Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
94
अध्याय 94 / 156

Book 2 - Adhyaya 56

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९४

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ॥ ५५॥ जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः ।संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sāgaropākhyāneśumato rājyaprāptirnāma pañcapañcaśattamo 'dhyāyaḥ // 55// jaiminiruvāca etatte caritaṃ sarvaṃ sagarasya mahātmanaḥ / saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kathitaṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

अम्बरों की महाद्वि के सश थीं और दूसरी श्यामल एवं कोमल थों

English

"The life story of the noble-souled Sagara has been recounted to you in full, elaborately as well as succinctly. This story is conducive to the destruction of sin.

अध्याय ९४

श्लोक 2

खण्ड्ॐ ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः ।नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्

khaṇḍoṃ 'yaṃ bhārato nāma dakṣiṇottaramāyataḥ / navayojanasāhasraṃ vistāraparimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

विरुद्धे: पञ्चभिर्वाणेमिश्मितेः शतकोटिभिः

English

This subcontinent named Bharata lies extensively from South to North. Its expanse is nine thousand Yojanas (?).

अध्याय ९४

श्लोक 3

पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् ।योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः

putraistasya naredrasya mṛgayadbhisturaṅgamam / yojanānāṃ sahasraṃ tu khātvāṣṭau vinipātitāḥ

हिन्दी अर्थ

यथा हैत्यौघसंहारो यथा सर्वेश्‍्च पूजिता

English

A thousand Yojanas were dug up by the sons of the king Sagara who were in search of the horse. The remaining eight thousand Yojanas were made to fall(?)

अध्याय ९४

श्लोक 4

सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः ।ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्

sāgarasya sutairyasmādvarddhito makarālayaḥ / tataḥ prabhṛti lokeṣu sāgarākhyāmavāptavān

हिन्दी अर्थ

विशेषस्तु परं तस्याः साचिव्ये तत्करे स्थितम् ।

English

Since the abode of sharks (i.e. ocean) was dug up and developed by the sons of Sagara, it obtained the name Sagara in the worlds since then.

अध्याय ९४

श्लोक 5

ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् ।अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा

brahmapādāvadhi mahīṃ satīrthakṣetrakānanām / abdhiḥ saṃkramayāmāsa parikṣipya nijāṃbhasā

हिन्दी अर्थ

अन्य हीरे के सहन थीं और कुछ गारुत्मत मणि के समान थीं। विरुद्ध पाँच बाणों से मिश्रित शत कोटियों से कुछ अनेक आयुधों वाली अपनी शारीरिक कान्ति को प्रकाशित कर रही थीं । ऐसी अगणित शक्तियाँ दण्डिनी के सैनिकों के साथ वहाँ पर युद्ध के लिए चली थीं ।२६-३०। हे

English

The ocean splashed its waters all round and flooded the earth including the holy centres, fields and forests upto Brahmapada (the foot of Brahma).

अध्याय ९४

श्लोक 6

ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः ।इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः

tatastannilayāḥ sarve sadevāsuramānavāḥ / itastataśca saṃjātā duḥkhena mahatānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुम्भसम्भव ! जेसा उनका भूषण-वेषादि था और प्रभाव का लक्षण था दसा ही मस्त्रिणी को सेना का मी सन्नाह भी या ।३१। जैसी सदुगुण शालिता थो और जो भी आश्रितों का लक्षण था तथा जैसा भी देत्यों के

English

Then, all the Devas, Asuras and human beings living there were scattered here and there. They became afflicted with great sorrow.

अध्याय ९४

श्लोक 7

गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् ।सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः

gokarṇaṃ nāma vikhyātaṃ kṣetraṃ sarvasurārcitam / sārddhayojanavistāraṃ tīre paścima vāridheḥ

हिन्दी अर्थ

इवः बह्माण्ड पुराण समुदाय का संहार था वैसी ही वे सबके द्वारा पूजित भी हुई थीं

English

There are innumerable holy spots there. There are abodes of sages and Devas. Many groups of siddhas have been living in that holy centre from the earliest times, O king.

अध्याय ९४

श्लोक 8

तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै ।वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप

tatrāsaṃkhyāni tīrthāni munidevālayāśca vai / vasaṃti siddhasaṃghāśca kṣetre tasminpurā nṛpa

हिन्दी अर्थ

महाराज्ञी की जैसी शक्ति थी वैसी ही सम्पूर्ण दंडिनी की भी थी किन्तु विशेषता यही थी कि उसके हाथ में साचिब्य था । महाराज्ञी ने उसकी आज्ञा की मुद्रांगूलीयक वितीर्ण कर दी थी ।३३। मन्त्रिणी और दण्डनाथा की सेना इस प्रकार से चलो थो । उस सेना के भार से यह भूमि भगुर हो

English

If people decide to go on pilgrimage to that holy spot, and make the proposed journey, their sins perish like a dry leaf in a stormy wind.

अध्याय ९४

श्लोक 9

क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ।तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे

kṣetraṃ tallokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śubham / tattīrthamabdherapatadbhāge dakṣiṇapaścime

हिन्दी अर्थ

गयी थी ओर वह झूला की तरह हो हिलने लग गयी थी ।३४। इसके अनस्तर महान तुमुल और रोमहर्षण युद्ध प्रवृत्त हो गया था । उस युद्ध में उठी हुई धूलि में जो जम्बाल के हो समान हो गयी थी सातों साथरों के जल को छा लिया था

English

A desire to resort to that holy spot never occurs to the evil-minded ones who may even reside very near it.

अध्याय ९४

श्लोक 10

यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः ।निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्

yatra sarve tapastaptvā munayaḥ saṃśitavratāḥ / nirvāṇaṃ paramaṃ prāptāḥ punarāvṛttivarjitam

हिन्दी अर्थ

आधोरणंहस्तिपकाः खड्गे: पद्गाश्च सङ्गताः

English

Only, through great religious merit can men have the desire and pleasure of making a holy pilgrimage to that sacred holy spot. Never otherwise, O king.

अध्याय ९४

श्लोक 11

तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह ।देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः

tattretrasya prabhāveṇa prītyā bhūtagaṇaiḥ saha / devyā ca sakalairdevairnityaṃ vasati śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

विशुक् ण समं श्यामा विकृष्रमणिकामु का

English

If, out of compulsion, the mobile and the immobile living beings die there, O king, they attain permanent abode in heaven immediately.

अध्याय ९४

श्लोक 12

एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् ।नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्

enāṃsi yatsamuddiśya tīrthayātrāṃ prakurvatām / nṛṇāmāśu praṇaśyanti pravāte śuṣkaparṇavat

हिन्दी अर्थ

अण्वारूदा चकारोच्चेः सहोलूकजिता रणम् ।

English

Those who are devoid of lust and anger, who live in them without rivalry, attain that Siddhi ere long.

अध्याय ९४

श्लोक 13

तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते ।समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्

tatkṣetrasevanaratir naiva jātvabhijāyate / samīpe vasamānonāmapi puṃsāṃ durātmanām

हिन्दी अर्थ

विषेण नकुली देवी समाहवास्त युयुत्सया ।

English

Those who stay there engaged injapa, and Iloina will attain the desired Siddhi. They must be quiescent, self- restrained and observe the vow of celibacy-

अध्याय ९४

श्लोक 14

महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः ।नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन

mahātā sukṛtenaiva tatkṣetragamane ratiḥ / nṛṇāṃ saṃjāyate rājannānyathā tu kathañcana

हिन्दी अर्थ

कुस्तिषं णेन समरं महामाया तदाकरोत्

English

If holy rites such as the worship of the Pitrs, Devas and Brahmanas, charitable gifts, Homas, Japas etc. are performed in this holy spot, O King, the fruit thcrc-of will be ten million times more than that (performance of these acts) in the other holy spots.

अध्याय ९४

श्लोक 15

निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः ।म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्

nirbandhena tu ye tasminprāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ / mriyante nṛpa sadyaste svargaṃ prāpsyanti śāśvatam

हिन्दी अर्थ

लघुश्यामा चकारोच्चे: कुशुरेण समं रणम्

English

The highly intelligent king Amsuman had perfectly enjoyed the worldly pleasures, crowned Dillpa (as the ruler) of the kingdom and went to the forest witli a decision in his mind to perform penance.

अध्याय ९४

श्लोक 16

स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः ।क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्

smṛtyāpi sakalaiḥ pāpairyasya mucyeta mānavaḥ / kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ sarvatīrthaniketanam

हिन्दी अर्थ

कोलाटेन च दुष्टेन चण्डकाल्यकरोद्रणम् ।

English

Then the glorious Dillpa protected the entire earth righteously after defeating all the enemies.

अध्याय ९४

श्लोक 17

स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् ।सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन

snātvā caiteṣu tīrtheṣu yajantaśca sadāśivam / siddhikāmā vasaṃti sma munayastatra kecana

हिन्दी अर्थ

अक्षोहिणीभिदंत्यानां शताक्षौहिणिकास्तथा ।

English

His son named Bhaglratha became very famous throughout the world. He was clever in comprehending all the topics concerning holy rites and virtue. He was resplendent and liis valour and exploits were unmeasured.

अध्याय ९४

श्लोक 18

कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः ।निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि

kāmakrodhavinirmuktā ye tasminvītamatsarāḥ / nivasaṃtyacireṇaiva tatsiddhiṃprāpnuvanti hi

हिन्दी अर्थ

जो अश्वों पर सवार ये उन्होंने घुड सवारों के साथ--एवं हस्तिपकों ने आधोरणों के साथ और पदातियों ने पैदल संनिको से सङ्गत होकर

English

He became frustrated and extremely disinterest- ed in the kingdom, his kinsmen and the enjoyments of all worldly pleasures. He entrusted the kingdom to the care of his excellent minister. The excellent king was desirous of taking his ancestors to heaven and so went to the forest for per- forming penance. At the outset he propitiated the lotus-born lord Brahma by means of great penance for securing longevity. From him he got as long a life as he desired.

अध्याय ९४

श्लोक 19

जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः ।वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्

japahomaratāḥ śāntā nipatā brahmacāriṇaḥ / vasaṃti tasminye te hi siddhiṃ prāpsyantyabhīpsitām

हिन्दी अर्थ

खड्गों से युद्ध किया था ।३६। संग्राम में दण्डनाथा ने निषङ्ग के साथ युद्ध था । अपने मणियों के कामुक को खोचकर श्यामा ने विशुक्र के साथ युद्ध

English

The lord who favours his devotees granted that boon to him. As Ganga fell down from the top of Meru along with crocodiles, alligators and sharks, the lord of the worlds (i.e. Siva) caught her by means of his head. Al- though she was flowing with great rapidity, she got merged deep into his resplendent matted hair after reaching his head. By seeing her disappear in the head of the lord Sambhu like water within the cupped palm of the hand, he once again propitiated Hara to get her released.

अध्याय ९४

श्लोक 20

दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् ।अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप

dānahomajapādyaṃ vai pitṛdevadvijārcanam / anyasmātkoṭiguṇitaṃ bhavettasminphalaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

किया था ।३७। अश्वासढ़ा ने बहुत भारी उलू जितु के साय रण किया था सम्पदीक्षा ने युद्ध की इच्छा से पुरुष के साथ युद्ध ग्रहण किया था ३८ नकुली देवी ने युद्ध करने की इच्छा से निष को बुलाया था । माहमाया ने कु तिषेण के साथ युद्ध किया था ।३६। उन्मत्त भैरवी ने मलद के साथ

English

Ganga received four names due to these four different channels viz. Sita, Alakananda, Sucaksus and Bhadravatl.1

अध्याय ९४

श्लोक 21

अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने ।महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः

aṃbhodhisalile magna tasmin kṣetre 'tipāvane / mahatā tapasā yuktā munayastannivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

संग्राम किया था और लघुश्यामा ने कुशूर के साथ रण किया था १४७ स्वप्नेशी ने मङ्गल के साथ युद्ध किया शा । वाग्वादिनी ने दुषण के साथ रण में भिडन्त की थी ।४१। चण्डकालो ने कोलाट के साथ रण किया था। हैत्यों की अक्षोहिणियों के साथ सो अक्षोहिणी सेनाओं ने परस्पर में बड़ा

English

Though their waters had been dried up when Agastya drank up the waters, the four oceans became full with the waters of Ganga, once again.

अध्याय ९४

श्लोक 22

सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् ।वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्

sahyaṃ śikhariṇaṃ śreṣṭhaṃ nilayārthaṃ samāruhan / vasaṃtastatra te sarve saṃpradhārya parasparam

हिन्दी अर्थ

भारी युद्ध क्रोध में मूच्छित होकर किया था

English

When the ocean extended by the sons of Sagara became filled up, many countries lying nearby became sub- merged.

अध्याय ९४

श्लोक 23

सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः ।राजोवाच ।अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः

sahendrādrau tapasyantaṃ rāmaṃ gantuṃ pracakramuḥ / rājovāca / agastyapītatoye 'bdhau parito rājanandanaiḥ

हिन्दी अर्थ

अवलोक्य रुषाविष्ट: स कृष्टगुरुकामु कः ।

English

M.Ali identifies the rivers as follows:

अध्याय ९४

श्लोक 24

खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने ।भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु

khātvādhaḥ pātite kṣetre satīrthāśramakānane / bhūbhāgeṣu tathānyeṣu puragramākarādiṣu

हिन्दी अर्थ

जक्तिसेन्ये समस्तेऽपि तृषास्त्रं प्रमुमोच ह्

English

"Thereafter, Suska, Sumitra, and other sages of praiseworthy holy vows and rites, went towards the mountain Mahendra with a desire to see Bhargava Rama.

अध्याय ९४

श्लोक 25

विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु ।किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः

vināśiteṣu deśeṣu samudropāntavarttiṣu / kimakārṣurmuniśreṣṭha janāstannilayāstataḥ

हिन्दी अर्थ

तृतीये यृद्धदिवसे याममात्रं गते रवौ ।

English

Passing through very many countries, forests, rivers etc., those leading sages gradually icachcd the excellent mountain.

अध्याय ९४

श्लोक 26

तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः ।कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः ।केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे

tatraiva cāvasankṛcchrātprasthitānyatra vā tataḥ / kiyatā caiva kālena saṃpūrṇo 'bhūdapāṃnidhiḥ / kena vāpi prakāreṇa brahmannetadvadasva me

हिन्दी अर्थ

तर्षेण तेन क्वथिते शक्तिसैन्यं विलोक्य सा ।

English

He appeared like a person engaged in penance for the extenuation of the defect (sin ) of burning the three worlds deliberately at the outset, like the Kdlagni (fire at end of a Kalpa).

अध्याय ९४

श्लोक 27

जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः

jaiminiruvāca anūpeṣu pradeśeṣu nāśiteṣu durātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

रथस्थिता रथगता तत्प्रतीकारकर्मेणे ।

English

After approaching the excellent scion of the family of Bhrgu who was engaged in the great vow of sagehood, those sages who were by nature humble in their conduct, saluted him with their heads bowing down, due to devotion.

अध्याय ९४

श्लोक 28

जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः ।तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः

janāstannilayāḥ sarve saṃprayātā itastataḥ / tatraiva cāvasankṛcchrātkecitkṣetranivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

३९० ब्रह्माण्ड पुराण

English

On seeing those sages come, the leading member of the family of Bhrgu, respectfully worshipped them very well* with the materials of worship such as Argha, Pddya etc.

अध्याय ९४

श्लोक 29

एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः ।बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः

etasminneva kāle tu rājannaṃśumataḥ sutaḥ / babhūva bhuvidharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

उस युद्ध के प्रवृत्त होने पर दुष्ट दानव विशुक् ने जब यह देखा था कि शक्तियों की सेना बढ़ रही है ओर अपनी क्षीण हो रही है तो क्रोध में भरकर उसने एक बड़ा धनुष खींचा था और उस समस्त शक्तियों की सेना में तृषास्त्र छोड़ दिया या ॥४३-४४ उसने जो दावानल की ज्वाला के समान

English

"Welcome unto you all, O highly exalted ones of great fortune, you have come here. Tell me without hesitation what should be done by us."

अध्याय ९४

श्लोक 30

राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोग्ॐऽशुमान्नृपः ।वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः

rājye 'bhiṣicya taṃ samyagbhuktabhogoṃ'śumānnṛpaḥ / vanaṃ jagāma medhāvī tapase dhṛtamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

दीप्त था उस बड़ी सेना को मथ दिया था। तीसरे यद्ध के दिन में एक प्रहर मात्र रवि के गत होने पर विशुक्र के द्वारा छोड़े हुए तृषास्त्र से शक्तियां व्याकुल हो उठी थीं ।४५। उन तालु के मूल का शोषण कर रहा था। कानों के छिद्र भी रक्ष हों रहे थे और अज़ों में दुर्बलता हो रही थी

English

After bowing down to Rama, those sages said thus: — "O excellent sage, understand that we are the sages who had our homes in Gokarna.

अध्याय ९४

श्लोक 31

दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् ।पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्

dilīpastu tataḥśrīmānaśeṣāṃ pṛthivīmimām / pālayāmāsa dharmeṇa vijitya sakalānarīn

हिन्दी अर्थ

तथा आयुधों को छोड़कर देहों को भूमि पर गिरा रहा था ।४६-४७। युद्ध में अनुद्यम करने वाले तथा समस्त उत्साह के विरोधी उस तपं के द्वारा क्व- चित शक्तियों की सेना को देखकर वह मन्त्रिणी पोचिणी के साथ बहुत ही चिन्तित हो गयी थीं।४८। अतीव अहित बिशंका बाली उस दण्डनाथा से

English

That great holy place along with the sacred ponds etc. was caused to fall into the waters of the ocean by the sons of Sagara who were digging up Earth for some other reason.

अध्याय ९४

श्लोक 32

भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः ।सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः

bhagīratho nāma sutastasyāsīllokaviśrutaḥ / sarvadharmārthakuśalaḥ śrīmānamitavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

बोली रश में स्थित और रशगता होकर उसके प्रतिकार कर्म के लिए कहा था है सखि ! पोत्रिणि ! यह दृष्ट का तृपास्त्र आ गया है। इसका हमारी सेना पर बहुत ही बुरा प्रभाव हो गया है

English

Undoubtedly, we desire and expect from you to regain that holy spot that sanctifies everyone, after causing the waters of the ocean to recede.

अध्याय ९४

श्लोक 33

राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ ।स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्

rājye 'bhiṣicya taṃ rājā dilīpo 'pi vanaṃ yayau / sa cāpi pālayannurvīṃ samyagvihatakaṇṭakām

हिन्दी अर्थ

शिथिलीकुरुते सेन्यमस्माकं हा विधेः क्रमः ।

English

It behoves you, O leading Brahmana, to grant that excellent holy spot now, after causing the waters of the ocean to recede, by your own prowess".

अध्याय ९४

श्लोक 34

मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा ।स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः

mumude vividhairbhogairdivi devapatiryathā / sa śuśrāvātmanaḥ pūrvaṃ pūrvajānāṃ mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

न कापि कुरते युद्धं न धारयति चायुधम् ।

English

"All these things are completely known to me, O ascetics. The task that you all have set could. also be carried out by me. No doubt need be entertained about this.

अध्याय ९४

श्लोक 35

निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् ।ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः

niraye patanaṃ ghoraṃ viprakopasamudbhavam / brahmadaṇḍahatānsarvānpitañchrutvātiduḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

एकापि शक्तिर्नेवास्ति या तर्षेण न पीडिता

English

But this task desired and expected by you is exces- sively terrible in the world. Even by me, it can be carried out only by taking up arms and not otherwise.

अध्याय ९४

श्लोक 36

राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ ।स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्

rājye bandhuṣu bhoge vā nirvedaṃ paramaṃ yayau / sa mantripravare rājyaṃ vinyasya tapase vanam

हिन्दी अर्थ

अत्रोपायस्त्वया कार्यो मया च समरोद्यमे ।

English

I have granted the boon of freedom from fear to everyone. I have laid down my weapons. I am quiescent now. According to an earlier behest of my father, I have taken up the vow to perform penance.

अध्याय ९४

श्लोक 37

प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः ।तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्

prayayau svapitṝnnākaṃ ninīṣurnṛpasattamaḥ / tapasā mahātā pūrvamāyuṣe kamalodbhavam

हिन्दी अर्थ

हा ! विधाता का क्या क्रम है। यह अस्त्र तो हमारी सेना को शिथिल कर रहा है । सबके तालुमूल मूख गये हैं और सबके आयुध भ्रष्ट हो गये हैं। इस युद्ध मैं शक्तियों का मण्डल उपेक्षित हो गया है ।४०। न तो कोई भी युद्ध करती है और न कोई आयुध ही ग्रहण कर रही है। हे

English

"The taking up of arms for the protection of the good does not make any one go astray from truthfulness (to his vows) as mentioned by Brahma formerly.

अध्याय ९४

श्लोक 38

आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् ।ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च

ārādhya tasmāllebhe ca yāvadāyurnijepsitam / tato gaṅgāṃ mahārāja samārādhya prasādya ca

हिन्दी अर्थ

आलि ! तालुमूनों के शुष्क हो जाने से ये तो बोलने में भी असमर्थ हो गयी ह ५१ हमारी ऐसी दशा को सुनकर महेश्वरी क्या कहेगी । देत्यों ने तो हमारा बड़ा ही अपकार किया है। इसका कोई उपाय सोचना चाहिए

English

Hence, for the sake of our welfare, weapons should be taken up by you. Thereby a great righteous action shall be carried out by you."

अध्याय ९४

श्लोक 39

वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति ।ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्

varamāgamanaṃ vavre divastasyā mahīṃprati / tatastāṃ śirasā dharttu tapasā'rādhayacchivam

हिन्दी अर्थ

हे पोश्रिणि ! सोलह हजार सर्वत्र यहाँ पर अक्षौहिणी हैं। ऐसी एक भी शक्ति नहीं है जो तषं से पीड़ित न होवे ।५३। इसी अवसर सेना को हथि- यारों को. छोड़ते वाली देखकर ये दानव छिटो में परहार करने वाले हैं और बाणों से निहनन कर रहे हैं। यह बड़े ही खेद की बात है ।५४। यहाँ पर

English

The leading scion of the family of Bhrgu, the noble- minded sage Rama descended from Sahya, the excellent mountain and reached the western shore of the lord of rivers.

अध्याय ९४

श्लोक 40

स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः ।मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः

sa cāpi tadvaraṃ tasmai pradadau bhaktavatsalaḥ / merormūrdhnastato gaṅgāṃ pataṃ tī śirasātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तुमको और मुझको कोई उपाय करना चाहिए। उस समरोद्यम में कुछ करना ही है। तुम्हारे रथ के पयं में स्थित जो शीत का महाणंव है

English

Then Rama got up and stood facing the south. He spoke these words to Varuna in deep resonant tone like the sound of rumbling cloud.

अध्याय ९४

श्लोक 41

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः ।सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी

sagrāhanakramakarāṃ jagrāha jagatāṃ patiḥ / sā tacchiraḥ samāsādya mahāvegapravāhinī

हिन्दी अर्थ

उसको ही शक्तियों की तृषा के छेदन के लिए आदेश दो क्योंकि अल्प पानीय के पानों से उनकी तृषा का क्षय नहीं होगा

English

£< I have come here along with the groups of sages with a desire to see you. Hence, take up your own form O Pracetas, and grant me your vision.'*

अध्याय ९४

श्लोक 42

तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे ।चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः

tajjaṭāmaṇḍale śubhre vililye sātigahvare / culakodakavacchaṃbhorvilīnāṃ śirasi prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

तमादिश महात्मानं समरोत्साहकारिणम् ।

English

Even after hearing these words Varuna, the lord of aquatic beings, O king, did not move from his place. He became bolder.

अध्याय ९४

श्लोक 43

विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् ।स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्

vilokya tatpramokṣāya punarārādhayaddharam / sa tāṃ śarvaprasādena labdhvā tu bhuvamāgatām

हिन्दी अर्थ

कोटिशो मधुराधारा करिहस्तसमाङृतीः ।

English

Thinking that his request had been disregarded by Varuna, Rama, the most excellent one among the wielders of weapons, looked at him angrily.

अध्याय ९४

श्लोक 44

आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति ।सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि

āninye sāgarā dagdhā yatra tāṃ vai diśaṃ prati / sa'nuvrajantī rājānaṃ rājarṣeryajataḥ pathi

हिन्दी अर्थ

३९२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Being much infuriated, he assumed a form similar to that of agitated ocean and wished to make the ocean devoid of waters by resorting to his own inherent power.

अध्याय ९४

श्लोक 45

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः ।स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया

tadyajñavāṭamakhilaṃ plāvayāmāsa sarvataḥ / sa tu rājaṛṣiḥ kruddho yajñavāṭe 'khile tayā

हिन्दी अर्थ

गुष्क रावरतकादस्तु कल्पक्षयबलाहकेः।

English

His terrifying body seen standing within the circle made by the bow the string of which was drawn upto his ears, became unapproachable to all.

अध्याय ९४

श्लोक 46

मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः ।अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः

magne gaṇḍūṣajalavatsa papau tāmaśeṣataḥ / atandrito varṣaśataṃ śuśrūṣitavā sa taṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

निषिच्यमानो मध्येऽब्धिः शक्तिसेन्ये पपात ह

English

His terrible form as he drew the bow was like the halo-encircled disc of the sun, rising at the close of Kalpa.

अध्याय ९४

श्लोक 47

तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः ।उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः

tasmātprasannānnṛpatirleme gaṅgāṃ mahātmanaḥ / uṣitvā suciraṃ tasyanisṛtā jaṭharādyataḥ

हिन्दी अर्थ

वही मदिरा का सिन्धु शक्तियों के समूहों को तृप्त करेगा । समर के उत्साह करने वाले महान आत्मा वाले उसी को आदेश दो । बह समस्त तर्ष का प्रशमन करने (वाला है ओर महान बल के बढ़ानेवाला है

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 48

प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि ।भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः

prathitaṃ jāhnavītyasyāstato nāmābhavadbhuvi / bhagīrathānugā bhūtvā tatpitṝṇāmaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

हुईं थी चक्रेश्वरो ने रथ में सुधा के सिन्धु को आज्ञा देकर बुलाया था ।५८ वह मद से असस और रक्त नेतरों वाला था-हेम के समान उसकी आभा थी माजाओं से यह भूषित था ।५९। उसकी आज्ञा के पालक उसने दण्डनाथा को प्रणाम किया था ।६०। उसने अनेक प्रकार का

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 49

निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा ।ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्

nijāṃbhasāsthibhasmāni siṣeca suranimnagā / tatastadaṃbhasā sikteṣvasthibhasmasu tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

अपना स्वरूप बना लिया था-कहीं तो तरुण सूर्य के समान बह पाटल था और कहीं पर तापिच्छ के तुल्य श्यामल था और कहीं पर धवल कान्ति बाला था ।६१। इस सिस्थुराज ने वायु के द्वारा अधिक होकर हाथी के सूड के समान आकार वाली करोड़ों घाराए' वर्षायी थीं ।६२। कल्प के क्षय के

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 50

निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः ।एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी

nirayātsāgarāḥ sarve naṣṭapāpā divaṃ yayuḥ / evaṃ sā sāgarānsarvāndivaṃ nītvā mahāndī

हिन्दी अर्थ

समय पुष्कलावत्तंक आदि बलाहकों से निषिच्यमान शक्तियों के मध्य में बहू सागर गिरा था

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 51

तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् ।सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्

tenaiva mārgeṇa javātprayātā pūrvasāgaram / senormūrdhnaścaturbhedā bhūtvā yātā caturddiśam

हिन्दी अर्थ

तथा सैन्यस्य परितो महाप्राकारमण्डलम्

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 52

चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् ।सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि

caturbhedatayā cābhūttasyā nāmnāṃ catuṣṭayam / sītā cālakanandā ca sucakṣurbhadravatyapi

हिन्दी अर्थ

चकार विस्मयकरी कदम्ववनवासिनी ।

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 53

अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि ।गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्

agastyapītasalilācciraṃ śuṣkodakā api / gaṅgāṃbhasā punaḥ pūrṇāścatvāro 'mbudhayo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

तृतीये युद्धदिवसे प्रहरद्धितयावधि ।

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 54

पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते ।अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः

pūrvamāṇe samudre tu sāgaraiḥ parivarddhite / antarhitābhavandeśā bahavastatsamīpagāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी गनध मात्र से हो मृत प्राणी स्पष्ट उठकर खड़ा हो जाया करता है ओर जो दुर्बल होता है वह प्रवल हो जाया करता है वह सुराम्बुधि वर्षा था ॥६४ परार्थ संख्या से अतीत मधु धाराओं को परम्पराए' थीं उनका पान करती हुईं पिपासा से आत्तंमुखों से उनने पान किया था और

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 55

समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः ।इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप

samudropāntavarttīni kṣetrāṇi ca samantataḥ / itastataḥ prayātāśca janāstannilayā nṛpa

हिन्दी अर्थ

के शक्तियां उठकर खड़ो हो गयो थो ।६५। उस सेना के चारों ओर ऐसा एक प्रकार का मण्डल था कि जिससे वह मदिरा सिन्धु की वृष्टि दरयो पर न जाकर पड़ जावे ।६६। कदम्ब वन वासिनी ने लघु हस्तता से छोड़े गये सहस्रों शरों से विस्मयकरी किया था ।६७। उस कर्मे से सभी मरुत विस्मित

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 56

गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव ।अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्

gokarṇamiti ca kṣetraṃ pūrvaṃ proktaṃ tu yattava / armavopāttavarttitvātsamudre 'tarddhimāgamat

हिन्दी अर्थ

हो गये थे । इसके अनन्तर उत्त शक्तियों ने रण के मध्य में पान बहुत किया था ।६८। अनेक मदिरा की धाराए' बल ओर उत्साह के बधेन करने वाली थीं । जिस-जिस के मन की जो-जो भी प्रीति थी वेसो-बैसी ही पी थी

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

अध्याय ९४

श्लोक 57

ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः ।सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप

tatastannilayāḥ sarve taduddhārābhikāṅkṣiṇaḥ / sahyādrerbhṛguśārdūlaṃ draṣṭukāmā yayurnṛpa

हिन्दी अर्थ

तीसरे युद्ध के दिन में दो प्रहर की अवधि तक सुराम्वुधि ने निरन्तर मद्य की धाराओं से वर्षा की धी

English

As he shook with anger, his body, which was terrible with its flames like the fire at the end of Kalpa, appeared like the circular face of Visnu's discus.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 94
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.