Brahma Purana· Brahma Purāṇa
158
अध्याय 158 / 246

Adhyaya 158

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५८

श्लोक 1

व्यासतीर्थम् इति ख्यातं प्राचेतसम् अतः परम् नातः परतरं किंचित् पावनं सर्वसिद्धिदम्

vyāsatīrtham iti khyātaṃ prācetasam ataḥ param nātaḥ parataraṃ kiṃcit pāvanaṃ sarvasiddhidam

हिन्दी अर्थ

देखें। लोकसाक्षी शिव! आपको नमस्कार है।

English

O King, if one fasts on the eleventh day of the bright lunar fortnight and takes bath in the Ganika Sangama one shall attain the everlasting region.

अध्याय १५८

श्लोक 2

दश मे मानसाः पुत्राः स्रष्टारो जगताम् अपि अन्तं जिज्ञासवस् ते वै पृथिव्या जग्मुर् ओजसा

daśa me mānasāḥ putrāḥ sraṣṭāro jagatām api antaṃ jijñāsavas te vai pṛthivyā jagmur ojasā

हिन्दी अर्थ

लौकिकी, बैदिकी तथा अन्यान्य विद्याएँ भी दीं। जब साक्षात् भगवान् शंकर ही प्रसन्न हो गये थे, तब क्या बाको रह जाता। वह महाविद्या पाकर शुक्र अपने पिता और गुरुके पास गये। अपनी

English

Even as I recount what had happened there formerly, listen to it.

अध्याय १५८

श्लोक 3

पुनः सृष्टाः पुनस् ते ऽपि यातास् तान् समवेक्षितुम् नैव ते ऽपि समायाता ये गतास् ते गता गताः

punaḥ sṛṣṭāḥ punas te 'pi yātās tān samavekṣitum naiva te 'pi samāyātā ye gatās te gatā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यासे पूजित होकर वे हैत्योंके गुरु हुए। किसी समय कुछ कारणवश बृहस्पतिके पुत्र कचने शुक्राचार्यसे मृतसंजीवनी विद्या प्राप्त को। कचसे

English

Thereupon, O excellent sage, the goddess of Earth went to the place where Indra, the conqueror of enemies' cities, was seated along with the Devas. On seeing the Earth Indra bowed to her and said this.

अध्याय १५८

श्लोक 4

तदोत्पन्ना महाप्राज्ञा दिव्या आङ्गिरसो मुने वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः

tadotpannā mahāprājñā divyā āṅgiraso mune vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्रके इस प्रकार स्तुति करनेपर भगवान् बृहस्पतिने और बृहस्पतिसे पृथक्-पृथक् देवताओंने

English

O Indra, I am afflicted by a heavy burden, in the absence of death. I have come here to enquire about the cause thereof. May it be mentioned to me.

अध्याय १५८

श्लोक 5

ते ऽनुज्ञाता अङ्गिरसा गुरुं नत्वा तपोधनाः तपसे निश्चिताः सर्वे नैव पृष्ट्वा तु मातरम्

te 'nujñātā aṅgirasā guruṃ natvā tapodhanāḥ tapase niścitāḥ sarve naiva pṛṣṭvā tu mātaram

हिन्दी अर्थ

शंकर प्रसन्न होकर बोले--' वत्स! तुम्हारा कल्याण हो। तुम इच्छानुसार वर मांगो, भले ही वह

English

On hearing these words of Siddhas and Kinnaras, Savity (the sun) who was his father was asked by Indra, "Where is Yama?"

अध्याय १५८

श्लोक 6

सर्वेभ्यो ह्य् अधिका माता गुरुभ्यो गौरवेण हि तदा नारद कोपेन सा शशाप तदात्मजान्

sarvebhyo hy adhikā mātā gurubhyo gauraveṇa hi tadā nārada kopena sā śaśāpa tadātmajān

हिन्दी अर्थ

कविने भी हाथ जोड़कर कहा-- नाथ! ब्रह्मा आदि देवताओं तथा ऋषियोंको भी जो विद्या नहीं प्राप्त हुई हो, उसके लिये मैं याचना करता हूँ। आप ही मेरे गुरु और देवता हैं।'

English

Even on hearing these words of Indra, O great sage, no one said anything. Then in great rage Indra said to celestial damsels.

अध्याय १५८

श्लोक 7

माम् अनादृत्य ये पुत्राः प्रवृत्ताश् चरितुं तपः सर्वैर् अपि प्रकारैस् तन् न तेषां सिद्धिम् एष्यति

mām anādṛtya ye putrāḥ pravṛttāś carituṃ tapaḥ sarvair api prakārais tan na teṣāṃ siddhim eṣyati

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं-शुक्रने जब इस प्रकार

English

No one has replied to me. Therefore we ourselves shall go. Let all Devas be ready. Let them, without any delay, come with their armies. We shall slay our enemy who is desirous of ruling over heaven by means of his penance.

अध्याय १५८

श्लोक 8

नानादेशांश् च चिन्वानास् तपःसिद्धिं न यान्ति च विघ्नम् अन्वेति तान् सर्वान् इतश् चेतश् च धावतः

nānādeśāṃś ca cinvānās tapaḥsiddhiṃ na yānti ca vighnam anveti tān sarvān itaś cetaś ca dhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

उस विद्याको ग्रहण किया। गौतमीके उत्तरतटपर, जहाँ भगवान् महे धरकी आराधना करके शुक्रने विद्या पायी थी, वह स्थान शुक्रतीर्थ कहलाता है मृत्यु-संजीवनीतीर्थ भी उसका नाम है। वह आयु

English

On hearing her words, Indra the lord of Devas, ordered Ksama after duly honouring her.

अध्याय १५८

श्लोक 9

क्वापि तद् राक्षसैर् विघ्नं क्वापि तन् मानुषैर् अभूत् प्रमदाभिः क्वचिच् चापि क्वापि तद्देहदोषतः

kvāpi tad rākṣasair vighnaṃ kvāpi tan mānuṣair abhūt pramadābhiḥ kvacic cāpi kvāpi taddehadoṣataḥ

हिन्दी अर्थ

और आरोग्यकी वृद्धि करनेवाला है। वहाँ स्नान, दान आदि जो कुछ भी शुभ कर्म किया जाता है, वह अक्षय पुण्य देनेवाला होता है।

English

O harlot, go. Carry out my task, beautiful woman. If you fulfil it and return, you shall be as dear to me as Sacl.

अध्याय १५८

श्लोक 10

एवं तु भ्रममाणास् ते ययुः सर्वे तपोनिधिम् अगस्त्यं तपतां श्रेष्ठं कुम्भयोनिं जगद्गुरुम्

evaṃ tu bhramamāṇās te yayuḥ sarve taponidhim agastyaṃ tapatāṃ śreṣṭhaṃ kumbhayoniṃ jagadgurum

हिन्दी अर्थ

शुक्रतीर्थके बाद इन्द्रतीर्थ है । वह ब्रह्महत्याका विनाश करनेवाला है। उसके स्मरणमात्रसे पाप- राशि तथा क्लेशसमुदायका नाश हो जाता है। नारद ! पूर्वकालको बात है। जब इन्द्रने वृत्रासुरका

English

On hearing the words of Indra, Ksama flew over the quarters. The beautiful lady came near Yama in a moment.

अध्याय १५८

श्लोक 11

नमस्कृत्वा ह्य् आङ्गिरसा ह्य् अग्निवंशसमुद्भवाः दक्षिणाशापतिं शान्तं विनीताः प्रष्टुम् उद्यताः

namaskṛtvā hy āṅgirasā hy agnivaṃśasamudbhavāḥ dakṣiṇāśāpatiṃ śāntaṃ vinītāḥ praṣṭum udyatāḥ

हिन्दी अर्थ

वध किया, तब ब्रह्महत्या उनके पीछे लग गयी उसे देखकर इन्द्रको बड़ा भय हुआ। वे इधर-

English

Brightening the ten quarters the lady came near Yama. She sang the sweet Hindolakasongin an exquisitely graceful style.

अध्याय १५८

श्लोक 12

भगवन् केन दोषेण तपो ऽस्माकं न सिध्यति नानाविधैर् अप्य् उपायैः कुर्वतां च पुनः पुनः

bhagavan kena doṣeṇa tapo 'smākaṃ na sidhyati nānāvidhair apy upāyaiḥ kurvatāṃ ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्या उनका पीछा नहीं छोड़ती थी। तब वे एक बहुत बड़े सरोवरमें प्रवेश करके कमलको नालमें छिप गये और उसमें तन्तुकी भाँति होकर रहने लगे। ब्रह्महत्या भी उस सरोवरके तटपर

English

Carry out, dear Son, your duty of annihilating the subjects. See the wind that blows always, Brahma who creates subjects. Earth that carries them and me who wander over the three worlds.

अध्याय १५८

श्लोक 13

किं कुर्मः कः प्रकारो ऽत्र तपस्य् एव भवाम किम् उपायं ब्रूहि विप्रेन्द्र ज्येष्ठो ऽसि तपसा ध्रुवम्

kiṃ kurmaḥ kaḥ prakāro 'tra tapasy eva bhavāma kim upāyaṃ brūhi viprendra jyeṣṭho 'si tapasā dhruvam

हिन्दी अर्थ

एक हजार दिव्य वर्षोतक बैठी रही। इस बीचमें सब देवता बिना इन्द्रके हो गये थे। उन्होंने आपसमें सलाह को, किस प्रकार इन्द्र प्रकट हों ? उस समय मैंने देवताओंसे कहा-- ब्रह्महत्याके

English

"What shall we do? What is the way here? Shall we remain in austerity alone? Tell us the means, best of Brahmins; you are surely the eldest by austerity.

अध्याय १५८

श्लोक 14

ज्ञातासि ज्ञानिनां ब्रह्मन् वक्तासि वदतां वरः शान्तो ऽसि यमिनां नित्यं दयावान् प्रियकृत् तथा

jñātāsi jñānināṃ brahman vaktāsi vadatāṃ varaḥ śānto 'si yamināṃ nityaṃ dayāvān priyakṛt tathā

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना की, तब देवश्रेष्ठ भगवान् शिवने उन्हें लिये दूसरा स्थान दे दिया जाय और इन्द्रको शुद्ध मृतसंजीवनी विद्या प्रदान की, जिसका ज्ञानकरनेके लिये गोदावरी नदीमें नहलाया जाय।

English

You are the knower among knowers, Brahmin, the best of speakers; you are tranquil, always among the restrained, compassionate and doing good,

अध्याय १५८

श्लोक 15

अक्रोधनश् च न द्वेष्टा तस्माद् ब्रूहि विवक्षितम् साहंकारा दयाहीना गुरुसेवाविवर्जिताः असत्यवादिनः क्रूरा न ते तत्त्वं विजानते

akrodhanaś ca na dveṣṭā tasmād brūhi vivakṣitam sāhaṃkārā dayāhīnā gurusevāvivarjitāḥ asatyavādinaḥ krūrā na te tattvaṃ vijānate

हिन्दी अर्थ

पौलस्त्य, अग्नि और ऋणमोचन नामक तीर्थांका माहात्म्य

English

without anger and without hatred; therefore say what you wish to say. The proud, the merciless, those without service of the teacher, untruthful, cruel, do not know the truth."

अध्याय १५८

श्लोक 16

अगस्त्यः प्राह तान् सर्वान् क्षणं ध्यात्वा शनैः शनैः

agastyaḥ prāha tān sarvān kṣaṇaṃ dhyātvā śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रका प्रथम अभिषेक नर्मदा-तटपर हुआ। वहाँ उनके मलका शोधन होनेके कारण उस देशका नाम मालव पड़ा। तत्पश्चात् वे गौतमी गङ्गाके तटपर लाये गये। वहाँ पुण्या नदीके

English

Agastya, after meditating a moment, slowly said to them all:

अध्याय १५८

श्लोक 17

शान्तात्मानो भवन्तो वै स्रष्टारो ब्रह्मणा कृताः न पर्याप्तं तपश् चाभूत् स्मरध्वं स्मयकारणम्

śāntātmāno bhavanto vai sraṣṭāro brahmaṇā kṛtāḥ na paryāptaṃ tapaś cābhūt smaradhvaṃ smayakāraṇam

हिन्दी अर्थ

जलमें गौतमीका जल लाकर उसीसे समस्त

English

"You are peaceful-souled, creators made by Brahma; your austerity was not sufficient; recall the cause of pride.

अध्याय १५८

श्लोक 18

ब्रह्मणा निर्मिताः पूर्वं ये गताः सुखम् एधते ये गताः पुनर् अन्वेष्टुं ते च त्व् आङ्गिरसो ऽभवन्

brahmaṇā nirmitāḥ pūrvaṃ ye gatāḥ sukham edhate ye gatāḥ punar anveṣṭuṃ te ca tv āṅgiraso 'bhavan

हिन्दी अर्थ

अत्रि, कश्यप, अन्यान्य ऋषि, यक्ष तथा पन्नगोंने इन्द्रका अभिषेक किया। तत्पश्चात् मैंने उन्हें अपने कमण्डलुके जलसे भी अभिषिक्त किया। इस प्रकार वहाँ “पुण्या' और 'सिक्ता' दो नदियाँ हो

English

Those made earlier by Brahma who went away prosper in happiness; those who went to search again became the Angirases.

अध्याय १५८

श्लोक 19

ते यूयं च पुनः काले याता याताः शनैः शनैः प्रजापतेर् अप्य् अधिका भवितारो न संशयः

te yūyaṃ ca punaḥ kāle yātā yātāḥ śanaiḥ śanaiḥ prajāpater apy adhikā bhavitāro na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

गयीं और वे दोनों गौतमी गङ्गामें आकर मिलीं

English

You too, going in time, slowly going, will surely become greater than the Prajapati.

अध्याय १५८

श्लोक 20

इतो यान्तु तपस् तप्तुं गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् नोपायो ऽन्यो ऽस्ति संसारे विना गङ्गां शिवप्रियाम्

ito yāntu tapas taptuṃ gaṅgāṃ trailokyapāvanīm nopāyo 'nyo 'sti saṃsāre vinā gaṅgāṃ śivapriyām

हिन्दी अर्थ

उन दोनोंके संगम मुनियोंद्वारा सेवित विख्यात तीर्थ बन गये। तबसे उस तीर्थको पुण्यासंगम कहते हें । सिक्तासङ्गमका ही नाम इन्द्रतीर्थ हो गया। वहाँ सात हजार मङ्गलमय तीर्थ निवास

English

Go from here to practise austerity at the Ganga, purifier of the three worlds; there is no other means in worldly existence without the Ganga, dear to Shiva.

अध्याय १५८

श्लोक 21

तत्राश्रमे पुण्यदेशे ज्ञानदं पूजयिष्यथ स च्छेदयिष्यत्य् अखिलं संशयं वो महामतिः न सिद्धिः क्वापि केषांचिद् विना सद्गुरुणा यतः

tatrāśrame puṇyadeśe jñānadaṃ pūjayiṣyatha sa cchedayiṣyaty akhilaṃ saṃśayaṃ vo mahāmatiḥ na siddhiḥ kvāpi keṣāṃcid vinā sadguruṇā yataḥ

हिन्दी अर्थ

करने लगे। उन तीर्थोमें तथा विशेषतः संगमके जलमें जो स्नान-दान किया जाता है, वह सब अक्षय जानना चाहिए। इसमें अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है। जो इस पवित्र

English

In the hermitage there, in a holy place, you will worship the giver of knowledge; that very wise one will cut off all your doubt, since success nowhere comes to anyone without a good teacher."

अध्याय १५८

श्लोक 22

ते तम् ऊचुर् मुनिवरं ज्ञानदः को ऽभिधीयते ब्रह्मा विष्णुर् महेशो वा आदित्यो वापि चन्द्रमाः

te tam ūcur munivaraṃ jñānadaḥ ko 'bhidhīyate brahmā viṣṇur maheśo vā ādityo vāpi candramāḥ

हिन्दी अर्थ

उपाख्यानको पढ़ता अथवा सुनता है, वह मन,

English

They said to the best of sages: "Who is called the giver of knowledge? Brahma, Vishnu, Maheshvara, or Aditya or the Moon,

अध्याय १५८

श्लोक 23

अग्निश् च वरुणः कः स्याज् ज्ञानदो मुनिसत्तम अगस्त्यः पुनर् अप्य् आह ज्ञानदः श्रूयताम् अयम्

agniś ca varuṇaḥ kaḥ syāj jñānado munisattama agastyaḥ punar apy āha jñānadaḥ śrūyatām ayam

हिन्दी अर्थ

पापोंसे मुक्त हो जाता है ।

English

Agni or Varuna, who is the giver of knowledge, best of sages?" Agastya said again, "Let this giver of knowledge be heard:

अध्याय १५८

श्लोक 24

या आपः सो ऽग्निर् इत्य् उक्तो यो ऽग्निः सूर्यः स उच्यते यश् च सूर्यः स वै विष्णुर् यश् च विष्णुः स भास्करः

yā āpaḥ so 'gnir ity ukto yo 'gniḥ sūryaḥ sa ucyate yaś ca sūryaḥ sa vai viṣṇur yaś ca viṣṇuḥ sa bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

पौलस्त्य, अग्नि और ऋणमोचन नामक तीर्थोंका माहात्म्य

English

That which is water is said to be fire; that which is fire is called the Sun; that which is the Sun is Vishnu; and that which is Vishnu is the Sun-god.

अध्याय १५८

श्लोक 25

यश् च ब्रह्मा स वै रुद्रो यो रुद्रः सर्वम् एव तत् यस्य सर्वं तु तज् ज्ञानं ज्ञानदः सो ऽत्र कीर्त्यते

yaś ca brahmā sa vai rudro yo rudraḥ sarvam eva tat yasya sarvaṃ tu taj jñānaṃ jñānadaḥ so 'tra kīrtyate

हिन्दी अर्थ

मेरे भाईको आश्रय देगा, वह मेरे हाथसे मारा जायगा। कुबेरको कहीं आश्रय न मिला। तब वे अपने पितामह पुलस्त्यके पास गये और उन्हें

English

That which is Brahma is Rudra; that which is Rudra is all of that. He for whom all that is knowledge is here praised as the giver of knowledge.

अध्याय १५८

श्लोक 26

देशिकप्रेरकव्याख्याकृदुपाध्यायदेहदाः गुरवः सन्ति बहवस् तेषां ज्ञानप्रदो महान्

deśikaprerakavyākhyākṛdupādhyāyadehadāḥ guravaḥ santi bahavas teṣāṃ jñānaprado mahān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं-उसके आगे पौलस्त्य- तीर्थ है, जो मनुष्योंको सब प्रकारको सिद्धि देनेवाला है। मैं उसके प्रभावका वर्णन करता हँ--वह छिने हुए राज्यकी भी प्राप्ति कराता है।

English

Guides, instigators, expounders, teachers and givers of the body — there are many teachers; of them the giver of knowledge is great.

अध्याय १५८

श्लोक 27

तद् एव ज्ञानम् अत्रोक्तं येन भेदो विहन्यते एक एवाद्वयः शंभुर् इन्द्रमित्राग्निनामभिः वदन्ति बहुधा विप्रा भ्रान्तोपकृतिहेतवे

tad eva jñānam atroktaṃ yena bhedo vihanyate eka evādvayaḥ śaṃbhur indramitrāgnināmabhiḥ vadanti bahudhā viprā bhrāntopakṛtihetave

हिन्दी अर्थ

विश्रवा मुनिके ज्येष्ठ पुत्र कुबेर, जो ऋद्धि-सिद्धिसे सम्पन्न और उत्तर दिशाके स्वामी हैं, पहले लङ्काके राजा थे। उनके सौतेले भाई रावण, कुम्भकर्ण

English

That is the knowledge spoken of here by which difference is destroyed. The one non-dual Shambhu is called by names such as Indra, Mitra and Agni; Brahmins speak of many for the sake of favours for the confused."

अध्याय १५८

श्लोक 28

एतच् छ्रुत्वा मुनेर् वाक्यं गाथा गायन्त एव ते जग्मुः पञ्चोत्तरां गङ्गां पञ्च जग्मुश् च दक्षिणाम्

etac chrutvā muner vākyaṃ gāthā gāyanta eva te jagmuḥ pañcottarāṃ gaṅgāṃ pañca jagmuś ca dakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

विश्रवाके ही पुत्र थे, तथापि राक्षसपुत्री कैकसीके गर्भसे उत्पन्न होनेके कारण राक्षस कहलाते थे। वे तीनों भाई तपस्या करनेके लिये बनमें गये। वहाँ उन्होंने बड़ी भारी तपस्या की और मुझसे

English

Hearing the sage's words, singing verses, five of them went to the northern Ganga and five went to the southern.

अध्याय १५८

श्लोक 29

अगस्त्येनोदितान् देवान् पूजयन्तो यथाविधि आसनेषु विशेषेण ह्य् आसीनास् तत्त्वचिन्तकाः

agastyenoditān devān pūjayanto yathāvidhi āsaneṣu viśeṣeṇa hy āsīnās tattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

वरदान प्राप्त किया । तदनन्तर अपने मामा मारीचके तथा नाना और माताके कहनेसे रावणने कुबेरसे लङ्काकी राजधानी अपने लिये माँगी। इस बातको लेकर दोनों भाइयोंमें भारी शत्रुता हो गयी। फिर

English

Worshipping, as prescribed, the gods named by Agastya, seated in seats especially, contemplating the truth,

अध्याय १५८

श्लोक 30

तेषां सर्वे सुरगणाः प्रीतिमन्तो ऽभवन् मुने स्रष्टृत्वं तु युगादौ यत् कल्पितं विश्वयोनिना

teṣāṃ sarve suragaṇāḥ prītimanto 'bhavan mune sraṣṭṛtvaṃ tu yugādau yat kalpitaṃ viśvayoninā

हिन्दी अर्थ

तो देवताओं और दानवोंमें भयंकर युद्ध हुआ। रावणने अपने बड़े भाई कुबेरको युद्धमें हराकर पुष्पक विमान और लङ्कापुरीपर अधिकार जमा लिया तथा तीनों लोकोंमें घोषणा करा दी कि जो

English

all the hosts of gods were pleased with them, sage; the creatorship that was ordained at the yuga's beginning by the womb of the universe (Brahma),

अध्याय १५८

श्लोक 31

अधर्माणां निवृत्त्यर्थं वेदानां स्थापनाय च लोकानाम् उपकारार्थं धर्मकामार्थसिद्धये

adharmāṇāṃ nivṛttyarthaṃ vedānāṃ sthāpanāya ca lokānām upakārārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करके बोले-- मेरे दुष्ट भ्राताने मुझे लङ्कासे निकाल दिया । बताइये, अब क्या करूँ ? अब मेरे

English

for the removal of unrighteousness, establishment of the Vedas, the benefit of the worlds, and the accomplishment of dharma, desire and wealth —

अध्याय १५८

श्लोक 32

पुराणस्मृतिवेदार्थधर्मशास्त्रार्थनिश्चये स्रष्टृत्वं जगताम् इष्टं तादृग्रूपा भविष्यथ

purāṇasmṛtivedārthadharmaśāstrārthaniścaye sraṣṭṛtvaṃ jagatām iṣṭaṃ tādṛgrūpā bhaviṣyatha

हिन्दी अर्थ

लिये हैव अथवा तीर्थ ही आश्रय या शरण हैं।' पौत्रकी यह बात सुनकर पुलस्त्यने कहा-- बेटा! तुम गौतमी गङ्गामें जाकर भगवान् शंकरकी स्तुति करो। वहाँ गङ्गाके जलमें रावणका प्रवेश

English

creatorship of the worlds is desired in determining the meaning of Purana, Smriti, Veda and Dharmashastra; you will be of such form.

अध्याय १५८

श्लोक 33

प्रजापतित्वं तेषां वै भविष्यति शनैः क्रमात् यदा ह्य् अधर्मो भविता वेदानां च पराभवः

prajāpatitvaṃ teṣāṃ vai bhaviṣyati śanaiḥ kramāt yadā hy adharmo bhavitā vedānāṃ ca parābhavaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं हो सकता। अत: मेरे साथ वहीं चलकर कल्याणमयी सिद्धि प्राप्त करो।'

English

Prajapati-hood will come to them slowly, in order; when unrighteousness arises and the Vedas are defeated,

अध्याय १५८

श्लोक 34

वेदानां व्यसनं तेभ्यो भाविव्यासास् ततस् तु ते यदा यदा तु धर्मस्य ग्लानिर् वेदस्य दृश्यते

vedānāṃ vyasanaṃ tebhyo bhāvivyāsās tatas tu te yadā yadā tu dharmasya glānir vedasya dṛśyate

हिन्दी अर्थ

कुबेरने 'बहुत अच्छा' कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार की और पत्नी, पिता, माता तथा वृद्ध महर्षि पुलस्त्यके साथ गौतमी गङ्गाके तटपर गये। वहाँ गड़ामें स्नान करके पवित्र हो कुबेर भोग-

English

then the future Vyasas arise from them, in distress of the Vedas; whenever decline of dharma and of the Veda is seen,

अध्याय १५८

श्लोक 35

तदा तदा तु ते व्यासा भविष्यन्त्य् उपकारिणः तेषां यत् तपसः स्थानं गङ्गायास् तीरम् उत्तमम्

tadā tadā tu te vyāsā bhaviṣyanty upakāriṇaḥ teṣāṃ yat tapasaḥ sthānaṃ gaṅgāyās tīram uttamam

हिन्दी अर्थ

मोक्षके दाता देवदेवेश्वर भगवान् शिवको स्तुति करने लगे--'' शम्भो! आप ही इस चराचर जगत्के स्वामी हैं, दूसरा कोई नहीं। जो लोग आपकी भी अवहेलना करके मोहवश धृष्टता करते हैं, वे

English

then those Vyasas will be helpers. Wherever their place of austerity is, the excellent bank of the Ganga,

अध्याय १५८

श्लोक 36

तत्र तत्र शिवो विष्णुर् अहम् आदित्य एव च अग्निर् आपः सर्वम् इति तत्र संनिहितं सदा

tatra tatra śivo viṣṇur aham āditya eva ca agnir āpaḥ sarvam iti tatra saṃnihitaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

शोकके ही योग्य हैं। आप अपनी आठ मूर्तियोंद्वारा सम्पूर्ण जगत्का भरण-पोषण करते हैं। आपकी आज्ञासे ही सब लोग चेष्टा करते हैं, तथापि विद्वान् पुरुष ही आपको महिमाको कुछ-कुछ

English

there Shiva, Vishnu, I, the Sun, Agni and the waters, all, are always present.

अध्याय १५८

श्लोक 37

नैतेभ्यः पावनं किंचिन् नैतेभ्यस् त्व् अधिकं क्वचित् तत्तदाकारतां प्राप्तं परं ब्रह्मैव केवलम्

naitebhyaḥ pāvanaṃ kiṃcin naitebhyas tv adhikaṃ kvacit tattadākāratāṃ prāptaṃ paraṃ brahmaiva kevalam

हिन्दी अर्थ

जान पाते हैं। अज्ञानी पुरुष आप पुरातन प्रभुको कभी नहीं जान सकता। एक दिन जगदम्बा पार्वतीने अपने शरीरके मेलसे एक पुतला बनाकर रख दिया और परिंहासमें आपसे कहा-- देव! यह

English

Nothing is more purifying than these, nothing greater than these anywhere; having assumed these forms, the Supreme Brahman alone.

अध्याय १५८

श्लोक 38

सर्वात्मकः शिवो व्यापी सर्वभावस्वरूपधृक् विशेषतस् तत्र तीर्थे सर्वप्राण्यनुकम्पया

sarvātmakaḥ śivo vyāpī sarvabhāvasvarūpadhṛk viśeṣatas tatra tīrthe sarvaprāṇyanukampayā

हिन्दी अर्थ

आपका शूरवीर पुत्र है ।' उसपर आपकी कृपादृष्टि हुई और वह विध्नोंका राजा गणेश बन गया। अहो, महेश्वरको दृष्टिका कितना अदभुत प्रभाव है! जब कामदेव भस्म हो गया और रति उसके

English

Shiva, all-pervading, whose nature is all, bearing the form of all states of being, especially in that holy place out of compassion for all creatures,

अध्याय १५८

श्लोक 39

सर्वैर् देवैर् अनुवृतस् तदनुग्रहकारकः धर्मव्यासास् तु ते ज्ञेया वेदव्यासास् तथैव च

sarvair devair anuvṛtas tadanugrahakārakaḥ dharmavyāsās tu te jñeyā vedavyāsās tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

लिये विलाप करने लगी, तब दयामयी माता पार्वतीने आँसू बहाते हुए आपकी ओर देखकर कहा--' भगवन्! इन बेचारोंका दाम्पत्य-सुख छिन गया।' तब आपने उसपर भी कृपा की। कामदेव

English

followed by all the gods, becomes the bestower of grace on them. Those should be known as Dharma-Vyasas and likewise Veda-Vyasas."

अध्याय १५८

श्लोक 40

तेषां तीर्थं तेन नाम्ना व्यपदिष्टं जगत्त्रये पापपङ्कक्षालनाम्भो मोहध्वान्तमदापहम् सर्वसिद्धिप्रदं पुंसां व्यासतीर्थम् अनुत्तमम्

teṣāṃ tīrthaṃ tena nāmnā vyapadiṣṭaṃ jagattraye pāpapaṅkakṣālanāmbho mohadhvāntamadāpaham sarvasiddhipradaṃ puṃsāṃ vyāsatīrtham anuttamam

हिन्दी अर्थ

मनोभव हो गया-वह रतिको मनोभूमिमें प्रकट हो गया। इस प्रकार उमासहित महादेवजीको कृपासे रतिने पूर्ण सौभाग्य प्राप्त किया।''

English

Their holy place was named by that name in the three worlds, the Vyasa-tirtha, supreme, which washes the mud of sin, removes the darkness and intoxication of delusion, and grants men all success.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 158
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.