेघडम्बर नाम वाले कद्भुट को बक्षः स्थल पर धारण किया था। उसके वेष का संग्रह भी निशा के युद्ध के ही अनुरूप था

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 48

तस्याभूत्काश्यपो ऽध्वर्युरुद्गाता गौतमो मुनिः ।विश्वामित्रो ऽभवद्धोता रामस्य विदितात्मनः

tasyābhūtkāśyapo 'dhvaryurudgātā gautamo muniḥ / viśvāmitro 'bhavaddhotā rāmasya viditātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

थे । उस समय में न तो किसी दुग्दुनि का घोष या ओर त कोई महू लकी ही गर्जना थी !४८। प्रणव-जानक और भेरियों को भो उस समय में धवति नहीं हुई थी। वे सबके सब गुप्त समाचरण आले आकार से समावृत होते हुए रवाना हुए ये

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 49

ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य मार्कण्डेयो महामुनिः ।भरद्वाजाग्निवेश्याद्या वेद वेदाङ्गपारगाः

brahmatvamakarottasya mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ / bharadvājāgniveśyādyā veda vedāṅgapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

परैरद्ृश्यगतयो विष्को शीकृतरिष्टयः ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 50

मुनयश्चक्रुरन्यानि कर्माण्यन्ये यथाक्रमम् ।पुत्त्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितो भगवान्भृगुः

munayaścakruranyāni karmāṇyanye yathākramam / puttraiḥ śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca sahito bhagavānbhṛguḥ

हिन्दी अर्थ

ललितासेन्यमेव स्वान्सूचयंत प्रपूच्छत: ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 51

सादस्यमकरोद्राजन्नन्यैश्च मुनिभिः सह ।स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः

sādasyamakarodrājannanyaiśca munibhiḥ saha / sa taiḥ sahākhilaṃ karma samāpya bhṛgupuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्रादित्यसँकाणां पश्चिमामुखीं स्थिताम्

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 52

ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह ।अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम्

brahmāṇaṃ pūjayāmāsa yathāvadguruṇā saha / alaṅkṛtya yathānyāya kanyāṃ rūpavatīṃ mahīm

हिन्दी अर्थ

कामेश्वर्यादिनित्याभिः स्वसमानसमृद्धिभिः ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 53

पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् ।आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम्

puragrāmaśatopetāṃ samudrāṃbaramālinīm / āhūya bhṛguśārdūlaḥ saśailavanakānanām

हिन्दी अर्थ

नर्मालापविनोदेन सेव्यमानां रथोत्तमे

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 54

काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् ।आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत्

kāśyapāya dadau sarvāmṛte taṃ śailamuttamam / ātmanaḥ sannivāsārthaṃ taṃ rāmaḥ paryakalpayat

हिन्दी अर्थ

ये सव ऐसे वहां से चले थे कि दूसरों के द्वारा नं देसे जावें । इन्होने रिष्टियों को म्यानों से निकाल लिया घ्रा । ललिता को सेना के पश्चिम की ओर मुह करके ही ये. गमन कर रहे ये ।५०। आवृत उत्तर. मागे से ने पूर्व भाग का समाश्रय ग्रहण किया था। ये पद-पद पर अपने

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 55

ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः ।हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा

tataḥ prabhṛtirājendra pūjayāmāsa śāstrataḥ / hiraṇyaratnavastraśvagogajānnādibhistathā

हिन्दी अर्थ

निःश्वासो की ध्वनि को भी चलने में नहीं कर रहे ये ।५१। दानवरण बहुत

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 56

पुरा समाप्य यज्ञान्ते तथा चावभृथाप्लुतः ।चक्रे द्रव्यपरित्यागं तेषामनुमते तदा

purā samāpya yajñānte tathā cāvabhṛthāplutaḥ / cakre dravyaparityāgaṃ teṣāmanumate tadā

हिन्दी अर्थ

३४२ . ब्रह्माण्ड पुराण

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 57

दत्त्वा च सर्वभूतानामभयं भृगुनन्दनः ।तत्रापि पर्वतवरे तपश्चर्तुं समारभत्

dattvā ca sarvabhūtānāmabhayaṃ bhṛgunandanaḥ / tatrāpi parvatavare tapaścartuṃ samārabhat

हिन्दी अर्थ

ही साबधान होकर पार्ष्णिग्राह के लिए बल दिये ये । फिर पुर के दिग्भाग में जाकर मन्द पराक्रम बाले हो गये ये।१२। ललिता देवो की सेना भी अपने लोगों को सूचना दे रही थो। वे कवचो से डके हुए शरीरों वाले पीछे की ओर चुपचाप आ गये थे ।५३ और उन्होंते ऊंचे तथा मेरु गिरि के

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 58

ततस्तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजस्तथा ।ययुर्यथागतं सर्वे मुनयः शंसितव्रताः

tatastaṃ samanujñāya sadasyā ṛtvijastathā / yayuryathāgataṃ sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

समान चक्रराज रथ को देखा था जो अत्यधिक प्रदीप्त शक्तियों से परि- बारित था ।५४। वहाँ पर मुक्ता निमित्त आतपत्र (छत्र) के नीचे वह देवी विराजमान थी । सहो सूर्यो के सहश कान्ति वाली ओर पश्चिम की मुख किये हुए स्थित यीं ।५५॥ उस उत्तम रथ में अपने ही समान समृद्धि से संयुत

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 59

गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः ।तपो महत्समास्थाय तत्रैव न्यवसत्सुखी

gateṣu teṣu bhagavānakṛtavraṇasaṃyutaḥ / tapo mahatsamāsthāya tatraiva nyavasatsukhī

हिन्दी अर्थ

कामेश्वरी आदि नित्याओं के साथ नमं आलाप के बिनोद से सेब्पमान हो रहीं थी

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 60

काश्यपी तु ततो भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः ।सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु

kāśyapī tu tato bhūmirjananāthā hyanekaśaḥ / sarvaduḥkhapraśāntyarthaṃ mārīcānumatena tu

हिन्दी अर्थ

पुरोगतं महत्सन्यं वीक्षमाणं सकोतृकम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 61

तत्र दीपप्रतिष्ठाख्यव्रतं विष्णुमुखोदितम् ।चचार धरणी सम्यक् दुखैर्ःमुक्ताभवच्च सा

tatra dīpapratiṣṭhākhyavrataṃ viṣṇumukhoditam / cacāra dharaṇī samyak dukhairḥmuktābhavacca sā

हिन्दी अर्थ

मर्हैयंतो महासत्त्वाः समरं बहुमेनिरे ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 62

इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः ।यस्मिञ्श्रुते नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते

ityeṣa jāmadagnyasya prādurbhāva udāhṛtaḥ / yasmiñśrute naraḥ sarvapātakairvipramucyate

हिन्दी अर्थ

अकांडक्षुभितं चासीद्रथस्थं शक्तिमंडलम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 63

प्रभावः कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः ।प्रसंगात्कथितः सम्यङ्नातिसंक्षेपविस्तरः

prabhāvaḥ kārttavīryasya loke prathitatejasaḥ / prasaṃgātkathitaḥ samyaṅnātisaṃkṣepavistaraḥ

हिन्दी अर्थ

विपाटे: पाटय़ामासुरहश्येरंघकारिण:

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 64

एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि ।न तादृशः पुमात्कश्चिद्भावी भूताथवा श्रुतः

evaṃprabhāvaḥ sa nṛpaḥ kārttavīryo 'bhavadbhuvi / na tādṛśaḥ pumātkaścidbhāvī bhūtāthavā śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

उस प्रकार से वतमान तथा अताइशों की शरणागति के उद्यम बाली को देखा था। उसके सामने महान् सेना कौतुक पूर्वक देख रही थो

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 65

दत्तात्रेयाद्वरं वव्रे मृतिमुत्तमपूरुषात् ।यत्पुरा सो ऽगमन्मुक्तिं रणे रामेण घातितः

dattātreyādvaraṃ vavre mṛtimuttamapūruṣāt / yatpurā so 'gamanmuktiṃ raṇe rāmeṇa ghātitaḥ

हिन्दी अर्थ

है । उस रयेन्द्र के पीछे की ओर में सेनिकों द्वारा घटून किया था ।४८। वहाँ पर अणिमा आदि शक्तियों के परिवार की सेनाओं ने महान् कलकल किया था अणिमा आदिक सैकड़ों से भी अधिक थी ।५६। पट्टिश--दुघण--भिन्वि- पाल--मुशुण्ही -कठोर वच्च के समान निर्घात से निष्ठुर शक्तियों के

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 66

तस्यासीत्पञ्चमः पुत्रः पख्यातो यो जयध्वजः ।पुत्रस्तस्य महाबाहुस्तालजङ्घो ऽभवन्नृप

tasyāsītpañcamaḥ putraḥ pakhyāto yo jayadhvajaḥ / putrastasya mahābāhustālajaṅgho 'bhavannṛpa

हिन्दी अर्थ

मण्डलों से युद्ध हुआ था ।६०। महात् सत्त्व वाले असुर मर्दन करते हुए उस समर को बहुत मानने लगे ये । उस रय में संस्थित शक्तियों का मण्डल अचानक रणोत्साह के विपयं से आविष्ट विग्रहों वाला हो गया था ओर अनवसर में क्षोभयुत हुआ था । अन्धरकारों ने अहृश्य विपाटों से पाटित कर

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 67

अभूत्तस्यापि पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।तालजङ्घाभिधा येषां वीतिहोत्रो ऽग्रजो ऽभवत्

abhūttasyāpi putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām / tālajaṅghābhidhā yeṣāṃ vītihotro 'grajo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

दिया था ।६१-६२। इसके अनन्तर बे नवम चक्र रधे्द्र के पर्व पर संस्थित थे । अदृश्यमान निजव्मों बाले--अह॒श्य शस्त्रो बाले तथा अन्धकार से छन्न स्वरूषों वाले दानवों के वाणों से शक्तियों का मण्डल छन्नवमित की भाति. इधर-उधर बहुत कष्टित हुआ था ।६३-६४ी

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 68

पुत्रैः सवीतिहोत्राद्यैर्हैहयाद्यैश्च राजभिः ।कालं महान्तमवसद्धिमाद्रिवानगह्वरे

putraiḥ savītihotrādyairhaihayādyaiśca rājabhiḥ / kālaṃ mahāntamavasaddhimādrivānagahvare

हिन्दी अर्थ

कर्णकणिकयाकण्यं ललिता कोपमादधे ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 69

यः पूर्वं राम बाणेन द्रवन्पृष्ठे ऽभिताडितः ।तालजङ्घो ऽपतद्भूमौ मूर्छितो गाढवेदनः

yaḥ pūrvaṃ rāma bāṇena dravanpṛṣṭhe 'bhitāḍitaḥ / tālajaṅgho 'patadbhūmau mūrchito gāḍhavedanaḥ

हिन्दी अर्थ

दणाऽक्षौहिणिकायुक्तं कुटिलाक्षं महौजसम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 70

ददर्श वीतिहोत्रस्तं द्रवन्दैववशादिव ।रथमारोप्य वेगेन पलायनपरो ऽभवत्

dadarśa vītihotrastaṃ dravandaivavaśādiva / rathamāropya vegena palāyanaparo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

अत्यन्ततुमुलं चासीच्छक्तीनां सैनिके महत्

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 71

ते तत्र न्यवसन्सर्वे हिमाद्रौ भयपीडिताः ।कृच्छ्रं महान्तमासाद्य शाकमूलफलाशनः

te tatra nyavasansarve himādrau bhayapīḍitāḥ / kṛcchraṃ mahāntamāsādya śākamūlaphalāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

इतस्ततः शिथिलतां कंटके निन्युरुद्धता: ॥

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 72

ततः शान्तिं गते रामे तपस्यासक्तमानसे ।जालजङ्घः स्वकं राज्यं सपुत्रः प्रत्यपद्यत

tataḥ śāntiṃ gate rāme tapasyāsaktamānase / jālajaṅghaḥ svakaṃ rājyaṃ saputraḥ pratyapadyata

हिन्दी अर्थ

और उसने ललिता देवी के पास कस्दन किया था। बहाँ पर पुर्व अनुक्रम से महान् भय प्राप्त हो गया था ।६५। कानों-कानों से ललिता देवी

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 73

सन्निवेश्य पुरीं भूयः पूर्ववन्नृपसत्तमः ।वसंस्तदा निजं राज्यमापालयदरिन्दमः

sanniveśya purīṃ bhūyaḥ pūrvavannṛpasattamaḥ / vasaṃstadā nijaṃ rājyamāpālayadarindamaḥ

हिन्दी अर्थ

३४४ ब्रह्माण्ड पुराण ने सुना तो बड़ा ही अधिक कोप किया था। इसी बीच में दुष्ट मन्त्रियों से अन्त्रणां करके चण्ड भण्ड ने देश अक्षौहिणी से संयृत--महस् ओज वाले कुटिलाक्ष को ललिता की सेना के विनाज्ञ करने के लिये भेजा था

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 74

सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।अभ्याययौ महाराज तालजङ्घः पुरं तव

suputraḥ sānugabalaḥ pūrvavairamanusmaran / abhyāyayau mahārāja tālajaṅghaḥ puraṃ tava

हिन्दी अर्थ

जिस रीति से पीछे को ओर कल-कल ध्वनि को सुनकर आगे वाली सेना न आ सके इसी प्रकार से कुटिलाक्ष ने महान् संग्राम (किया था।६८॥ इसी तरह से पीछे और आगे दोनों ओर था वह युद्ध हुआ क्र और वह युद्ध शक्तियों के सैन्ये में महान् तुमुल हुआ था ।६६। रात्रि में सत्त्व वाले देन

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 75

चतुरङ्गबलोपेतः कंपयन्निव मेदिनीम् ।रुरोदाभ्येत्य नगरीमयोध्यां स महीपतिः

caturaṅgabalopetaḥ kaṃpayanniva medinīm / rurodābhyetya nagarīmayodhyāṃ sa mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

थे जो तिंमित में समावृत वे और उद्धतों मे कण्टक में शिथिलता को आत कर दिया था

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 76

ततो निष्क्रम्य नगरात्फलगुतन्त्रो ऽपि ते पिता ।युयुधे तैर्नृपैः सर्वैर्वृद्धो ऽपि तरुणो यथा

tato niṣkramya nagarātphalagutantro 'pi te pitā / yuyudhe tairnṛpaiḥ sarvairvṛddho 'pi taruṇo yathā

हिन्दी अर्थ

चमूभिश्च प्रणहिता न्यपतञ्छत्रकोटयः

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 77

निहतानेकमातगतुरङ्गरथसैनिकः ।शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरो ऽ भवत्

nihatānekamātagaturaṅgarathasainikaḥ / śatrubhirnirjito vṛddhaḥ palāyanaparo ' bhavat

हिन्दी अर्थ

बकावलीनिबिडत: शेलराज इवाबभी

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 78

त्यक्त्वा स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनम् ।अन्तर्वत्न्या च ते मात्रा सहितो वनमाविशत्

tyaktvā sa nagaraṃ rājyaṃ sakośabalavāhanam / antarvatnyā ca te mātrā sahito vanamāviśat

हिन्दी अर्थ

आक्कांतपर्वणाधस्ताद्विषंगेण दुरात्मनः ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 79

तत्र चौर्वाश्रमोपान्ते निवसन्नचिरादिव ।शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्

tatra caurvāśramopānte nivasannacirādiva / śokāmarṣasamāviṣṭo vṛddhabhāvena ca svayam

हिन्दी अर्थ

मुक्‍त एक: णरो देव्यास्तालवृ'तमचूणंयत

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 80

विलोक्यमानो मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया ।अनाथ इव राजेन्द्र स्वर्गलोकमितो गतः

vilokyamāno mātrā te bāṣpagadgadakaṇṭhayā / anātha iva rājendra svargalokamito gataḥ

हिन्दी अर्थ

कामेश्वरीमुखा नित्या महांतं क्रोधमायय्:

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 81

ततस्ते जननी राजन्दुःखशोकसमन्विता ।चितामारोपयद्भर्तू रुदती सा कलेवरम्

tataste jananī rājanduḥkhaśokasamanvitā / citāmāropayadbhartū rudatī sā kalevaram

हिन्दी अर्थ

ईषद्कृकूटिसंसकतं श्रीदेव्या वदनांबुजम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 82

अनशनादिदुःखेन भर्त्तुर्व्यसनकर्शिता ।चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः

anaśanādiduḥkhena bhartturvyasanakarśitā / cakārāgnipraveśāya sudṛḍhāṃ matimātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अवलोक्य भृशोद्विग्ता नित्या दधुरतिश्चमम्

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 83

और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः ।निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत्

aurvastadakhilaṃ śrutvā svayameva mahāmuniḥ / nirgatya cāśramāttāṃ ca vārayannidamabravīt

हिन्दी अर्थ

नित्या कालस्वरूपिण्यः प्रत्येकं तिथिविग्रहाः ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 84

न मर्त्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतं जठरे तव ।पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चवर्त्तिनाम्

na marttavyaṃ tvayā rājñi sāṃprataṃ jaṭhare tava / putrastiṣṭhati sarveṣāṃ pravaraścavarttinām

हिन्दी अर्थ

प्रणिपत्य च तां देवीं महाराज्ञीं महोदयाम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 85

इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी ।विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् ।ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखांबुजम्

iti tadvacanaṃ śrutvā mātā tava manasvinī / virarāma mṛtestāṃ tu muniḥ svāśramamānayat / tataḥ sā sarvaduḥkhāni niyamya tvanmukhāṃbujam

हिन्दी अर्थ

ऊचुर्वाचमकांडोत्वां युद्ककोतुकगद्गदाम्

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 86

दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् ।सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा

didṛkṣurāśramopānte tasyaiva nyavasatsukham / suṣāva ca tataḥ kāle sā tvāmaurvāśrame tadā

हिन्दी अर्थ

बुरे आशय वाले बिषंग ने घमनादि श्रेष्ठ सेनाप तियों के ओर सेनाओं के द्वारा प्रणहित शत्रू को कोटियां निपतित कर दी थीं ।७। उन देत्यो अस्त्रो की मालाओं से वह चक्रराज रथ ढक गया था और वह वक्रं की पंक्तियों से ढके हुए शेल राज को ही भाँति जोभित हो गया था

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 87

जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सो ऽकरोन्मुनिः ।और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः

jātakarmādikaṃ sarvaṃ bhavataḥ so 'karonmuniḥ / aurvāśrame vivṛddhaśca bhavāṃstenānukaṃpitaḥ

हिन्दी अर्थ

आक्रान्त पर्व के नीचे दुरात्मा विषंग के द्वारा छोड़े हुए एक दाण ने देवी के तालवृन्त का चूर्णे कर दिया था ।७३। इसके पश्चात् अव्याहत उसके द्वारा

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 88

त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम ।एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि

tvayaiva viditaṃ sarvamataḥ paramarindama / evaṃ prabhāvo nṛpatiḥ kārttavīryo 'bhavadbhuvi

हिन्दी अर्थ

शक्तियों का मण्डल हो गया तो ऐसा होने पर कामेश्वरी £ जो नित्याऐ हीं उनको बड़ा भारी क्रोध हो गया था ।७४। थोडा-सा धृकुटियों से संसक्त श्री देवी के मुख कमल को देखकर नित्याओं को बहुत ही उद्वंग हो गया था और उन्होने अत्यधिक श्रम किया था (७५ नित्याए" काल के ही स्वरूप

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 89

व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः ।यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत्

vratasyāsya prabhāveṇa sarvalokeṣu viśrutaḥ / yadvaṃśajairjito yuddhe pitā te vanamādiśat

हिन्दी अर्थ

वाली थीं और प्रत्येक तिथि के विग्रह वाली थीं । उन्होंने साम्राज्ञी के क्रोध को देखकर युद्ध करने का विशेष उद्यम किया था ।७६। उने महान् उद्यम से समन्विता उस महाराज्ञी को प्रणिपात करके उस समय भनवसर में उत्यित और युद्ध के कौतुक से गद्गद वाणी कही थी

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 90

तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् ।एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव

tadvṛttāntamaśeṣeṇa mayā te samudīritam / etacca sarvamākhyātaṃ vratānāmuttamaṃ tava

हिन्दी अर्थ

देवदेवी महाराज्ञी तवागे प्रेक्षितां चमूम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 91

समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदम् ।न ह्यस्य कर्त्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये

samantratantraṃ lokeṣu sarvalokaphalapradam / na hyasya kartturnṛpateḥ puruṣārthacatuṣṭaye

हिन्दी अर्थ

धितु' कातरा दृष्टा मायाच्छद्मपरायणाः ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 92

भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दर्ल्लभं भुवनत्रये ।संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः ।जामदग्न्यस्य च मुने किमन्यत्कथयामि ते

bhavatyabhīpsitaṃ kiñciddarllabhaṃ bhuvanatraye / saṃkṣepeṇa mayākhyātaṃ vrataṃ haihayabhūbhujaḥ / jāmadagnyasya ca mune kimanyatkathayāmi te

हिन्दी अर्थ

णमयामो वयं दपं क्षणमात्रं विलोकय

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 93

जैमिनिरुवाच ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिम्

jaiminiruvāca tataḥ sa sagaro rājā kṛtāñjalipuṭo munim

हिन्दी अर्थ

या वह्मिवासिनी नित्या या उवालामालिनी परा ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 94

उवाच भगवन्नेतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम् ।सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे

uvāca bhagavannetatkartumicchāmyahaṃ vratam / samyaktamupadeśena tatrānujñāṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

सहसैवागमिष्यामः सेवितु' श्रोपदांबुजम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 95

कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थो ऽस्मि न संशयः ।इत्युक्तस्तेन राज्ञातु तथेत्युक्त्वा महामुनिः

karmaṇānena viprarṣe kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ / ityuktastena rājñātu tathetyuktvā mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

आज्ञां देहि महाराज्ञि मर्हैनार्थं दुरात्मनाम्

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 96

दीक्षयामास राजानं शस्त्रोक्तेनैव वर्त्मना ।स दीक्षितो वसिष्ठेन सगरो राजसत्तमः

dīkṣayāmāsa rājānaṃ śastroktenaiva vartmanā / sa dīkṣito vasiṣṭhena sagaro rājasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

अथ कामेश्वरी नित्या प्रणम्य ललितेश्‍वरीम् ।

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 97

द्रव्याण्यानीय विधिवत्प्रचचार शुभव्रतम् ।पूजयित्वा जगन्नाथं विधिना तेन पार्थिवः

dravyāṇyānīya vidhivatpracacāra śubhavratam / pūjayitvā jagannāthaṃ vidhinā tena pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

तया संप्रेषिता ताभिः कुण्डलीकृतकामुं का ८३

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 98

समाप्य च यथायोग्यमनुज्ञाय गुरुं ततः ।प्रतिज्ञामकरोद्राजा व्रतमेतदनुत्तमम्

samāpya ca yathāyogyamanujñāya guruṃ tataḥ / pratijñāmakarodrājā vratametadanuttamam

हिन्दी अर्थ

तिथि नित्याओं ने कहा था--हे देवदेवि ! आप तो महाराज्ञी हैं। आपके आगे प्रेक्षित सेना है जो दण्डिनी और मन्त्रनाथा आदि महान्

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 99

आजीवान्तं धरिष्यामि यत्नेनेति महामतिः ।अथानुज्ञाप्य राजानं वसिष्ठो भगवानृषिः

ājīvāntaṃ dhariṣyāmi yatneneti mahāmatiḥ / athānujñāpya rājānaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

३४६ । बह्माण्ड पुराण

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

अध्याय ८५

श्लोक 100

सन्निवर्त्यानुगच्छन्तं प्रजगाम निजाश्रमम्

sannivartyānugacchantaṃ prajagāma nijāśramam

हिन्दी अर्थ

शक्तियों से अभिपालित हैं ।७८। ये माया के कपट में परायण दुष्ट ओर कातर हैत्यगण पाणिग्राह युद्ध के द्वारा इस श्रेष्ठ रथ को धषित करने के लिए बाधा पहुँचा रहे हैं ।६। इस कारण से अन्कार से संच्छन्न कलेवरों बाले असुरों के घमण्ड को हम एक हो क्षण में शमन करती हैं--आप देखिये

English

By means of this holy rite, O Brahmanical sage, I shall undoubtedly be blessed."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 85
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.