Brahma Purana· Brahma Purāṇa
161
अध्याय 161 / 246

Adhyaya 161

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६१

श्लोक 1

कुशतर्पणम् आख्यातं प्रणीतासंगमं तथा तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

kuśatarpaṇam ākhyātaṃ praṇītāsaṃgamaṃ tathā tīrthaṃ sarveṣu lokeṣu bhuktimuktipradāyakam

हिन्दी अर्थ

वृद्धाने कहा पूर्वकालमें ही आप मेरे पति नियत कर दिये गये हैं। अब दूसरा कोई मेरा पति नहीं हो सकता, विधाताने आपको मुझे

English

Its power has been tested by me, O Narada.

अध्याय १६१

श्लोक 2

तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु पापहरं शुभम् विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः

tasya svarūpaṃ vakṣyāmi śṛṇu pāpaharaṃ śubham vindhyasya dakṣiṇe pārśve sahyo nāma mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

1६ दिया है; अतः अब आप मुझे अस्वीकार न करें। है मुझमें कोई दोष नहीं है। में आपमें भक्ति रखती 4 हूँ; तन भी यदि आप मुझे ग्रहण करना नहीं चाहते तो आपके देखते-देखते अभी अपने प्राण

English

Even at midday he never rested his bullocks. He hit them with his whip on their backs and sides.

अध्याय १६१

श्लोक 3

यदङ्घ्रिभ्यो ऽभवन् नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः यत्राभवत् तद् विरजम् एकवीरा च यत्र सा

yadaṅghribhyo 'bhavan nadyo godābhīmarathīmukhāḥ yatrābhavat tad virajam ekavīrā ca yatra sā

हिन्दी अर्थ

त्याग दूँगी। यदि अभीष्ट वस्तुकी प्राप्ति हो तो हि प्राणियोंके लिये मर जाना ही अच्छा है । प्रेमीजनके

English

On seeing those bullocks full of tears in their eyes, the cow Kamadhenu, the mother of the worlds, said to Nandin.

अध्याय १६१

श्लोक 4

न तस्य महिमा कैश्चिद् अपि शक्यो ऽनुवर्णितुम् तस्मिन् गिरौ पुण्यदेशे शृणु नारद यत्नतः

na tasya mahimā kaiścid api śakyo 'nuvarṇitum tasmin girau puṇyadeśe śṛṇu nārada yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

परित्यागसे जो पातक लगता है, उसका अन्त

English

In the same manner they eulogized Siva and intimated to him the matter under reference, Siva said to Devas, "My Bull knows everything".

अध्याय १६१

श्लोक 5

गुह्याद् गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद् वेदोदितं शुभम् यन् न जानन्ति मुनयो देवाश् च पितरो ऽसुराः

guhyād guhyataraṃ vakṣye sākṣād vedoditaṃ śubham yan na jānanti munayo devāś ca pitaro 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

वृद्धाको बात सुनकर गौतमने कहा--' मुझमें न तपस्या है न विद्या। मैं कुरूप और निर्धन हूँ, अतः तुम्हारे लिये योग्य वर नहीं हो सकता। पहले सुन्दर रूप और उत्तम विद्याको प्राप्ति

English

"I shall tell what is more secret than the secret, auspicious, directly declared by the Vedas, which neither sages nor gods, ancestors or Asuras know.

अध्याय १६१

श्लोक 6

तद् अहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात् सर्वकामदम् परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्य् अव्यक्तो ऽक्षर एव तु

tad ahaṃ prītaye vakṣye śravaṇāt sarvakāmadam paraḥ sa puruṣo jñeyo hy avyakto 'kṣara eva tu

हिन्दी अर्थ

करके मुझे तुम्हारी बात माननी चाहिए।'

English

I shall tell it for your pleasure; by hearing it all desires are granted. The Supreme Purusha is to be known as the unmanifest, imperishable;

अध्याय १६१

श्लोक 7

अपरश् च क्षरस् तस्मात् प्रकृत्यन्वित एव च निराकारात् सावयवः पुरुषः समजायत

aparaś ca kṣaras tasmāt prakṛtyanvita eva ca nirākārāt sāvayavaḥ puruṣaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

वृद्धाने कहा--ब्रह्मन्! मैंने अपनी तपस्यासे सरस्वतीदेवीको संतुष्ट किया है, साथ ही रूप

English

and another, perishable, joined with Prakriti, from the formless a Purusha with parts was born.

अध्याय १६१

श्लोक 8

तस्माद् आपः समुद्भूता अद्भ्यश् च पुरुषस् तथा ताभ्याम् अब्जं समुद्भूतं तत्राहम् अभवं मुने

tasmād āpaḥ samudbhūtā adbhyaś ca puruṣas tathā tābhyām abjaṃ samudbhūtaṃ tatrāham abhavaṃ mune

हिन्दी अर्थ

किया। भोगेच्छा निवृत्त होनेपर राजा उसकी देनेवाले अग्नि भी मुझपर प्रसन्न हैं; अतः

English

From him the waters arose, and from the waters a Purusha too; from the two a lotus arose, and in it I was born, sage.

अध्याय १६१

श्लोक 9

पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिस् तथैव च एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवन् मुने

pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotis tathaiva ca ete mattaḥ pūrvatarā ekadaivābhavan mune

हिन्दी अर्थ

सुपर्णा-संगम, पुरूरवस्तीर्थ, पञ्चतीर्थ, शमीतीर्थ, सोम आदि तीर्थाकी महिमा

English

Earth, wind, space, water and light: these, earlier than me, came to be at once, sage.

अध्याय १६१

श्लोक 10

एतान् एव प्रपश्यामि नान्यत् स्थावरजङ्गमम् नैव वेदास् तदा चासन् नाहं द्रष्टास्मि किंचन

etān eva prapaśyāmi nānyat sthāvarajaṅgamam naiva vedās tadā cāsan nāhaṃ draṣṭāsmi kiṃcana

हिन्दी अर्थ

वागीश्वरी देवी आपको विद्या देंगी और रूपवान् विष्णुका स्तवन किया तथा पत्नीके लिये गङ्गाजीको

English

I see only these, nothing else moving or unmoving; the Vedas were not then, and I could not see anything.

अध्याय १६१

श्लोक 11

यस्माद् अहं समुद्भूतो न पश्येयं तम् अप्य् अथ तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रौषं वाचम् उत्तमाम्

yasmād ahaṃ samudbhūto na paśyeyaṃ tam apy atha tūṣṇīṃ sthite mayi tadā aśrauṣaṃ vācam uttamām

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव रूप प्रदान करेंगे । यों कहकर वृद्धाने सरस्वती और अग्निको

English

Since I was born, I could not see even him; when I stood silent I then heard a supreme voice:

अध्याय १६१

श्लोक 12

ब्रह्मन् कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य चरस्य च

brahman kuru jagatsṛṣṭiṃ sthāvarasya carasya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले- शिव ! जिनका हृदय व्यथित

English

'Brahma, create the world of the unmoving and the moving.'

अध्याय १६१

श्लोक 13

ततो ऽहम् अब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत्

tato 'ham abravaṃ vācaṃ paruṣāṃ tatra nārada kathaṃ srakṣye kva vā srakṣye kena srakṣya idaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना करके गौतमको विद्वान् और सुरूपवान् हे, ऐसे पुरुषोंके लिये संसारमें पार्वतीसहित आप बना दिया। तब उन्होंने बड़ी प्रसन्नताके साथ ही शरण हैं-ठीक वैसे ही, जिस प्रकार वृद्धाको अपनी पत्नी बनाया और कितने ही मरुभूमिके पथिकोंके लिये वृक्ष ही आश्रय होता वर्षांत उसके साथ विहार किया। एक दिन है। भगवान् श्रीकृष्ण! आप ही छोटे-बड़े सब

English

Then I spoke a harsh word there, Narada: 'How shall I create, where shall I create, by what shall I create this world?'

अध्याय १६१

श्लोक 14

सैव वाग् अब्रवीद् दैवी प्रकृतिर् याभिधीयते विष्णुना प्रेरिता माता जगदीशा जगन्मयी

saiva vāg abravīd daivī prakṛtir yābhidhīyate viṣṇunā preritā mātā jagadīśā jaganmayī

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठ और वामदेव आदि महर्षि पुण्यतीर्थोमें भूतोंके पापोंका सर्वथा निवारण करनेवाले हैं, भ्रमण करते हुए उस गुफामें आये। गौतम और जैसे सूखती हुई खेतीको मेघ ही सींचकर हरा- उनकी पत्नीने वहाँ आये हुए ऋषि-मुनियोंका भरा करता है। सुधामयी तरङ्गोंसे सुशोभित विधिवत् स्वागत-सत्कार किया। उनमेंसे कुछ गौतमी! तुम वैकुण्ठरूपी दुर्गमें पहुँचनेके लिये

English

That same divine voice, which is called Prakriti, sent by Vishnu, the mother, ruler of the world, consisting of the world, said:

अध्याय १६१

श्लोक 15

यज्ञं कुरु ततः शक्तिस् ते भवित्री न संशयः यज्ञो वै विष्णुर् इत्य् एषा श्रुतिर् ब्रह्मन् सनातनी

yajñaṃ kuru tataḥ śaktis te bhavitrī na saṃśayaḥ yajño vai viṣṇur ity eṣā śrutir brahman sanātanī

हिन्दी अर्थ

लोगोंने गौतमका उपहास करते हुए पूछा-' बूढ़ी सीढ़ी हो। हम अधोगतिमें पड़कर संतप्त हो रहे

English

'Perform a sacrifice; then you will have the power, no doubt. Sacrifice is Vishnu, this is the eternal Shruti, Brahma.

अध्याय १६१

श्लोक 16

किं यज्वनाम् असाध्यं स्याद् इह लोके परत्र च

kiṃ yajvanām asādhyaṃ syād iha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

माँ! यह तो बताओ, ये गौतम तुम्हारे पुत्र लगते हैं, माता! तुम हमारे लिये शरण हो जाओ।

English

What is unattainable for sacrificers here in this world and the next?'

अध्याय १६१

श्लोक 17

पुनस् ताम् अब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद् वद यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति

punas tām abravaṃ devīṃ kva vā keneti tad vada yajñaḥ kāryo mahābhāge tataḥ sovāca māṃ prati

हिन्दी अर्थ

हैं या पोते? कल्याणी! सच-सच बताना। वृद्ध

English

Again I said to that goddess, 'Where, and by what? Tell me.' 'A sacrifice must be done, fortunate one.' Then she said to me:

अध्याय १६१

श्लोक 18

ॐकारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम्

oṃkārabhūtā yā devī mātṛkalpā jaganmayī karmabhūmau yajasveha yajñeśaṃ yajñapūruṣam

हिन्दी अर्थ

सबको शरण देनेवाली गौतमी गङ्गा गौतमके

English

'The goddess who is the form of Om, like a mother, consisting of the world: perform sacrifice in the land of action to the Lord of sacrifice, the Sacrifice-Person.

अध्याय १६१

श्लोक 19

स एव साधनं ते स्यात् तेन तं यज सुव्रत यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम्

sa eva sādhanaṃ te syāt tena taṃ yaja suvrata yajñaḥ svāhā svadhā mantrā brāhmaṇā havirādikam

हिन्दी अर्थ

पुरुषके लिये युवती स्त्री विषके समान है और स्तोत्रसे प्रसन्न होकर बोलीं ब्रह्मन् ! तुम मन्त्र

English

He himself will be your instrument; sacrifice to him, good vow-holder. Sacrifice, svaha, svadha, mantras, Brahmins, oblation and the rest —

अध्याय १६१

श्लोक 20

हरिर् एवाखिलं तेन सर्वं विष्णोर् अवाप्यते

harir evākhilaṃ tena sarvaṃ viṣṇor avāpyate

हिन्दी अर्थ

वृद्धा स्त्रीक लिये युवा पुरुष अमृतके समान प्रिय और अप्रियका संयोग हमने दीर्घकालके पश्चात् यहीं देखा है।' गौतम और उनकी पत्नी दोनों इस परिहासको सुनकर चुप रह गये।

English

Hari is all that; by him everything of Vishnu is attained.'

अध्याय १६१

श्लोक 21

पुनस् ताम् अब्रवं देवीं कर्मभूः क्व विधीयते तदा नारद नैवासीद् भागीरथ्य् अथ नर्मदा

punas tām abravaṃ devīṃ karmabhūḥ kva vidhīyate tadā nārada naivāsīd bhāgīrathy atha narmadā

हिन्दी अर्थ

आतिथ्य ग्रहण करके सब महर्षि चले गये। उनको बातोंको याद करके ये दोनों दम्पति बहुत दुःखी हुए। एक दिन स्त्रीसहित गौतमने मुनिवर अगस्त्यजीसे पूछा-- महर्षे ! कौन-सा

English

Again I said to that goddess, 'Where is the land of action established?' Then, Narada, there was neither Bhagirathi nor Narmada,

अध्याय १६१

श्लोक 22

यमुना नैव तापी सा सरस्वत्य् अथ गौतमी समुद्रो वा नदः कश्चिन् न सरः सरितो ऽमलाः सा शक्तिः पुनर् अप्य् एवं माम् उवाच पुनः पुनः

yamunā naiva tāpī sā sarasvaty atha gautamī samudro vā nadaḥ kaścin na saraḥ sarito 'malāḥ sā śaktiḥ punar apy evaṃ mām uvāca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

देश या तीर्थ ऐसा है, जहाँ जानेसे कल्याणकी प्राप्ति होती है ?'

English

nor Yamuna, nor Tapi, Sarasvati or Gautami, no ocean or great river, no lake, no pure streams. That power again and again said to me:

अध्याय १६१

श्लोक 23

सुमेरोर् दक्षिणे पार्श्वे तथा हिमवतो गिरेः दक्षिणे चापि विन्ध्यस्य सह्याच् चैवाथ दक्षिणे सर्वस्य सर्वकाले तु कर्मभूमिः शुभोदया

sumeror dakṣiṇe pārśve tathā himavato gireḥ dakṣiṇe cāpi vindhyasya sahyāc caivātha dakṣiṇe sarvasya sarvakāle tu karmabhūmiḥ śubhodayā

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यने कहा--ब्रह्मन् ! मैंने मुनियोंके मुखसे सुना है, गोदावरी नदीमें स्नान करनेसे सब कामनाएँ पूर्ण होती हैं।

English

'South of Sumeru, south of the Himalaya mountain, and south of Vindhya, and south of Sahya — for all, at all times, the land of action brings auspicious prosperity.'

अध्याय १६१

श्लोक 24

तत् तु वाक्यम् अथो श्रुत्वा त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् तं प्रदेशम् अथागत्य स्थातव्यं क्वेत्य् अचिन्तयम् ततो माम् अब्रवीत् सैव विष्णोर् वाण्य् अशरीरिणी

tat tu vākyam atho śrutvā tyaktvā meruṃ mahāgirim taṃ pradeśam athāgatya sthātavyaṃ kvety acintayam tato mām abravīt saiva viṣṇor vāṇy aśarīriṇī

हिन्दी अर्थ

पढ़ते हुए मेरे जलसे अपनी पत्नीका अभिषेक करो। इससे यह रूपवती हो जायगी। इसके सभी अङ्ग मनोहर होंगे। नेत्रोंमें भी सुन्दरता आ जायगी तथा यह सब प्रकारके शुभ लक्षणोंसे

English

Hearing that speech, I left the great mountain Meru and, coming to that region, thought: 'Where should I stay?' Then that bodiless voice of Vishnu said to me:

अध्याय १६१

श्लोक 25

इतो गच्छ इतस् तिष्ठ तथोपविश चात्र हि संकल्पं कुरु यज्ञस्य स ते यज्ञः समाप्यते

ito gaccha itas tiṣṭha tathopaviśa cātra hi saṃkalpaṃ kuru yajñasya sa te yajñaḥ samāpyate

हिन्दी अर्थ

गङ्गाजीके आदेशसे दोनोंने ऐसा ही किया, अतः उनको कृपासे दोनों पति-पत्नी सुन्दर रूपवाले हो गये। उनके अभिषेकका जो जल था, वह नदीरूपमें परिणत हो गया। वृद्धा नामसे

English

'Go from here, stay here, sit here, and make the resolve of the sacrifice; your sacrifice will be completed.'

अध्याय १६१

श्लोक 26

कृते चैवाथ संकल्पे यज्ञार्थे सुरसत्तम यद् वदन्त्य् अखिला वेदा विधे तत् तत् समाचर

kṛte caivātha saṃkalpe yajñārthe surasattama yad vadanty akhilā vedā vidhe tat tat samācara

हिन्दी अर्थ

ही उस नदीको ख्याति हुई। गौतमने जो शिवलिङ्गकी स्थापना की, वह भी वृद्धाके ही नामपर 'वृद्धेश्वर' कहलाया। वहीं मुनिश्रेष्ठ गौतमने वृद्धाके साथ पूर्ण आनन्द प्राप्त किया। तबसे उस

English

And when the resolve for the sacrifice was made, best of gods, whatever all the Vedas state, do that, Creator.

अध्याय १६१

श्लोक 27

इतिहासपुराणानि यद् अन्यच् छब्दगोचरम् स्वतो मुखे मम प्रायाद् अभूच् च स्मृतिगोचरम्

itihāsapurāṇāni yad anyac chabdagocaram svato mukhe mama prāyād abhūc ca smṛtigocaram

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यकी यह बात सुनकर गौतम उस तीर्थका नाम 'वृद्धा-संगम' हो गया। वहाँ किया वृद्धाके साथ गौतमी-तटपर गये और कठोर हुआ स्नान और दान सब मनोरथोंको सिद्ध तपस्या करने लगे। उन्होंने भगवान् शंकर और करनेवाला है।

English

Histories, Puranas and whatever else belongs to the sphere of sound came by itself into my mouth and into the sphere of memory.

अध्याय १६१

श्लोक 28

वेदार्थश् च मया सर्वो ज्ञातो ऽसौ तत्क्षणेन च ततः पुरुषसूक्तं तद् अस्मरं लोकविश्रुतम्

vedārthaś ca mayā sarvo jñāto 'sau tatkṣaṇena ca tataḥ puruṣasūktaṃ tad asmaraṃ lokaviśrutam

हिन्दी अर्थ

» संक्षिप्त ब्रहापुराण »

English

In that moment I knew the whole meaning of the Vedas, and then I recalled the Purusha Sukta, famed in the world.

अध्याय १६१

श्लोक 29

यज्ञोपकरणं सर्वं तद् उक्तं च त्व् अकल्पयम् तदुक्तेन प्रकारेण यज्ञपात्राण्य् अकल्पयम्

yajñopakaraṇaṃ sarvaṃ tad uktaṃ ca tv akalpayam taduktena prakāreṇa yajñapātrāṇy akalpayam

हिन्दी अर्थ

इलातीर्थके आविर्भावकी कथा

English

I arranged, as said, all the requisites of sacrifice; in the manner stated in it I arranged the sacrificial vessels.

अध्याय १६१

श्लोक 30

अहं स्थित्वा यत्र देशे शुचिर् भूत्वा यतात्मवान् दीक्षितो विप्रदेशो ऽसौ मन्नाम्ना तु प्रकीर्तितः

ahaṃ sthitvā yatra deśe śucir bhūtvā yatātmavān dīkṣito vipradeśo 'sau mannāmnā tu prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैँ--इलातीर्थके नामसे जिस व्यसनमें आसक्त है । यह कैसे विपत्तिमें फँसे-- तीर्थकी प्रसिद्धि हे, वह मनुष्योंको सब प्रकारकी इसके लिये कोई उपाय सोचो। मेरा विचार है सिद्धि देनेवाला, ब्रह्महत्या आदि पापोंको दूर कि तुम मनोहर मृगीका रूप धारण करके इसके करनेवाला तथा सम्पूर्ण कामनाओंको पूर्ण करनेवाला सामनेसे निकलो और इसे अपनी ओर आकृष्ट

English

The region where I stood, pure, self-controlled, and was initiated is the Brahmin region, and it is known by my name.

अध्याय १६१

श्लोक 31

मद्देवयजनं पुण्यं नाम्ना ब्रह्मगिरिः स्मृतः चतुरशीतिपर्यन्तं योजनानि महामुने

maddevayajanaṃ puṇyaṃ nāmnā brahmagiriḥ smṛtaḥ caturaśītiparyantaṃ yojanāni mahāmune

हिन्दी अर्थ

है । वैवस्वत मनुके वंशमें इल नामक एक राजा करके किसी तरह अम्बिका-वनमें पहुँचा दो । हो गये हैं। वे बहुत बड़ी सेना साथ लेकर उसके भीतर प्रवेश करते ही यह राजा स्त्री हो शिकार खेलनेके लिये वनमें गये। वहाँ उनकी जायगा। भद्रे! यह काम तुम्हीं कर सकती हो। बुद्धिमें कुछ दूसरा ही निश्चय हुआ । उन्होंने अमात्योंसे मेरे लिये यह उचित न होगा ।'

English

My holy place of sacrifice is called Brahmagiri, extending eighty-four yojanas, great sage.

अध्याय १६१

श्लोक 32

मद्देवयजनं पुण्यं पूर्वतो ब्रह्मणो गिरेः तत्र मध्ये वेदिका स्याद् गार्हपत्यो ऽस्य दक्षिणे

maddevayajanaṃ puṇyaṃ pūrvato brahmaṇo gireḥ tatra madhye vedikā syād gārhapatyo 'sya dakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

कहा--' आप सब लोग मेरे पुत्रद्वारा पालित नगरमें यक्षिणीने पूछा--नाथ! अम्बिका-वन तो चले जायँ। देश, कोश, बल, राज्य तथा मेरे बडा सुन्दर है। तुम उसमें क्‍यों नहीं जा सकते ? पुत्रकी भी रक्षा करें। महर्षि वसिष्ठ भी हमारे यदि तुम भी चले जाओ तो क्या दोष होगा ? यह

English

My holy sacrificial ground lies east of Brahmagiri; there in the middle is the altar, and the Garhapatya fire to its south.

अध्याय १६१

श्लोक 33

तत्र चाहवनीयस्य एवम् अग्नींस् त्व् अकल्पयम् विना पत्न्या न सिध्येत यज्ञः श्रुतिनिदर्शनात्

tatra cāhavanīyasya evam agnīṃs tv akalpayam vinā patnyā na sidhyeta yajñaḥ śrutinidarśanāt

हिन्दी अर्थ

लिये पिताके समान हैं। वे भी अग्निहोत्रकी हमें ठीक-ठीक बताओ

English

There I arranged the Ahavaniya and so the fires. A sacrifice is not accomplished without a wife, by the testimony of Shruti.

अध्याय १६१

श्लोक 34

शरीरम् आत्मनो ऽहं वै द्वेधा चाकरवं मुने पूर्वार्धेन ततः पत्नी ममाभूद् यज्ञसिद्धये

śarīram ātmano 'haṃ vai dvedhā cākaravaṃ mune pūrvārdhena tataḥ patnī mamābhūd yajñasiddhaye

हिन्दी अर्थ

अग्नियोंको लेकर मेरी पत्नियोंके साथ लौट जाये ।

English

I divided my own body in two, sage; with the first half my wife came into being for the accomplishment of the sacrifice.

अध्याय १६१

श्लोक 35

उत्तरेण त्व् अहं तद्वद् अर्धो जाया इति श्रुतेः कालं वसन्तम् उत्कृष्टम् आज्यरूपेण नारद

uttareṇa tv ahaṃ tadvad ardho jāyā iti śruteḥ kālaṃ vasantam utkṛṣṭam ājyarūpeṇa nārada

हिन्दी अर्थ

यक्षने कहा--एक समय पार्वतीने एकान्तमें

English

With the other half I remained so; as Shruti says "half is the wife." Spring, the best season, in the form of ghee, Narada,

अध्याय १६१

श्लोक 36

अकल्पयं तथा चेध्मं ग्रीष्मं चापि शरद् धविः ऋतुं च प्रावृषं पुत्र तदा बर्हिर् अकल्पयम्

akalpayaṃ tathā cedhmaṃ grīṣmaṃ cāpi śarad dhaviḥ ṛtuṃ ca prāvṛṣaṃ putra tadā barhir akalpayam

हिन्दी अर्थ

में अभी इस वनमें ही निवास करूँगा।' ' बहुत बैठे हुए भगवान् शंकरसे कहा--' देवेश्वर ! स्त्रियोंकी

English

I arranged; likewise firewood as summer, and autumn as the oblation; the rainy season, son, I then arranged as the sacred grass.

अध्याय १६१

श्लोक 37

छन्दांसि सप्त वै तत्र तदा परिधयो ऽभवन् कलाकाष्ठानिमेषा हि समित्पात्रकुशाः स्मृताः

chandāṃsi sapta vai tatra tadā paridhayo 'bhavan kalākāṣṭhānimeṣā hi samitpātrakuśāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अच्छा' कहकर सब लोग चले गये और राजा धीरे-धीरे रत्नमय हिमालय पर्वतपर जाकर वहीं निवास करने लगे। एक दिन उन्होंने उस पर्वतपर एक गुफा देखी, जो नाना प्रकारके रत्नोंसे विचित्र

English

The seven metres became the boundary sticks there; the moments, kashthas and winks were remembered as the fuel-sticks, vessels and kusha.

अध्याय १६१

श्लोक 38

यो ऽनादिश् च त्व् अनन्तश् च स्वयं कालो ऽभवत् तदा यूपरूपेण देवर्षे योक्त्रं च पशुबन्धनम्

yo 'nādiś ca tv anantaś ca svayaṃ kālo 'bhavat tadā yūparūpeṇa devarṣe yoktraṃ ca paśubandhanam

हिन्दी अर्थ

शोभा पा रही थी। उस गुफामें यक्षोंका राजा समन्यु रहता था। उसके साथ उसकी पतिव्रता पत्नी समा भी रहा करती थी। उस समय वह यक्ष मृगरूप धारण करके अपनी पत्नीके साथ

English

He who is without beginning and endless, Time himself, then became, sage of the gods, the sacrificial post, and the tie for binding the victim.

अध्याय १६१

श्लोक 39

सत्त्वादित्रिगुणाः पाशा नैव तत्राभवत् पशुः ततो ऽहम् अब्रवं वाचं वैष्णवीम् अशरीरिणीम्

sattvāditriguṇāḥ pāśā naiva tatrābhavat paśuḥ tato 'ham abravaṃ vācaṃ vaiṣṇavīm aśarīriṇīm

हिन्दी अर्थ

विचर रहा था। भाँति-भाँतिके रत्नोंसे चित्रित, उसका वह विशाल गृह सूना पड़ा था। अतः राजा अपनी भारी सेनाके साथ वहीं ठहर गये। वह यक्ष अधर्मके कोपसे पत्मीके साथ मृगरूप

English

The three qualities beginning with sattva were the ropes, but there was no victim there. Then I spoke to the bodiless voice of Vishnu:

अध्याय १६१

श्लोक 40

विनैव पशुना नायं यज्ञः परिसमाप्यते ततो माम् अवदद् देवी सैव नित्याशरीरिणी

vinaiva paśunā nāyaṃ yajñaḥ parisamāpyate tato mām avadad devī saiva nityāśarīriṇī

हिन्दी अर्थ

धारण करके रहता था। उसने सोचा--' इस राजाने

English

'Without a victim this sacrifice will not be completed.' Then that same eternal bodiless goddess said to me:

अध्याय १६१

श्लोक 41

पौरुषेणाथ सूक्तेन स्तुहि तं पुरुषं परम्

pauruṣeṇātha sūktena stuhi taṃ puruṣaṃ param

हिन्दी अर्थ

यह स्वाभाविक इच्छा होती है कि उनकी रतिक्रीड़ा सदा गुप्त रहे। इसलिये मुझे ऐसा नियत स्थान दीजिये, जो आपको आज्ञासे सुरक्षित हो। मैं स्थान वही चाहती हूँ, जो उमावनके नामसे प्रसिद्ध

English

'Praise the Supreme Purusha with the Purusha Sukta.'

अध्याय १६१

श्लोक 42

तथेत्य् उक्त्वा स्तूयमाने देवदेवे जनार्दने मम चोत्पादके भक्त्या सूक्तेन पुरुषस्य हि

tathety uktvā stūyamāne devadeve janārdane mama cotpādake bhaktyā sūktena puruṣasya hi

हिन्दी अर्थ

है। उसमें आप, गणेश, कार्तिकेय और नन्दीके सिवा जो कोई भी प्रवेश करे, वह स्त्री हो जाय।' शंकरजीने प्रसन्न होकर कहा-- ऐसा ही हो।' इसलिये उमाके उस वनमें मुझे नहीं जाना चाहिए ।

English

Saying "So be it," I praised the god of gods Janardana, my own originator, with devotion, with the Sukta of the Purusha.

अध्याय १६१

श्लोक 43

सा च माम् अब्रवीद् देवी ब्रह्मन् मां त्वं पशुं कुरु तदा विज्ञाय पुरुषं जनकं मम चाव्ययम्

sā ca mām abravīd devī brahman māṃ tvaṃ paśuṃ kuru tadā vijñāya puruṣaṃ janakaṃ mama cāvyayam

हिन्दी अर्थ

अपने स्वामीका यह वचन सुनकर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली वह यक्षिणी विशाल नेत्रोंवाली मृगी बनकर राजाके सामने आयी। यक्ष वहीं ठहर गया। राजाने मृगीको देखा। मृगयामें तो

English

And that goddess said to me, 'Brahma, make me the victim.' Then, knowing the Purusha, my imperishable father,

अध्याय १६१

श्लोक 44

कालयूपस्य पार्श्वे तं गुणपाशैर् निवेशितम् बर्हिस्थितम् अहं प्रौक्षं पुरुषं जातम् अग्रतः

kālayūpasya pārśve taṃ guṇapāśair niveśitam barhisthitam ahaṃ praukṣaṃ puruṣaṃ jātam agrataḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी आसक्ति थी ही। मृगीपर दृष्टि पड़ते ही

English

bound with the ropes of qualities at the side of the post of Time, I sprinkled the Purusha who was seated on the sacred grass, born before.

अध्याय १६१

श्लोक 45

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र तस्मात् सर्वम् अभूद् इदम् ब्राह्मणास् तु मुखात् तस्य ऽभवन् बाह्वोश् च क्षत्रियाः

etasminn antare tatra tasmāt sarvam abhūd idam brāhmaṇās tu mukhāt tasya 'bhavan bāhvoś ca kṣatriyāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरा घर छीन लिया। मैं इसे जीत सकता नहीं वे अकेले घोड़ेपर जा बैठे और उसका पीछा और यह माँगनेपर देगा नहीं। अब क्या करूँ ?' करने लगे। वह धीरे-धीरे राजाको अम्बिका- इसी चिन्तामें पड़कर वह मृगीरूपधारिणी अपनी वनतक खींच ले गयी। जब घोड़ेपर बैठे-ही-बैठे पत्नीसे बोला--' कान्ते! इस राजाका मन मृगयाके उमावनमें प्रविष्ट हो गये, तब यक्षिणीने मृगीका

English

In the meantime all this arose from him: Brahmins from his mouth, Kshatriyas from his arms,

अध्याय १६१

श्लोक 46

मुखाद् इन्द्रस् तथाग्निश् च श्वसनः प्राणतो ऽभवत् दिशः श्रोत्रात् तथा शीर्ष्णः सर्वः स्वर्गो ऽभवत् तदा

mukhād indras tathāgniś ca śvasanaḥ prāṇato 'bhavat diśaḥ śrotrāt tathā śīrṣṇaḥ sarvaḥ svargo 'bhavat tadā

हिन्दी अर्थ

इलातीर्थके आविर्भावकी कथा

English

from his mouth Indra and Agni, from his breath the wind, the quarters from his ear, and from his head all heaven then came.

अध्याय १६१

श्लोक 47

मनसश् चन्द्रमा जातः सूर्यो ऽभूच् चक्षुषस् तथा अन्तरिक्षं तथा नाभेर् ऊरुभ्यां विश एव च

manasaś candramā jātaḥ sūryo 'bhūc cakṣuṣas tathā antarikṣaṃ tathā nābher ūrubhyāṃ viśa eva ca

हिन्दी अर्थ

रूप छोड़कर दिव्य रूप धारण कर लिया और अशोक वृक्षके नीचे खड़ी हो राजाको देखकर हसने लगी। पतिको कही हुई बातोंको याद करके वह राजासे बोली--'सुन्दरी इला! तुम

English

From his mind the Moon was born, and the Sun from his eye, the atmosphere from his navel, and Vaishyas from his thighs;

अध्याय १६१

श्लोक 48

पद्भ्यां शूद्रश् च संजातस् तथा भूमिर् अजायत ऋषयो रोमकूपेभ्य ओषध्यः केशतो ऽभवन्

padbhyāṃ śūdraś ca saṃjātas tathā bhūmir ajāyata ṛṣayo romakūpebhya oṣadhyaḥ keśato 'bhavan

हिन्दी अर्थ

अकेली अबला घोड़ेपर चढ़कर पुरुषके वेषमें कहाँ जाती हो, किसके पास जाओगी ?' उसके मुखसे 'इला' शब्द सुनकर राजा क्रोधसे मूच्छित हो उठे और यक्षिणीको डाँटकर मृगीका पता

English

from his feet the Shudra was born, and so the Earth; sages from his hair-pores, herbs from his hair.

अध्याय १६१

श्लोक 49

ग्राम्यारण्याश् च पशवो नखेभ्यः सर्वतो ऽभवन् कृमिकीटपतंगादि पायूपस्थाद् अजायत

grāmyāraṇyāś ca paśavo nakhebhyaḥ sarvato 'bhavan kṛmikīṭapataṃgādi pāyūpasthād ajāyata

हिन्दी अर्थ

पूछने लगे। यक्षिणीने पुनः कहा-- इले! इले! अपने-आपको अच्छी तरह देख तो लो, फिर

English

Village and forest animals came from his nails everywhere; worms, insects, moths and the like were born from the organs of excretion and generation.

अध्याय १६१

श्लोक 50

स्थावरं जङ्गमं किंचिद् दृश्यादृश्यं च किंचन तस्मात् सर्वम् अभूद् देवा मत्तश् चाप्य् अभवन् पुनः एतस्मिन्न् अन्तरे सैव विष्णोर् वाग् अब्रवीच् च माम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ kiṃcid dṛśyādṛśyaṃ ca kiṃcana tasmāt sarvam abhūd devā mattaś cāpy abhavan punaḥ etasminn antare saiva viṣṇor vāg abravīc ca mām

हिन्दी अर्थ

राजाने देखा-उनकी छातीमें दो ऊँचे-ऊँचे स्तन उभर आये थे। “यह मुझे क्या हो गया' यह कहते हुए राजा चकित हो गये। उन्होंने यक्षिणीसे पूछा-- ' सुव्रते! यह मुझे क्या हो गया-इस बातको आप

English

Whatever is moving or unmoving, whatever is seen or unseen, all came from him; the gods came and were born again from me. In the meantime that same voice of Vishnu said to me:

अध्याय १६१

श्लोक 51

सर्वं संपूर्णम् अभवत् सृष्टिर् जाता तथेप्सिता इदानीं जुहुधि ह्य् अग्नौ पात्राणि च समानि च

sarvaṃ saṃpūrṇam abhavat sṛṣṭir jātā tathepsitā idānīṃ juhudhi hy agnau pātrāṇi ca samāni ca

हिन्दी अर्थ

ठीक-ठीक जानती हैं। अतः बताइये। आप कौन हैं? इसका भी परिचय दीजिये।'

English

'All has become complete, creation has been made as desired. Now offer into the fire, and the vessels equally.

अध्याय १६१

श्लोक 52

विसर्जय तथा यूपं प्रणीतां च कुशांस् तथा ऋत्विग्रूपं यज्ञरूपम् उद्देश्यं ध्येयम् एव च

visarjaya tathā yūpaṃ praṇītāṃ ca kuśāṃs tathā ṛtvigrūpaṃ yajñarūpam uddeśyaṃ dhyeyam eva ca

हिन्दी अर्थ

यक्षिणी बोली--हिमालयकी श्रेष्ठ गुफामें मेरे पति यक्षराज समन्यु निवास करते हैं। मैं उन्हींकी पत्नी हूँ। जिस शीतल कन्दरामें आप ठहरे हुए हैं, वह हमारा ही घर है। मैं ही मृगी

English

Release the post, the praṇītā water and the kusha; the form of the priests, the form of the sacrifice, the object and the meditation,

अध्याय १६१

श्लोक 53

स्रुवं च पुरुषं पाशान् सर्वं ब्रह्मन् विसर्जय

sruvaṃ ca puruṣaṃ pāśān sarvaṃ brahman visarjaya

हिन्दी अर्थ

बनकर आपको यहाँतक ले आयी हूँ। यह उमावन है। यहाँके लिये पूर्वकालमें महादेवजी यह वर दे चुके हैं कि जो पुरुष इसमें प्रवेश करेगा, वह स्त्री हो जायगा। अत: आप भी स्त्री

English

the ladle, the Purusha, the ropes — release all, Brahma.'

अध्याय १६१

श्लोक 54

तद्वाक्यसमकालं तु क्रमशो यज्ञयोनिषु गार्हपत्ये दक्षिणाग्नौ तथा चैव महामुने

tadvākyasamakālaṃ tu kramaśo yajñayoniṣu gārhapatye dakṣiṇāgnau tathā caiva mahāmune

हिन्दी अर्थ

हो गये, इससे आपको दु:खी नहीं होना चाहिए। कोई कितना ही प्रौढ़ क्यों न हो, भवितव्यताको कोई नहीं जानता।

English

At the very time of her words, in order, in the womb-fires of the sacrifice, in the Garhapatya, the Dakshina fire, great sage,

अध्याय १६१

श्लोक 55

पूर्वस्मिन्न् अपि चैवाग्नौ क्रमशो जुह्वतस् तदा तत्र तत्र जगद्योनिम् अनुसंधाय पूरुषम्

pūrvasminn api caivāgnau kramaśo juhvatas tadā tatra tatra jagadyonim anusaṃdhāya pūruṣam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार इलाको आश्वासन दे वह सुन्दरी यक्षिणी अन्तर्धान हो गयी। उसने पतिसे सारा हाल कह सुनाया। यक्ष भी यह सुनकर बहुत

English

and likewise in the eastern fire, offering in order, in each fire, contemplating the Purusha as the world's source,

अध्याय १६१

श्लोक 56

मन्त्रपूतं शुचिः सम्यग् यज्ञदेवो जगन्मयः लोकनाथो विश्वकर्ता कुण्डानां तत्र संनिधौ

mantrapūtaṃ śuciḥ samyag yajñadevo jaganmayaḥ lokanātho viśvakartā kuṇḍānāṃ tatra saṃnidhau

हिन्दी अर्थ

स्मरण करती हुई स्त्रीस्वभावके अनुसार ही चेष्टा करती थी। एक दिन जब इला नृत्य कर रही थी, बुधने उसे देखा। वे अपने पिताको नमस्कार करनेके लिये जा रहे थे। इलापर दृष्टि पड्ते ही

English

purified by mantras, the pure sacrificial god, the world-consisting Lord of the world, universal maker, present at the fire-pits there —

अध्याय १६१

श्लोक 57

शुक्लरूपधरो विष्णुर् भवेद् आहवनीयके श्यामो विष्णुर् दक्षिणाग्नेः पीतो गृहपतेः कवेः

śuklarūpadharo viṣṇur bhaved āhavanīyake śyāmo viṣṇur dakṣiṇāgneḥ pīto gṛhapateḥ kaveḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने यात्रा स्थगित कर दी और उसके पास आकर कहा--'देवि! तू स्वर्गमें रहकर मेरी प्रिया भार्या हो जा ।' इलाने भक्तिपूर्वक बुधकी आज्ञाका अभिनन्दन करके उसे स्वीकार कर लिया । बुध

English

Vishnu is white in the Ahavaniya; Vishnu is dark in the Dakshina fire; Vishnu is yellow in the Garhapatya, the Kavi.

अध्याय १६१

श्लोक 58

सर्वकालं तेषु विष्णुर् अतो देशेषु संस्थितः न तेन रहितं किंचिद् विष्णुना विश्वयोनिना

sarvakālaṃ teṣu viṣṇur ato deśeṣu saṃsthitaḥ na tena rahitaṃ kiṃcid viṣṇunā viśvayoninā

हिन्दी अर्थ

अपने उत्तम स्थानपर ले जाकर इलाके साथ प्रेमपूर्वक विहार करने लगे। उसने भी सब प्रकारको सेवाओंसे पतिको संतुष्ट किया। इस प्रकार बहुत समय व्यतीत हो जानेपर बुधने

English

Vishnu is at all times in those regions; nothing is without him, Vishnu the womb of the universe.

अध्याय १६१

श्लोक 59

प्रणीतायाः प्रणयनं मन्त्रैश् चाकरवं ततः प्रणीतोदकम् अप्य् एतत् प्रणीतेति नदी शुभा

praṇītāyāḥ praṇayanaṃ mantraiś cākaravaṃ tataḥ praṇītodakam apy etat praṇīteti nadī śubhā

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हो अपनी प्रियासे कहा-- कल्याणी! में तुझे क्या दूँ? तेरे मनमें जो प्रिय वस्तु हो, उसे

English

I performed the leading forth of the Pranita water with mantras; that Pranita water is also the auspicious river called Pranita.

अध्याय १६१

श्लोक 60

व्यसर्जयं प्रणीतां तां मार्जयित्वा कुशैर् अथ मार्जने क्रियमाणे तु प्रणीतोदकबिन्दवः

vyasarjayaṃ praṇītāṃ tāṃ mārjayitvā kuśair atha mārjane kriyamāṇe tu praṇītodakabindavaḥ

हिन्दी अर्थ

बुधने कहा--यह मेरा वीर्य अमोघ तथा प्रेमसे प्रकट हुआ है। अतः तेरे गर्भसे विश्वविख्यात क्षत्रिय-पुत्र उत्पन्न होगा। उससे चन्द्रवंशको वृद्धि होगी । वह तेजमें सूर्य, बुद्धिमें

English

I released that Pranita after cleansing with kusha; and while the cleansing was done, drops of Pranita water

अध्याय १६१

श्लोक 61

पतितास् तत्र तीर्थानि जातानि गुणवन्ति च संजाता मुनिशार्दूल स्नानात् क्रतुफलप्रदा

patitās tatra tīrthāni jātāni guṇavanti ca saṃjātā muniśārdūla snānāt kratuphalapradā

हिन्दी अर्थ

बृहस्पति, क्षमामें पृथ्वी, युद्धसम्बन्धी पराक्रममें भगवान् विष्णु तथा क्रोधमें अग्निके समान होगा ।

English

fell there and holy places of merit arose; they arose, tiger among sages, giving the fruit of sacrifices by bathing.

अध्याय १६१

श्लोक 62

यालंकृता सर्वकालं देवदेवेन शार्ङ्गिणा सोपानपङ्क्तिः सर्वेषां वैकुण्ठारोहणाय सा

yālaṃkṛtā sarvakālaṃ devadevena śārṅgiṇā sopānapaṅktiḥ sarveṣāṃ vaikuṇṭhārohaṇāya sā

हिन्दी अर्थ

समय आनेपर महात्मा बुधका पुत्र उत्पन्न हुआ। उस समय देवलोकमें सब ओर जय- जयकारका शब्द गूँज उठा । उसके जन्मोत्सवमें सभी प्रधान-प्रधान देवता आये। मैं भी बड़ी

English

The one always adorned by the god of gods, Sharngin (Vishnu), that row of steps ascends to Vaikuntha for all.

अध्याय १६१

श्लोक 63

संमार्जिताः कुशा यत्र पतिता भूतले शुभे कुशतर्पणम् आख्यातं बहुपुण्यफलप्रदम्

saṃmārjitāḥ kuśā yatra patitā bhūtale śubhe kuśatarpaṇam ākhyātaṃ bahupuṇyaphalapradam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नताके साथ उसमें सम्मिलित हुआ। वह बालक जन्म लेते ही उच्च स्वरसे रोया था। अतः वहाँ एकत्रित हुए देवताओं तथा ऋषियोंने एक-दूसरेसे कहा-- इस बालकने पुरु (अत्यन्त उच्च स्वरसे)

English

Where the cleansed kusha fell on the auspicious ground, Kushatarpana is declared, giving the fruit of much merit.

अध्याय १६१

श्लोक 64

कुशैश् च तर्पिताः सर्वे कुशतर्पणम् उच्यते पश्चाच् च संगता तत्र गौतमी कारणान्तरात्

kuśaiś ca tarpitāḥ sarve kuśatarpaṇam ucyate paścāc ca saṃgatā tatra gautamī kāraṇāntarāt

हिन्दी अर्थ

रव (शब्द) किया है, अतः इसका नाम पुरूरवा होना चाहिए।' सबने संतुष्ट होकर यही नाम

English

All were satisfied by kusha; it is called Kushatarpana. Afterwards the Gautami joined there for another reason,

अध्याय १६१

श्लोक 65

प्रणीतायां महाबुद्धे प्रणीतासंगमो ऽभवत् कुशतर्पणदेशे तु तत् तीर्थं कुशतर्पणम्

praṇītāyāṃ mahābuddhe praṇītāsaṃgamo 'bhavat kuśatarpaṇadeśe tu tat tīrthaṃ kuśatarpaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हुआ। इधर इला गाती और नृत्य करती हुई रखा। तदनन्तर बुधने अपने पुत्रको क्षत्रियोचित उमावनमें ही रहने लगी। वह कर्मको गतिका विद्या पढ़ायी और प्रयोगसहित धनुर्वेदका ज्ञान

English

greatly wise one: the confluence with Pranita occurred, and at the Kushatarpana region that tirtha is Kushatarpana.

अध्याय १६१

श्लोक 66

तत्रैव कल्पितो यूपो मया विन्ध्यस्य चोत्तरे विसृष्टो लोकपूज्यो ऽसौ विष्णोर् आसीत् समाश्रयः

tatraiva kalpito yūpo mayā vindhyasya cottare visṛṣṭo lokapūjyo 'sau viṣṇor āsīt samāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

कराया । पुरूरवा शुक्लपक्षके चन्द्रमाको भाँति शीघ्र हूँ। उनके इला होनेका वृत्तान्त भी मुझसे छिपा

English

There the post arranged by me, north of Vindhya, was released; worshipped by the world, it became Vishnu's support.

अध्याय १६१

श्लोक 67

अक्षयश् चाभवच् छ्रीमान् अक्षयो ऽसौ वटो ऽभवत् नित्यश् च कालरूपो ऽसौ स्मरणात् क्रतुपुण्यदः

akṣayaś cābhavac chrīmān akṣayo 'sau vaṭo 'bhavat nityaś ca kālarūpo 'sau smaraṇāt kratupuṇyadaḥ

हिन्दी अर्थ

ही बढ्कर बडा हो गया। उसने अपनी माताको दुःखी देख विनीत भावसे नमस्कार करके कहा-- 'माताजी! बुध मेरे पिता और आपके प्रियतम पति हैं। मुझ-जैसा कर्मठ पुरुष आपका पुत्र है ।

English

The glorious one became imperishable; that banyan became Akshaya, eternal, of the form of Time; by mere remembrance it gives the merit of a sacrifice.

अध्याय १६१

श्लोक 68

मद्देवयजनं चेदं दण्डकारण्यम् उच्यते संपूर्णे तु क्रतौ विष्णुर् मया भक्त्या प्रसादितः

maddevayajanaṃ cedaṃ daṇḍakāraṇyam ucyate saṃpūrṇe tu kratau viṣṇur mayā bhaktyā prasāditaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर आपके मनमें चिन्ता किस बातकी है ?'

English

This place of sacrifice of mine is called Dandakaranya. When the sacrifice was complete, Vishnu was propitiated by me with devotion,

अध्याय १६१

श्लोक 69

यो विराड् उच्यते वेदे यस्मान् मूर्तम् अजायत यस्माच् च मम चोत्पत्तिर् यस्येदं विकृतं जगत्

yo virāḍ ucyate vede yasmān mūrtam ajāyata yasmāc ca mama cotpattir yasyedaṃ vikṛtaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

स्वामी हें और तुम मेरे गुणाकर पुत्र हो। अतः मुझे पति और पुत्रके लिये कभी चिन्ता नहीं होती । तथापि मेरे मनमें पहलेका ही कुछ दुःख है, जिसका बारंबार स्मरण हो आनेसे मैं चिन्तामें

English

who is called Virat in the Veda, from whom the embodied came, from whom my origin is, whose is this transformed world.

अध्याय १६१

श्लोक 70

तम् अहं देवदेवेशम् अभिवन्द्य व्यसर्जयम् योजनानि चतुर्विंशन् मद्देवयजनं शुभम्

tam ahaṃ devadeveśam abhivandya vyasarjayam yojanāni caturviṃśan maddevayajanaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

नहीं है। उमाके वनमें आना और उस वनके

English

Having bowed to that Lord of lords I dismissed him; my holy sacrificial ground extends twenty-four yojanas.

अध्याय १६१

श्लोक 71

तस्माद् अद्यापि कुण्डानि सन्ति च त्रीणि नारद यज्ञेश्वरस्वरूपाणि विष्णोर् वै चक्रपाणिनः

tasmād adyāpi kuṇḍāni santi ca trīṇi nārada yajñeśvarasvarūpāṇi viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ

हिन्दी अर्थ

मालूम है । बेटा! भगवान् शिव और माता पार्वतीके प्रसादसे इलका शाप दूर हो सकता है। उन दोनोंको आराधनाके सिवा दूसरा कोई उपाय नहीं है। तुम गोदावरी नदीके तटपर जाओ। वहाँ

English

Therefore even today there are three fire-pits, Narada, forms of the Lord of sacrifice, of Vishnu, the discus-bearer.

अध्याय १६१

श्लोक 72

ततः प्रभृति चाख्यातं मद्देवयजनं च तत् तत्रस्थः कृमिकीटादिः सो ऽप्य् अन्ते मुक्तिभाजनम्

tataḥ prabhṛti cākhyātaṃ maddevayajanaṃ ca tat tatrasthaḥ kṛmikīṭādiḥ so 'py ante muktibhājanam

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव पार्वतीजीके साथ सदा विराजमान रहते हें । वे ही वरदान देकर शापका नाश करेंगे ।

English

From then on it is called my sacrificial place; even a worm or insect staying there becomes in the end a recipient of liberation.

अध्याय १६१

श्लोक 73

धर्मबीजं मुक्तिबीजं दण्डकारण्यम् उच्यते विशेषाद् गौतमीश्लिष्टो देशः पुण्यतमो ऽभवत्

dharmabījaṃ muktibījaṃ daṇḍakāraṇyam ucyate viśeṣād gautamīśliṣṭo deśaḥ puṇyatamo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

पिताकी बात सुनकर पुरूरवा बहुत प्रसन्न हुए । उन्होंने माताको पुरुषत्व प्राप्त होनेकी इच्छासे हिमालय पर्वत, माता, पिता तथा गुरुको मस्तक

English

Dandakaranya is called the seed of dharma and the seed of liberation; especially, being joined with the Gautami, the region became most holy.

अध्याय १६१

श्लोक 74

प्रणीतासंगमे चापि कुशतर्पण एव वा स्नानदानादि यः कुर्यात् स गच्छेत् परमं पदम्

praṇītāsaṃgame cāpi kuśatarpaṇa eva vā snānadānādi yaḥ kuryāt sa gacchet paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

पुरूरवाने कहा--माँ! पहले मुझे अपना वही झुकाया और तपस्या करनेके लिये तुरंत ही

English

One who does bathing, giving and the like at the Pranita confluence or at Kushatarpana reaches the supreme state.

अध्याय १६१

श्लोक 75

स्मरणं पठनं वापि श्रवणं चापि भक्तितः सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं विदुः

smaraṇaṃ paṭhanaṃ vāpi śravaṇaṃ cāpi bhaktitaḥ sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ bhuktimuktipradaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

तब इलाने पुरूरवाको इक्ष्वाकुवंशका परिचय देते हुए अपने जन्म, नाम, राज्यप्रासि, पुत्रजन्म, पुरोहित वसिष्ठ, प्रिय पत्नी, वनमें आगमन, हिमालयको कन्दरामें निवास, उमावनमें प्रवेश,

English

Remembrance, reciting or hearing with devotion, they know, grants men all desires, enjoyment and liberation.

अध्याय १६१

श्लोक 76

उभयोस् तीरयोस् तत्र तीर्थान्य् आहुर् मनीषिणः षडशीतिसहस्राणि तेषु पुण्यं पुरोदितम्

ubhayos tīrayos tatra tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ ṣaḍaśītisahasrāṇi teṣu puṇyaṃ puroditam

हिन्दी अर्थ

स्त्रीत्वको प्राप्ति, बुधसे समागम, प्रेम तथा पुनः पुत्रजन्म आदिसे सम्बन्ध रखनेवाली सब बातें कह सुनायीं। सुनकर पुरूरवाने मातासे पूछा--' में क्या करूं? क्या करनेसे शुभ परिणाम होगा ?'

English

On both banks there, the wise say, are holy places; eighty-six thousand, and the merit in them was told earlier.

अध्याय १६१

श्लोक 77

वाराणस्या अपि मुने कुशतर्पणम् उत्तमम् नानेन सदृशं तीर्थं विद्यते सचराचरे

vārāṇasyā api mune kuśatarpaṇam uttamam nānena sadṛśaṃ tīrthaṃ vidyate sacarācare

हिन्दी अर्थ

इला बोली- बेटा! तुम्हारे अनुग्रहसे में पुरुषत्वको प्राप्ति, उत्तम राज्य, तुम्हारा तथा अन्य पुत्रोंका अभिषेक, दान देना, यज्ञ करना तथा मुक्तिके मार्गका अवलोकन करना आदि सब कुछ

English

Even more than Varanasi, sage, Kushatarpana is best; no holy place is equal to this in the world of moving and unmoving.

अध्याय १६१

श्लोक 78

ब्रह्महत्यादिपापानां स्मरणाद् अपि नाशनम् तीर्थम् एतन् मुने प्रोक्तं स्वर्गद्वारं महीतले

brahmahatyādipāpānāṃ smaraṇād api nāśanam tīrtham etan mune proktaṃ svargadvāraṃ mahītale

हिन्दी अर्थ

चाहती हूँ। तुम अपने पिता बुधके पास जाकर

English

Even by remembrance it destroys sins such as Brahmin-slaying; this holy place, sage, is told as the door of heaven on earth.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 161
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.