Brahma Purana· Brahma Purāṇa
12
अध्याय 12 / 246

Adhyaya 12

51 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ51 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः नहुषस्य तु दायादाः षड् इन्द्रोपमतेजसः

utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahaujasaḥ nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍ indropamatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठके शापवश परशुरामजीके हाथसे मृत्युको श्रीकृष्णरूपमें प्रकट हुए थे, वंशका वर्णन सुनकर प्राप्त हुए! उन्होंने स्वयं ही पहले इसी तरहका वर मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Nahua had six successors who possessed the refulgence of Indra and Viynu. They were born of Viraja the daughter of

अध्याय १२

श्लोक 2

यतिर् ययातिः संयातिर् आयातिः पार्श्वको ऽभवत् यतिर् ज्येष्ठस् तु तेषां वै ययातिस् तु ततः परम्

yatir yayātiḥ saṃyātir āyātiḥ pārśvako 'bhavat yatir jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai yayātis tu tataḥ param

हिन्दी अर्थ

क्रोष्टु आदिके वंशका वर्णन तथा स्यमन्तकमणिकी कथा

English

They were—ati, Yayati, Saryati, Ayati, Yati and Suyati. Among them it was Yayati who became the king.

अध्याय १२

श्लोक 3

ककुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे परमधार्मिकः यतिस् तु मोक्षम् आस्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन् मुनिः

kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe paramadhārmikaḥ yatis tu mokṣam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजी कहते हैँ- क्रोष्टुके गान्धारी था। माद्रीके दो पुत्र और सुने जाते हैं--वृष्णि और माद्री दो पत्नियाँ थीं। गान्धारीने महाबली तथा अन्धक। वृष्णिके भी दो पुत्र थे--श्चफल्क अनमित्रको जन्म दिया तथा माद्रीके युधाजित् एवं और चित्रक । श्वफल्क बड़े धर्मात्मा थे। वे जहाँ देवमीढुष्--ये दो पुत्र हुए; इन तीनोंका वंश रहते, वहाँ रोगका भय नहीं होता तथा वहाँ

English

After conquering the Earth extending to the oceans and containing seven continents Yayiti, the son of Nahufa, divided his kingdmn among his sons.

अध्याय १२

श्लोक 4

तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधाम् इमाम् देवयानीम् उशनसः सुतां भार्याम् अवाप सः

teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ vijitya vasudhām imām devayānīm uśanasaḥ sutāṃ bhāryām avāpa saḥ

हिन्दी अर्थ

पृथकू-पृथक् चला, जो वृष्णिकलकी वृद्धि करनेवाला अवृष्टि कभी नहीं होती थी। एक बार काशी-

English

Having deposited his arms, the king roamed over the Earth. King Yayati was extremely delighted.

अध्याय १२

श्लोक 5

शर्मिष्ठाम् आसुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत

śarmiṣṭhām āsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata

हिन्दी अर्थ

क्रोष्टु आदिके वंशका वर्णन तथा स्यमन्तकमणिकी कथा

English

O king, Alms have been promised to a brahmin by me. I have not yet handed them over to him. Without fulfilling it I shall not take up your old age.

अध्याय १२

श्लोक 6

द्रुह्यं चानुं च पुरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी तस्मै शक्रो ददौ प्रीतो रथं परमभास्वरम्

druhyaṃ cānuṃ ca puruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī tasmai śakro dadau prīto rathaṃ paramabhāsvaram

हिन्दी अर्थ

नरेशके राज्यमें पूरे तीन वर्षोतक इन्द्रने वर्षा नहीं बाद क्रमशः-देवभाग, देवश्रवा, अनाधृष्टि, कनवक, की; तब उन्होंने श्वफल्कको बुलवाया और उनका वत्सवान्, गृञ्जम, श्याम, शमीक और गण्डूष

English

There are many defects in senility caused by drink and diet. Hence, O king, I am not enthusiastic over acceptir your old age.

अध्याय १२

श्लोक 7

अङ्गदं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परमवाजिभिः युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर् येन कार्यं समुद्वहन्

aṅgadaṃ kāñcanaṃ divyaṃ divyaiḥ paramavājibhiḥ yuktaṃ manojavaiḥ śubhrair yena kāryaṃ samudvahan

हिन्दी अर्थ

बड़ा आदर-सत्कार किया। श्वफल्कके वहाँ पहुँचते ही इन्द्रे वृष्टि आरम्भ कर दी। काशिराजके एक कन्या थी, जिसका नाम गान्दिनी रखा गया था। वह प्रतिदिन ब्राह्मणको एक गौ दान किया

English

O king you have many sons whom you love more than me. O knower of virtues choose another son to take up your senility.

अध्याय १२

श्लोक 8

स तेन रथमुख्येन षड्रात्रेणाजयन् महीम् ययातिर् युधि दुर्धर्षस् तथा देवान् सदानवान्

sa tena rathamukhyena ṣaḍrātreṇājayan mahīm yayātir yudhi durdharṣas tathā devān sadānavān

हिन्दी अर्थ

करती थी, इसीलिये उसका ऐसा नाम पड़ा था। वह श्वफल्कको पल्नीरूपमें प्राप्त हुई और उसके गर्भसे अक्रूरका जन्म हुआ, जो दानी, यज्ञकर्ता,

English

Thus repulsed by Yadu the king became furious. Ya¬ yati, the most excellent among the eloquent said thus, rebuking his son.

अध्याय १२

श्लोक 9

सरथः कौरवाणां तु सर्वेषाम् अभवत् तदा संवर्तवसुनाम्नस् तु कौरवाज् जनमेजयात्

sarathaḥ kauravāṇāṃ tu sarveṣām abhavat tadā saṃvartavasunāmnas tu kauravāj janamejayāt

हिन्दी अर्थ

देनेवाले थे। इनके अतिरिक्त उपमदु, मदु, मेदुर,

English

"What other stage of life will you have? What virtue or righteousness is left for you, O wicked one, after sighting me since I am your preceptor'*.

अध्याय १२

श्लोक 10

कुरोः पुत्रस्य राजेन्द्रराज्ञः पारीक्षितस्य ह जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः

kuroḥ putrasya rājendrarājñaḥ pārīkṣitasya ha jagāma sa ratho nāśaṃ śāpād gargasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मधृक्, यतिधर्मा, धर्मोक्षा, अन्धकरु, आवाह तथा प्रतिवाह नामक पुत्र एवं वराङ्गना नामको सुन्दरी कन्या हुई। अक्रूरके उग्रसेनकन्या सुगात्रीके गर्भसे प्रसेन और उपदेव नामक दो पुत्र हुए, जो

English

Saying thus, O brahmins, in his anger he cursed hb son thus—"O deluded one, your subjects will be undoubtedly deprived of their kingdcm.

अध्याय १२

श्लोक 11

गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः कालेन हिंसयाम् आस ब्रह्महत्याम् अवाप सः

gargasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ kālena hiṃsayām āsa brahmahatyām avāpa saḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रकके पृथु, विपृथु, अश्वग्रीव, अश्वबाहु, स्वपार्थक, गवेषण, अरिष्टनेमि, अश्व, सुधर्मा, धर्मभृत्, सुबाहु तथा बहुबाहु नामक पुत्र एवं श्रविष्ठा और श्रवणा नामकी दो कन्याएँ हुई।

English

The infuriated Yayiti, the unconquerable monarch cursed them also. O excellent brahmins, everything about him has been predsety mentioned by me.

अध्याय १२

श्लोक 12

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्न् इतस् ततः पौरजानपदैस् त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvann itas tataḥ paurajānapadais tyakto na lebhe śarma karhicit

हिन्दी अर्थ

देवमीढुष्ने असिक्नी नामकी पत्नीके गर्भसे शूर नामक पुत्र उत्पन्न किया। शूरसे रानी भोज्याके गर्भसे दस पुत्र उत्पन्न हुए। उनमें सबसे पहले महाबाहु वसुदेव उत्पन्न हुए, जिन्हें आनकदुन्दुभि

English

Aftevxurtijig the four sons elder to PurQ thus, O brah¬ mins, the king addressed the very same words to Puru also.

अध्याय १२

श्लोक 13

ततः स दुःखसंतप्तो नालभत् संविदं क्वचित् विप्रेन्द्रं शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत

tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhat saṃvidaṃ kvacit viprendraṃ śaunakaṃ rājā śaraṇaṃ pratyapadyata

हिन्दी अर्थ

भी कहते हैं। उनके जन्म लेनेके बाद देवलोकमें दुन्दुभियाँ बजी थीं और आनकों (मृदङ्गो) -की गम्भीर ध्वनि हुई थी; इसलिये उनका नाम आनकदुन्दुभि पड़ गया था। उनके जन्म-कालमें

English

That valorous Puru took over the senility of his father* With the handsome features of Puru, Yayati roamed about the Earth.

अध्याय १२

श्लोक 14

याजयाम् आस च ज्ञानी शौनको जनमेजयम् अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः

yājayām āsa ca jñānī śaunako janamejayam aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

फूलोंको वर्षा भी हुई थी। समस्त मानव-लोकमें उनके समान रूपवान् दूसरा कोई नहीं था। नरश्रेष्ठ

English

Seeking the ultimate satiety of lustful dalliance the lord|. the most excellent of kings uidulged in amorous sports in the garden Caitraratha in the company of Vtivkcl.

अध्याय १२

श्लोक 15

स लोहगन्धो व्यनशत् तस्यावभृथम् एत्य च स च दिव्यरथो राज्ञो वशश् चेदिपतेस् तदा

sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛtham etya ca sa ca divyaratho rājño vaśaś cedipates tadā

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए। शूरके पाँच सुन्दरी कन्याएँ भी हुई, जिनके नाम इस प्रकार हैं-पृथुकीर्ति, पृथा, श्रुतदेवा, श्रुतश्रवा तथा राजाधिदेवी । ये पाँचों वीर पुत्रोंकी जननी हुई । वृष्णिके छोटे पुत्र अनमित्रसे

English

When he became utterly dissatisfied and disgusted with lustful orgies and enjoyment of pleasures the king took back his senility from Puru.

अध्याय १२

श्लोक 16

दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः बृहद्रथात् क्रमेणैव गतो बार्हद्रथं नृपम्

dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ bṛhadrathāt krameṇaiva gato bārhadrathaṃ nṛpam

हिन्दी अर्थ

शिनिका जन्म हुआ। शिनिके पुत्र सत्यक हुए। सत्यकसे सात्यकि उत्पन्न हुए, जिनका दूसरा नाम युयुधान था। देवभागके पुत्र महाभाग उद्धव हुए। गण्डूषके कोई पुत्र नहीं था, अतः विष्वक्सेने

English

Given by pleased Shakra, Brihadratha obtained it from him; in succession from Brihadratha it passed to King Barhadratha.

अध्याय १२

श्लोक 17

ततो हत्वा जरासंधं भीमस् तं रथम् उत्तमम् प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः

tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmas taṃ ratham uttamam pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें अनेक पुत्र दिये। उनके नाम इस प्रकार हैं-

English

Then, Bhima, having killed Jarasandha, gave that excellent chariot with affection to Vasudeva, the delight of the Kauravas.

अध्याय १२

श्लोक 18

सप्तद्वीपां ययातिस् तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् विभज्य पञ्चधा राज्यं पुत्राणां नाहुषस् तदा

saptadvīpāṃ yayātis tu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām vibhajya pañcadhā rājyaṃ putrāṇāṃ nāhuṣas tadā

हिन्दी अर्थ

आदि। उन सबमें छोटे थे-महाबाहु रौक्मिणेय, जो युद्धसे कभी पीछे नहीं हटते थे। कनवकके दो पुत्र हुए-तन्त्रिज और तन्त्रिपाल। गृञ्जमके भी दो पुत्र थे-वीरु तथा अश्वहनु। श्यामके पुत्र

English

Yayati, having conquered the earth with its seven continents and oceans, then divided the kingdom among his sons in five parts, the son of Nahusha.

अध्याय १२

श्लोक 19

ययातिर् दिशि पूर्वस्यां यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् मध्ये पुरुं च राजानम् अभ्यषिञ्चत् स नाहुषः

yayātir diśi pūrvasyāṃ yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat madhye puruṃ ca rājānam abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

शमीक थे। शमीक राजा हुए। उन्होंने राजसूययज्ञ किया था, उनके पुत्र अजातशत्रु हुए।

English

In the eastern direction Yayati placed Yadu, the eldest; in the middle the son of Nahusha consecrated Puru as king.

अध्याय १२

श्लोक 20

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं मतिमान् नृपः तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ matimān nṛpaḥ tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā

हिन्दी अर्थ

अब वसुदेवके वीर पुत्रोंका वर्णन करूँगा। वृष्णिवंशकी अनेक शाखाएँ हैं । जो उसका स्मरण करता है, उसे कभी अनर्थको प्राप्ति नहीं होती। वसुदेवजीके चौदह सुन्दरी पल्लियाँ थीं । पुरुवंशकी

English

In the south-east the wise king (placed) Turvasu. By them this whole earth with seven continents and cities

अध्याय १२

श्लोक 21

यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते प्रजास् तेषां पुरस्तात् तु वक्ष्यामि मुनिसत्तमाः

yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate prajās teṣāṃ purastāt tu vakṣyāmi munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

सहदेवा, शान्तिदेवा, श्रीदेवी, देवरक्षिता, वृकदेवी, उपदेवी तथा देवकी--ये बारह तो राजकुमारियाँ

English

is even today ruled according to region with dharma. Their people I shall tell of later, best of sages.

अध्याय १२

श्लोक 22

धनुर् न्यस्य पृषत्कांश् च पञ्चभिः पुरुषर्षभैः जरावान् अभवद् राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु

dhanur nyasya pṛṣatkāṃś ca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ jarāvān abhavad rājā bhāram āveśya bandhuṣu

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ पल्ली रोहिणीने, जो बाह्विककी पुत्री थी, वसुदेवजीसे ज्येष्ठ पुत्रके रूपमें बलरामजीको प्राप्त किया। तत्पश्चात् उनके गर्भसे शरण्य, शठ, दुर्दम,

English

Having laid aside his bow and arrows, with five bulls among men, the king became old, placing the burden on his kin.

अध्याय १२

श्लोक 23

निक्षिप्तशस्त्रः पृथिवीं चचार पृथिवीपतिः प्रीतिमान् अभवद् राजा ययातिर् अपराजितः

nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ cacāra pṛthivīpatiḥ prītimān abhavad rājā yayātir aparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा चित्रा नामकी कन्या हुई। इस प्रकार

English

Having put down his weapons, the lord of the earth roamed the earth; King Yayati, unconquered, became content.

अध्याय १२

श्लोक 24

एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर् यदुम् अब्रवीत् जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्यान्तरेण वै

evaṃ vibhajya pṛthivīṃ yayātir yadum abravīt jarāṃ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai

हिन्दी अर्थ

वसुदेवकी कान्ति चन्द्रमाके समान थी । वसुदेवके रोहिणीको नौ संतानें थीं। चित्रा ही आगे चलकर

English

Having thus divided the earth, Yayati said to Yadu: "Take my old age, son, for another purpose.

अध्याय १२

श्लोक 25

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह

taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

हिन्दी अर्थ

सुभद्राके नामसे विख्यात हुई । वसुदेवके देवकीके कोई पुत्र नहीं था, तथापि उन्होंने पत्नीके भयसे गर्भसे महायशस्वी भगवान् श्रीकृष्ण अवतीर्ण दूसरी स्त्रीसे विवाह नहीं किया। एक बार किसी हुए। बलरामके रेवतीके गर्भसे निशठ उत्पन्न हुए, युद्धमें विजयी होनेपर उन्हें एक कन्या मिली ।

English

Young in your form, I would roam this earth, placing old age on you." Yadu replied to him:

अध्याय १२

श्लोक 26

अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता अनपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम्

anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā anapākṛtya tāṃ rājan na grahīṣyāmi te jarām

हिन्दी अर्थ

जो माता-पिताके बड़े लाडले थे। सुभद्राके अर्जुनके सम्बन्धसे महारथी अभिमन्यु उत्पन्न हुआ। वसुदेवजीकी परम सौभाग्यशालिनी सात पत्नियोंसे जो पुत्र उत्पन्न हुए, उनके नाम बतलाता

English

"A request has been promised by me to a Brahmin without specifying; without fulfilling that, king, I shall not take your old age.

अध्याय १२

श्लोक 27

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः तस्माज् जरां न ते राजन् ग्रहीतुम् अहम् उत्सहे

jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ tasmāj jarāṃ na te rājan grahītum aham utsahe

हिन्दी अर्थ

हूँ; सुनो । शान्तिदेवाके भोज और विजय, सुनामाके वृकदेव और गद तथा त्रिगर्तराजकन्या वृकदेवीके महात्मा अगावह नामक पुत्र हुए।

English

In old age there are many faults caused by drinking and eating; therefore, king, I do not dare to take your old age.

अध्याय १२

श्लोक 28

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप प्रतिग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रम् अन्यं वृणीष्व वै

santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa pratigrahītuṃ dharmajña putram anyaṃ vṛṇīṣva vai

हिन्दी अर्थ

क्रोष्टुके एक और पुत्र महायशस्वी वृजिनीवान्

English

You have many sons dearer than I, king; choose another son to take it, knower of dharma."

अध्याय १२

श्लोक 29

स एवम् उक्तो यदुना राजा कोपसमन्वितः उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर् गर्हयन् सुतम्

sa evam ukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ uvāca vadatāṃ śreṣṭho yayātir garhayan sutam

हिन्दी अर्थ

हुए। उनके पुत्र स्वाहि थे। स्वाहिके पुत्र राजा उषटु हुए, जिन्होंने प्रचुर दक्षिणावाले अनेक महायज्ञोंका अनुष्ठान किया था। उषदुके पुत्र चित्ररथ हुए, चित्ररथके शशबिन्दु, शशबिन्दुके पृथुश्रवा,

English

Thus addressed by Yadu, the king, filled with anger, the best of speakers, Yayati, censuring his son, said:

अध्याय १२

श्लोक 30

क आश्रमस् तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मो विधीयते माम् अनादृत्य दुर्बुद्धे यद् अहं तव देशिकः

ka āśramas tavānyo 'sti ko vā dharmo vidhīyate mām anādṛtya durbuddhe yad ahaṃ tava deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथुश्रवाके अन्तर, अन्तरके सुयज्ञ तथा सुयज्ञके yy ,

English

"What other stage of life is there for you, or what dharma is prescribed, evil-minded, when you disregard me, who am your teacher?"

अध्याय १२

श्लोक 31

एवम् उक्त्वा यदुं विप्राः शशापैनं स मन्युमान् अराज्या ते प्रजा मूढ भवित्रीति न संशयः

evam uktvā yaduṃ viprāḥ śaśāpainaṃ sa manyumān arājyā te prajā mūḍha bhavitrīti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उषत् हुए। उषतूका अपने धर्मके प्रति बड़ा आदर था। उषतूके पुत्र शिनेयु, शिनेयुके मरुत्, मरुत्के कम्बलबर्हिष्, कम्बलबर्हिषृके रुक्मकवच, रुक्मकवचके परजित् तथा परजित्के पाँच पुत्र

English

Having thus spoken, Brahmins, in rage he cursed Yadu: "Your people shall be without a kingdom, fool, without doubt."

अध्याय १२

श्लोक 32

द्रुह्यं च तुर्वसुं चैवाप्य् अनुं च द्विजसत्तमाः एवम् एवाब्रवीद् राजा प्रत्याख्यातश् च तैर् अपि

druhyaṃ ca turvasuṃ caivāpy anuṃ ca dvijasattamāḥ evam evābravīd rājā pratyākhyātaś ca tair api

हिन्दी अर्थ

हुए-रुक्मेषु, पृथुरुक्म, ज्यामघ, पालित तथा हरि। पालित और हरिको पिताने विदेह प्रान्तकी रक्षामें नियुक्त कर दिया। रुक्मेषु पृथुरुक्मको सहायतासे राजा हुए। इन दोनों भाइयोंने राजा ज्यामघको

English

The king spoke likewise to Druhyu, Turvasu and Anu, best of Brahmins, and when they too refused,

अध्याय १२

श्लोक 33

शशाप तान् अतिक्रुद्धो ययातिर् अपराजितः यथावत् कथितं सर्वं मयास्य द्विजसत्तमाः

śaśāpa tān atikruddho yayātir aparājitaḥ yathāvat kathitaṃ sarvaṃ mayāsya dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

घरसे निकाल दिया। तब वे वनमें आश्रम बनाकर रहने लगे। उस समय शान्तिपरायण राजाको ब्राह्मणोंने बहुत कुछ समझाया। तब वे धनुष लेकर रथपर आरूढ हो दूसरे देशमें गये। अकेले ही नर्मदाके

English

the unconquered Yayati, very angry, cursed them. All has been duly told by me about this, best of Brahmins.

अध्याय १२

श्लोक 34

एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश् चतुरः पुरुपूर्वजान् तद् एव वचनं राजा पुरुम् अप्य् आह भो द्विजाः

evaṃ śaptvā sutān sarvāṃś caturaḥ purupūrvajān tad eva vacanaṃ rājā purum apy āha bho dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

तटपर जाकर उन्होंने मेकला, मृत्तिकावती तथा ऋक्षवान् पर्वतको जीतकर शुक्तिमती नगरीमें निवास किया ज्यामघको पत्नी शैब्या थी, जो पतिव्रता

English

Having thus cursed all four sons older than Puru, the king said the same words to Puru, Brahmins:

अध्याय १२

श्लोक 35

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय त्वं पुरो यदि मन्यसे

taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya tvaṃ puro yadi manyase

हिन्दी अर्थ

उसे रथपर बैठी देख स्त्रीने पूछा-'यह कौन है ?' तब वे डरकर बोले-- यह तुम्हारी पुत्रवधू है।' यह सुनकर रानी बोली-- मेरे तो कोई पुत्र

English

"Young in your form, I would roam this earth, placing old age on you, Puru, if you agree."

अध्याय १२

श्लोक 36

स जरां प्रतिजग्राह पितुः पुरुः प्रतापवान् ययातिर् अपि रूपेण पुरोः पर्यचरन् महीम्

sa jarāṃ pratijagrāha pituḥ puruḥ pratāpavān yayātir api rūpeṇa puroḥ paryacaran mahīm

हिन्दी अर्थ

नहीं, फिर यह किसकी पत्नी होनेसे पुत्रवधू हुई ?' यह सुनकर ज्यामघने कहा-- तुम्हें जो पुत्र उत्पन्न होगा, उसके लिये यह पत्नी प्रस्तुत की गयी है।' तत्पश्चात् रानी शैब्याने कठोर तपस्या करके एक

English

The mighty Puru accepted his father's old age; and Yayati roamed the earth in Puru's form.

अध्याय १२

श्लोक 37

स मार्गमाणः कामानाम् अन्तं नृपतिसत्तमः विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः

sa mārgamāṇaḥ kāmānām antaṃ nṛpatisattamaḥ viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

विदर्भ नामक पुत्र उत्पन्न किया। उसका विवाह उक्त राजकन्यासे हुआ । उसके गर्भसे क्रथ और कौशिक नामक पुत्र उत्पन्न हुए। वे दोनों बडे ही शूर तथा युद्धविशारद थे । उसके बाद विदर्भके

English

Seeking the end of desires, that best of kings, the lord, played with Vishvachi in the Chaitraratha forest.

अध्याय १२

श्लोक 38

यदा च तृप्तः कामेषु भोगेषु च नराधिपः तदा पुरोः सकाशाद् वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत

yadā ca tṛptaḥ kāmeṣu bhogeṣu ca narādhipaḥ tadā puroḥ sakāśād vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata

हिन्दी अर्थ

भीम नामक पुत्र हुआ। उसके पुत्रका नाम कुन्ति हुआ। कुन्तिसे धृष्टका जन्म हुआ, जो संग्राममें धृष्ट और प्रतापी था। धृष्टके आवन्त, दशार्ह तथा विषहर नामक तीन पुत्र हुए, जो बड़े धर्मात्मा

English

When the king was satisfied with desires and pleasures, he took back his own old age from Puru.

अध्याय १२

श्लोक 39

यत्र गाथा मुनिश्रेष्ठा गीताः किल ययातिना याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वशो ऽङ्गानि कूर्मवत्

yatra gāthā muniśreṣṭhā gītāḥ kila yayātinā yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat

हिन्दी अर्थ

होनेके साथ ही बड़ी प्रबल थी। यद्यपि राजाको और शूरवीर थे। दशार्हके व्योमा और व्योमाके

English

Here, best of sages, verses were sung by Yayati, by which one should withdraw desires on all sides, like a tortoise its limbs:

अध्याय १२

श्लोक 40

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

हिन्दी अर्थ

क्रोष्टु आदिके वंशका वर्णन तथा स्यमन्तकमणिकी कथा ४३

English

"Desire is never quenched by the enjoyment of desires; like fire fed with ghee it only grows more.

अध्याय १२

श्लोक 41

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः नालम् एकस्य तत् सर्वम् इति कृत्वा न मुह्यति

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālam ekasya tat sarvam iti kṛtvā na muhyati

हिन्दी अर्थ

पुत्र जीमूत बतलाये जाते हैं। जीमूतके विकृति, रूप धारण करके राजाको पतिरूपमें वरण किया। विकृतिके भीमरथ, भीमरथके नवरथ और नवरथके राजाने भी उसको कामना को। तदनन्तर उन पुत्र दशरथ हुए। दशरथके पुत्रका नाम शकुनि उदारबुद्धि नरेशने उसमें एक तेजस्वी गर्भकी स्थापना था। शकुनिसे करम्भ तथा करम्भसे देवरातका को। तत्पश्चात् दसवें महीनेमें पर्णाशाने देवावृधके

English

All the rice and barley on earth, gold, cattle and women are not enough for one man; knowing this, one is not deluded.

अध्याय १२

श्लोक 42

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

जन्म हुआ। देवरातके पुत्र देवक्षत्र तथा देवक्षत्रके सर्वगुणसम्मन्न पुत्र बभ्रुको जन्म दिया। इस वंशके महायशस्वी वृद्धक्षत्र हुए। वे देवकुमारके समान विषयमें पुराणोंके ज्ञाता देवावृधके गुणोंका बखान

English

When one bears no evil feeling toward any being in deed, mind or speech, then one attains Brahman.

अध्याय १२

श्लोक 43

यदा तेभ्यो न बिभेति यदा चास्मान् न बिभ्यति यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā tebhyo na bibheti yadā cāsmān na bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

कान्तिमान् थे। इनके सिवा मधुरभाषी राजा मधुका भी जन्म हुआ, जो मधुवंशके प्रवर्तक थे। मधुके उनकी पत्नी वैदर्भीसे नरश्रेष्ठ पुरुद्दानकी उत्पत्ति हुई। मधुको दूसरी पत्नी इक्ष्वाकुवंशको कन्या

English

When one fears none and none fear him, when he neither desires nor hates, then he attains Brahman.

अध्याय १२

श्लोक 44

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

हिन्दी अर्थ

थी। उससे सर्वगुणसम्पन्न सत्त्वान् हुए, जो सात्त्वत कुलको कीर्तिको बढ़ानेवाले थे।

English

The craving that is hard for the dull-witted to abandon, that does not age with one who ages, that is a disease ending in death: for one who gives it up there is happiness.

अध्याय १२

श्लोक 45

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryati

हिन्दी अर्थ

सत्त्वान्से सत्त्वगुणसम्पन्ना कोसल्याने भजमान, देवावृध, अन्धक तथा वृष्णि नामक पुत्र उत्पन्न किये। इनके चार कुल यहाँ विस्तारपूर्वक बतलाये गये हैं। भजमानके दो स्त्रियाँ थीं। एकका नाम

English

As one ages the hair ages, the teeth age; the hope for wealth and the hope for life do not age even as the body ages.

अध्याय १२

श्लोक 46

यच् च कामसुखं लोके यच् च दिव्यं महत् सुखम् तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हन्ति षोडशीं कलाम्

yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhanti ṣoḍaśīṃ kalām

हिन्दी अर्थ

था बाह्यकसृञ्जयी और दूसरीका उपबाह्यकसृञ्जयी।

English

The pleasure of desire in the world and the great divine pleasure do not equal a sixteenth part of the happiness of the extinction of craving."

अध्याय १२

श्लोक 47

एवम् उक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद् वनम् कालेन महता चायं चचार विपुलं तपः

evam uktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśad vanam kālena mahatā cāyaṃ cacāra vipulaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए निम्नाङ्कित प्रसिद्ध गाथाका गान करते हैं। 'हम जैसे आगे देखते हैं, वैसे ही दूर और निकट भी देखते हैं। हमारी दृष्टिमें बभ्रु सब मनुष्योंमें श्रेष्ठ हैं और देवावृध तो देवताओंके तुल्य हें । बभ्रु

English

Having said this, the royal sage entered the forest with his wife and for a long time practised vast austerity.

अध्याय १२

श्लोक 48

भृगुतुङ्गे गतिं प्राप तपसो ऽन्ते महायशाः अनश्नन् देहम् उत्सृज्य सदारः स्वर्गम् आप्तवान्

bhṛgutuṅge gatiṃ prāpa tapaso 'nte mahāyaśāḥ anaśnan deham utsṛjya sadāraḥ svargam āptavān

हिन्दी अर्थ

और देवावृधके सम्पर्कमें आकर एक हजार चौहत्तर मनुष्य अमृतत्वको प्राप्त हो चुके हैं।'

English

At the end of his austerity the greatly famed one attained his goal at Bhrigutunga; fasting, he gave up his body and with his wife attained heaven.

अध्याय १२

श्लोक 49

तस्य वंशे मुनिश्रेष्ठाः पञ्च राजर्षिसत्तमाः यैर् व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः

tasya vaṃśe muniśreṣṭhāḥ pañca rājarṣisattamāḥ yair vyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

हिन्दी अर्थ

बभ्रुका वंश बहुत बड़ा था। उसमें सब-के- सब यज्ञपरायण, महादानी, बुद्धिमान्, ब्राह्मणभक्त तथा सुदृढ आयुध धारण करनेवाले थे। मृत्तिकावती- पुरीम भोजवंशके क्षत्रिय रहते थे। अन्धकसे काश्यकी

English

In his line, best of sages, there were five best of royal sages, by whom the entire earth was pervaded as by the rays of the sun.

अध्याय १२

श्लोक 50

यदोस् तु वंशं वक्ष्यामि शृणुध्वं राजसत्कृतम् यत्र नारायणो जज्ञे हरिर् वृष्णिकुलोद्वहः

yados tu vaṃśaṃ vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ rājasatkṛtam yatra nārāyaṇo jajñe harir vṛṣṇikulodvahaḥ

हिन्दी अर्थ

उन दोनोंके गर्भसे बहुत-से पुत्र हुए। क्रिमि, क्रमण, शशक और बलबहिंष्। कुकुरके पुत्र वृष्टि, वृष्टिके धृष्ट शूर तथा पुरञ्जय--ये भजमानके बाह्यकसुञ्जयीसे कपोतरोमा, कपोतरोमाके तित्तिरि, उसके पुनर्वसु, उत्पन्न हुए पुत्र थे। अयुताजित्, सहसत्राजित्, शताजित् पुनर्वसुके अभिजित् तथा अभिजित्के आहुक एवं और दासक-ये भजमानद्वारा उपबाह्यकसुञ्जयीके श्राहुक नाम दो जुड़वाँ पुत्र हुए। इनके विषयमें

English

Now I shall tell the lineage of Yadu, honoured by kings; listen: in it Narayana was born, Hari, the upholder of the Vrishni family.

अध्याय १२

श्लोक 51

सुस्थः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन् नरः ययातिचरितं नित्यम् इदं शृण्वन् द्विजोत्तमाः

susthaḥ prajāvān āyuṣmān kīrtimāṃś ca bhaven naraḥ yayāticaritaṃ nityam idaṃ śṛṇvan dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्भसे उत्पन्न हुए पुत्र थे। राजा देवावृध यज्ञपरायण ऐसी गाथा प्रसिद्ध हे-' आहुक किशोरावस्थाके रहते थे। उन्होंने सर्वगुणसम्मन्न पुत्र होनेके उद्देश्यसे समान आकृतिवाले थे। वे अस्सी कवच धारण भारी तपस्या की । तपस्यामें संलग्न होकर वे पर्णाशाके किये हुए अपने श्वेतवर्णवाले परिवारके साथ पहले जलका आचमन करते थे। सदा ऐसा ही करनेके यात्रा करते थे। जो भोजवंशी आहुकके दोनों ओर

English

A man who constantly hears this account of Yayati, best of Brahmins, becomes healthy, rich in offspring, long-lived and famous.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.