अध्याय ११३
इदम् अप्य् अपरं तीर्थं देवानाम् अपि दुर्लभम् ब्रह्मतीर्थम् इति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्
idam apy aparaṃ tīrthaṃ devānām api durlabham brahmatīrtham iti khyātaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Women and Sudras too should perform the same under the direction of Brahmanas. But there should be no recitation of mantras or ritual of sacrifice.
अध्याय ११३
स्थितेषु देवसैन्येषु प्रविष्टेषु रसातलम् दैत्येषु च मुनिश्रेष्ठ तथा मातृषु तान् अनु
sthiteṣu devasainyeṣu praviṣṭeṣu rasātalam daityeṣu ca muniśreṣṭha tathā mātṛṣu tān anu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the sun enters zodiac Kanya, there are fifteen days exclusively meant for Sraddha.
अध्याय ११३
मदीयं पञ्चमं वक्त्रं गर्दभाकृति भीषणम् तद् वक्त्रं देवसैन्येषु मयि तिष्ठत्य् उवाच ह
madīyaṃ pañcamaṃ vaktraṃ gardabhākṛti bhīṣaṇam tad vaktraṃ devasainyeṣu mayi tiṣṭhaty uvāca ha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the sun has entered the Kanya Zodiac, the per¬ former of Sraddha in that period obtains whatever desire lie • has in his mind. Nandlmukha should be performed during the same period. It should be done in Purnima as stated in Varaha Purana.
अध्याय ११३
हे दैत्याः किं पलायन्ते न भयं वो ऽस्तु सत्वरम् आगच्छन्तु सुरान् सर्वान् भक्षयिष्ये क्षणाद् इति
he daityāḥ kiṃ palāyante na bhayaṃ vo 'stu satvaram āgacchantu surān sarvān bhakṣayiṣye kṣaṇād iti
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When a Brahmin versed in the Vedas and the firc- lituals comes to the house, he alone should be considered as worthy of Sraddha.
अध्याय ११३
निवारयन्तं माम् एवं भक्षणायोद्यतं तथा तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे वित्रस्ता विष्णुम् अब्रुवन्
nivārayantaṃ mām evaṃ bhakṣaṇāyodyataṃ tathā taṃ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve vitrastā viṣṇum abruvan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the material for Sraddha approved by the experts is available, he should perform Parvana Sraddha with the help of Brahmins well versed in the Sraddha.
अध्याय ११३
त्राहि विष्णो जगन्नाथ ब्रह्मणो ऽस्य मुखं लुन चक्रधृग् विबुधान् आह च्छेद्मि चक्रेण वै शिरः
trāhi viṣṇo jagannātha brahmaṇo 'sya mukhaṃ luna cakradhṛg vibudhān āha cchedmi cakreṇa vai śiraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should celebrate the anniversary of one's departed parents, also of the uncle and elder brother if they died sonless.
अध्याय ११३
किं तु तच् छिन्नम् एवेदं संहरेत् सचराचरम् मन्त्रं ब्रूमो ऽत्र विबुधाः श्रूयतां सर्वम् एव हि
kiṃ tu tac chinnam evedaṃ saṃharet sacarācaram mantraṃ brūmo 'tra vibudhāḥ śrūyatāṃ sarvam eva hi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After purification, they enjoin Ekoddista, on the twelfth day, or after the expiry of a month or at the end of three fort¬ nights.
अध्याय ११३
त्रिनेत्रः कशिरश् छेत्ता स च धत्ते न संशयः मया च शंभुः सर्वैश् च स्तुतः प्रोक्तस् तथैव च
trinetraḥ kaśiraś chettā sa ca dhatte na saṃśayaḥ mayā ca śaṃbhuḥ sarvaiś ca stutaḥ proktas tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Brahmins, Sraddha should be performed every month, for a year. Then he should perform sapindlkarana rite after a year. When that is done, he should perform Parvana. The de¬ ceased then change their states as Preta to thatofPitrs.
अध्याय ११३
यागः क्षणी दृष्टफले ऽसमर्थः स नैव कर्तुः फलतीति मत्वा फलस्य दाने प्रतिभूर् जटीति निश्चित्य लोकः प्रतिकर्म यातः
yāgaḥ kṣaṇī dṛṣṭaphale 'samarthaḥ sa naiva kartuḥ phalatīti matvā phalasya dāne pratibhūr jaṭīti niścitya lokaḥ pratikarma yātaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Pitrs are twofold: murta and -amurta. NandTmukhas are amurta and Parvanas arc murta. Prctas receive Ekoddista, Pitrs receive Parvana Sraddha.
अध्याय ११३
ततः सुरेशः संतुष्टो देवानां कार्यसिद्धये लोकानाम् उपकारार्थं तथेत्य् आह सुरान् प्रति
tataḥ sureśaḥ saṃtuṣṭo devānāṃ kāryasiddhaye lokānām upakārārthaṃ tathety āha surān prati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the lord of the gods, pleased, for the accomplishment of the gods' task and for the benefit of the worlds, said "So be it" to the gods.
अध्याय ११३
तद्वक्त्रं पापरूपं यद् भीषणं लोमहर्षणम् निकृत्य नखशस्त्रैश् च क्व स्थाप्यं चेत्य् अथाब्रवीत्
tadvaktraṃ pāparūpaṃ yad bhīṣaṇaṃ lomaharṣaṇam nikṛtya nakhaśastraiś ca kva sthāpyaṃ cety athābravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"That face which is sinful, terrible and hair-raising — having cut it off with the weapons of my nails, where shall it be placed?" he asked.
अध्याय ११३
तत्रेला विबुधान् आह नाहं वोढुं शिरः क्षमा रसातलम् अथो यास्ये उदधिश् चाप्य् अथाब्रवीत्
tatrelā vibudhān āha nāhaṃ voḍhuṃ śiraḥ kṣamā rasātalam atho yāsye udadhiś cāpy athābravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Ila said to the gods, "I cannot bear the head; I will go to Rasatala." And the ocean said,
अध्याय ११३
शोषं यास्ये क्षणाद् एव पुनश् चोचुः शिवं सुराः त्वयैवैतद् ब्रह्मशिरो धार्यं लोकानुकम्पया
śoṣaṃ yāsye kṣaṇād eva punaś cocuḥ śivaṃ surāḥ tvayaivaitad brahmaśiro dhāryaṃ lokānukampayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I would dry up in a moment." Again the gods said to Shiva, "This head of Brahma must be borne by you alone, out of compassion for the worlds.
अध्याय ११३
अच्छेदे जगतां नाशश् छेदे दोषश् च तादृशः एवं विमृश्य सोमेशो दधार कशिरस् तदा
acchede jagatāṃ nāśaś chede doṣaś ca tādṛśaḥ evaṃ vimṛśya someśo dadhāra kaśiras tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
If not cut off, the worlds are destroyed; if cut off, there is such a fault." Having considered thus, Somesha then bore the head of Brahma.
अध्याय ११३
तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म गौतमीं प्राप्य पावनीम् अस्तुवञ् जगताम् ईशं प्रणयाद् भक्तितः सुराः
tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma gautamīṃ prāpya pāvanīm astuvañ jagatām īśaṃ praṇayād bhaktitaḥ surāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing that difficult deed, the gods reached the purifying Gautami and praised the lord of the worlds with love and devotion:
अध्याय ११३
देवेष्व् अमित्रं कशिरो ऽतिभीमं तान् भक्षणायोपगतं निकृत्य नखाग्रसूच्या शकलेन्दुमौलिस् त्यागे ऽपि दोषात् कृपयानुधत्ते
deveṣv amitraṃ kaśiro 'tibhīmaṃ tān bhakṣaṇāyopagataṃ nikṛtya nakhāgrasūcyā śakalendumaulis tyāge 'pi doṣāt kṛpayānudhatte
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Having cut off with the needle of his nail-tip Brahma's very terrible head, enemy to the gods, which came to devour them, the one crowned with the crescent moon, out of compassion, bears it despite the fault of casting it away."
अध्याय ११३
तत्र ते विबुधाः सर्वे स्थिता ये ब्रह्मणो ऽन्तिके तुष्टुवुर् विबुधेशानं कर्म दृष्ट्वातिदैवतम्
tatra te vibudhāḥ sarve sthitā ye brahmaṇo 'ntike tuṣṭuvur vibudheśānaṃ karma dṛṣṭvātidaivatam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All the gods who were there near Brahma praised the lord of the gods, seeing that more-than-divine deed.
अध्याय ११३
ततः प्रभृति तत् तीर्थं ब्रह्मतीर्थम् इति श्रुतम् अद्यापि ब्रह्मणो रूपं चतुर्मुखम् अवस्थितम्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ brahmatīrtham iti śrutam adyāpi brahmaṇo rūpaṃ caturmukham avasthitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on that holy place is famed as Brahmatirtha; even today the four-faced form of Brahma stands there.
अध्याय ११३
शिरोमात्रं तु यः पश्येत् स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम् यत्र स्थित्वा स्वयं रुद्रो लूनवान् ब्रह्मणः शिरः
śiromātraṃ tu yaḥ paśyet sa gacched brahmaṇaḥ padam yatra sthitvā svayaṃ rudro lūnavān brahmaṇaḥ śiraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever sees just the head goes to the state of Brahma. Where Rudra himself stood and cut off Brahma's head,
अध्याय ११३
रुद्रतीर्थं तद् एव स्यात् तत्र साक्षाद् दिवाकरः देवानां च स्वरूपेण स्थितो यस्मात् तद् उत्तमम्
rudratīrthaṃ tad eva syāt tatra sākṣād divākaraḥ devānāṃ ca svarūpeṇa sthito yasmāt tad uttamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that is Rudratirtha; there the Sun stands visibly in the form of the gods, and therefore it is excellent;
अध्याय ११३
सौर्यं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् तत्र स्नात्वा रविं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते
sauryaṃ tīrthaṃ tad ākhyātaṃ sarvakratuphalapradam tatra snātvā raviṃ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that is called the solar holy place, granting the fruit of all sacrifices; having bathed there and seen the Sun, there is no rebirth.
अध्याय ११३
महादेवेन यच् छिन्नं ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः क्षेत्रे ऽविमुक्ते संस्थाप्य देवतानां हितं कृतम्
mahādevena yac chinnaṃ brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ kṣetre 'vimukte saṃsthāpya devatānāṃ hitaṃ kṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The fifth head of Brahma that was cut off by Mahadeva was placed in the region of Avimukta, doing good to the gods.
अध्याय ११३
ब्रह्मतीर्थे शिरोमात्रं यो दृष्ट्वा गौतमीतटे क्षेत्रे ऽविमुक्ते तस्यैव स्थापितं यो ऽनुपश्यति कपालं ब्रह्मणः पुण्यं ब्रह्महा पूततां व्रजेत्
brahmatīrthe śiromātraṃ yo dṛṣṭvā gautamītaṭe kṣetre 'vimukte tasyaiva sthāpitaṃ yo 'nupaśyati kapālaṃ brahmaṇaḥ puṇyaṃ brahmahā pūtatāṃ vrajet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever sees just the head at Brahmatirtha on the Gautami's bank, and also sees Brahma's holy skull placed at Avimukta — even the slayer of a brahmin becomes pure.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 113
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.