Brahma Purana· Brahma Purāṇa
196
अध्याय 196 / 246

Adhyaya 196

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९६

श्लोक 1

गार्ग्यं गोष्ठे द्विजो श्यालः षण्ढ इत्य् उक्तवान् द्विजाः यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर् यादवास् तदा

gārgyaṃ goṣṭhe dvijo śyālaḥ ṣaṇḍha ity uktavān dvijāḥ yadūnāṃ saṃnidhau sarve jahasur yādavās tadā

हिन्दी अर्थ

गरुड अन्य प्राणियोंसे अदृश्य रहकर श्रीहरिके £

English

The holy centre well known as Tapastirtha excessively increases Tapas (power of penance). It bestows all cherished desires. It is sacred. It increases the happiness of the manes.

अध्याय १९६

श्लोक 2

ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथम् एत्य सः सुतम् इच्छंस् तपस् तेपे यदुचक्रभयावहम्

tataḥ kopasamāviṣṭo dakṣiṇāpatham etya saḥ sutam icchaṃs tapas tepe yaducakrabhayāvaham

हिन्दी अर्थ

मस्तकपर अपने पंखोंसे छाया कर रहे थे। यह देखकर इन्द्र एकान्तमें ऐरावत हाथीसे उतरे और

English

Listen to what happened in that holy centre. It is des¬ troyer of sins. There arose a controversy amongst the sages as to the greatness of waters versus fire.

अध्याय १९६

श्लोक 3

आराधयन् महादेवं सो ऽयश् चूर्णम् अभक्षयत् ददौ वरं च तुष्टो ऽसौ वर्षे द्वादशके हरः

ārādhayan mahādevaṃ so 'yaś cūrṇam abhakṣayat dadau varaṃ ca tuṣṭo 'sau varṣe dvādaśake haraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेमसे एकटक देखते हुए भगवान् मधुसूदनसे « मुसकराकर बोले- महाबाहु श्रीकृष्ण! मैं आपके / समीप जिस कार्यके लिये आया हूँ, उसे सुनिये।। ५ (८ ।

English

Some considered waters the most superior. Others con¬ sidered fire the most superior. The controversy among the sages on the subject of fire versus water proceeded thus.

अध्याय १९६

श्लोक 4

संभावयाम् आस स तं यवनेशो ह्य् अनात्मजम् तद्योषित्संगमाच् चास्य पुत्रो ऽभूद् अलिसप्रभः

saṃbhāvayām āsa sa taṃ yavaneśo hy anātmajam tadyoṣitsaṃgamāc cāsya putro 'bhūd alisaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे प्रति कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए । लि I ies

English

After saying 'No* amongst themselves the sages went to

अध्याय १९६

श्लोक 5

तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम्

taṃ kālayavanaṃ nāma rājye sve yavaneśvaraḥ abhiṣicya vanaṃ yāto vajrāgrakaṭhinorasam

हिन्दी अर्थ

परमेश्वर ! आप ही सम्पूर्ण जगतूके आधार हें FT

English

Then they were ready for the worship of the Water- god and Fire-god. Some were the worshippers of Agni and

अध्याय १९६

श्लोक 6

स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् पप्रच्छ नारदश् चास्मै कथयाम् आस यादवान्

sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān papraccha nāradaś cāsmai kathayām āsa yādavān

हिन्दी अर्थ

और पृथ्वीका भार उतारनेके लिये भूतलपर अवतीर्ण

English

Those sages, the expounders of the Vedas, heard these words. Thereupon they came to the conclusion that the sup¬ eriority must be of the waters.

अध्याय १९६

श्लोक 7

म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽपि संवृतः गजाश्वरथसंपन्नैश् चकार परमोद्यमम्

mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraiḥ so 'pi saṃvṛtaḥ gajāśvarathasaṃpannaiś cakāra paramodyamam

हिन्दी अर्थ

हुए हैं। मेरा यज्ञ बंद होनेसे मेरे मनमें विरोध ...

English

The holy centre where this happened, O Narada, is called Tapaslirtlia. The holy centre where thetwoSatras of the sages took place is called Satratlrtha.

अध्याय १९६

श्लोक 8

प्रययौ चातवच्छिन्नैः प्रयाणैः स दिने दिने यादवान् प्रति सामर्षो मुनयो मथुरां पुरीम्

prayayau cātavacchinnaiḥ prayāṇaiḥ sa dine dine yādavān prati sāmarṣo munayo mathurāṃ purīm

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके द्वारा भगवानका अभिषेक, रासलीला और अरिष्टासुरका वध

English

He set out day after day by uninterrupted stages against the Yadavas, angry, to Mathura city, sages.

अध्याय १९६

श्लोक 9

कृष्णो ऽपि चिन्तयाम् आस क्षपितं यादवं बलम् यवनेन समालोक्य मागधः संप्रयास्यति

kṛṣṇo 'pi cintayām āsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam yavanena samālokya māgadhaḥ saṃprayāsyati

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका अभिषेक होते समय गौओने तत्काल अपने थनोंसे दूधको धारा बहाकर वसुधाको भिगो दिया। अभिषेकका कार्य पूरा करके शचीपति इन्द्रने प्रेम और विनयपूर्वक श्रीकृष्णसे

English

Krishna also thought: "The Yadava force has been depleted; seeing it, the Magadha will come with the Yavana.

अध्याय १९६

श्लोक 10

मागधस्य बलं क्षीणं स कालयवनो बली हन्ता तद् इदम् आयातं यदूनां व्यसनं द्विधा

māgadhasya balaṃ kṣīṇaṃ sa kālayavano balī hantā tad idam āyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā

हिन्दी अर्थ

फिर कहा-- महाभाग! यह सब तो मैंने गौओंके आदेशसे किया है । अब पृथ्वीका भार उतरवानेकी इच्छासे मैं जो और कुछ बातें निवेदन करता हूँ,

English

The Magadha's force is weakened; the mighty Kalayavana will kill; so this double calamity for the Yadavas has come.

अध्याय १९६

श्लोक 11

तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनाम् अतिदुर्जयम् स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर् वृष्णियादवाः

tasmād durgaṃ kariṣyāmi yadūnām atidurjayam striyo 'pi yatra yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇiyādavāḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके चले जानेपर गोपोंने अनायास ही अद्भुत कर्म करनेवाले श्रीकृष्णसे प्रेमपूर्वक कहा-- “महाभाग ! आपने गोवर्धन पर्वत उठाकर हमारी और गौओंकी बहुत बड़े भयसे रक्षा की है।

English

Therefore I shall build a fortress very hard for the Yadavas to be conquered, where even women could fight, what then Vrishni Yadavas?

अध्याय १९६

श्लोक 12

मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते ऽपि वा यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वन् वैरिणो ऽधिकम्

mayi matte pramatte vā supte pravasite 'pi vā yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvan vairiṇo 'dhikam

हिन्दी अर्थ

तात! यह अनृपम बाललीला, समाजमें नीचा

English

Let the wicked enemies not harm the Yadavas further when I am intoxicated or careless, asleep or away."

अध्याय १९६

श्लोक 13

इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे

iti saṃcintya govindo yojanāni mahodadhim yayāce dvādaśa purīṃ dvārakāṃ tatra nirmame

हिन्दी अर्थ

समझा जानेवाला ग्वालेका शरीर और आपका दिव्य कर्म-यह सब क्या है? आपने जलमें

English

Having thus reflected, Govinda begged twelve yojanas of the great ocean and built there the city of Dvaraka,

अध्याय १९६

श्लोक 14

महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् प्राकारशतसंबाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम्

mahodyānāṃ mahāvaprāṃ taḍāgaśataśobhitām prākāraśatasaṃbādhām indrasyevāmarāvatīm

हिन्दी अर्थ

उन्हें भी सुनिये। मेरे अंशसे इस पृथ्वीपर एक प्रवेश करके कालिय नागका दमन किया, प्रलम्बको

English

with great gardens, great walls, adorned with hundreds of lakes, crowded with hundreds of ramparts, like Indra's Amaravati.

अध्याय १९६

श्लोक 15

मथुरावासिनं लोकं तत्रानीय जनार्दनः आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ

mathurāvāsinaṃ lokaṃ tatrānīya janārdanaḥ āsanne kālayavane mathurāṃ ca svayaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ पुरुष उत्पन्न हुआ है, जिसका नाम अर्जुन है। आप उसकी सदा रक्षा करते रहें। मधुसूदन!

English

Bringing the people dwelling in Mathura there, Janardana himself went to Mathura when Kalayavana was near.

अध्याय १९६

श्लोक 16

बहिर् आवासिते सैन्ये मथुराया निरायुधः निर्जगाम स गोविन्दो ददर्श यवनश् च तम्

bahir āvāsite sainye mathurāyā nirāyudhaḥ nirjagāma sa govindo dadarśa yavanaś ca tam

हिन्दी अर्थ

उतारनेमें आपकी सहायता करेगा। जैसे अपनी रक्षा की जाती है, वैसे ही आपको अर्जुनकी भी रक्षा करनी चाहिए ।'

English

With the army encamped outside Mathura, Govinda came out unarmed, and the Yavana saw him.

अध्याय १९६

श्लोक 17

स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः

sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇo nṛpaḥ anuyāto mahāyogicetobhiḥ prāpyate na yaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--देवराज ! मैं जानता हूँ, भरतवंशमें आपके अंशसे अर्जुनकी उत्पत्ति हुई है । मैं जबतक इस भूतलपर रहूँगा, अर्जुनकी रक्षा करुँगा। मेरे रहते अर्जुनको युद्धमें कोई भी जीत

English

Knowing him as Vasudeva, the king, with arms as weapons, followed him whom the minds of great yogis cannot reach.

अध्याय १९६

श्लोक 18

तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः

tenānuyātaḥ kṛṣṇo 'pi praviveśa mahāguhām yatra śete mahāvīryo mucukundo nareśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

न सकेगा। महाबाहु कंस, अरिष्टासुर, केशी, कुवलयापीड और नरकासुर आदि हैत्योंके मारे जानेके पश्चात् महाभारत युद्ध होगा। उसकी समाप्ति होनेपर यह जानना चाहिए कि पृथ्वीका

English

Followed by him Krishna too entered a great cave where the very mighty king Mucukunda lay.

अध्याय १९६

श्लोक 19

सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् पादेन ताडयाम् आस कृष्णं मत्वा स दुर्मतिः

so 'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ naram pādena tāḍayām āsa kṛṣṇaṃ matvā sa durmatiḥ

हिन्दी अर्थ

भार उतर गया। अब आप जाइये, पुत्रके लिये चिन्ता न कीजिये। मेरै आगे अर्जुनका कोई भी शत्रु सफल न हो सकेगा। केवल अर्जुनके लिये ही मैं युधिष्ठिर आदि पांचों भाइयोंको महाभारतके

English

The Yavana also entered, and seeing a man lying on the bed, the evil-minded one struck him with his foot, thinking him Krishna.

अध्याय १९६

श्लोक 20

दृष्टमात्रश् च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना तत्क्रोधजेन मुनयो भस्मीभूतश् च तत्क्षणात्

dṛṣṭamātraś ca tenāsau jajvāla yavano 'gninā tatkrodhajena munayo bhasmībhūtaś ca tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

अन्तमें कुन्तीदेवीके समीप सकुशल लौटाऊँगा।

English

As soon as seen by him, the Yavana blazed with fire, sages, born of his anger, and was reduced to ashes at that moment.

अध्याय १९६

श्लोक 21

स हि देवासुरे युद्धे गत्वा जित्वा महासुरान् निद्रार्तः सुमहाकालं निद्रां वव्रे वरं सुरान्

sa hi devāsure yuddhe gatvā jitvā mahāsurān nidrārtaḥ sumahākālaṃ nidrāṃ vavre varaṃ surān

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके यों कहनेपर देवराज इन्द्रने उन्हें छातीसे लगाया और ऐरावतपर आरूढ़ हो पुनः स्वर्गको प्रस्थान किया। तदनन्तर श्रीकृष्ण गौओं और ग्वाल-बालोंके साथ पुनः व्रजमें लौट आये

English

For he, having gone in the war of gods and Asuras and conquered the great Asuras, tormented by sleep, asked the gods for a long sleep as a boon.

अध्याय १९६

श्लोक 22

प्रोक्तश् च देवैः संसुप्तं यस् त्वाम् उत्थापयिष्यति देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति

proktaś ca devaiḥ saṃsuptaṃ yas tvām utthāpayiṣyati dehajenāgninā sadyaḥ sa tu bhasmībhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

गोपियोंकी आँखें उनके पथपर लगी हुई थीं। उनकी दृष्टिसे वह मार्ग पवित्र हो गया था।

English

The gods said: "Whoever wakes you asleep will at once be reduced to ashes by fire from your body."

अध्याय १९६

श्लोक 23

एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् कस् त्वम् इत्य् आह सो ऽप्य् आह जातो ऽहं शशिनः कुले

evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam kas tvam ity āha so 'py āha jāto 'haṃ śaśinaḥ kule

हिन्दी अर्थ

मार गिराया और गोवर्धन पर्वतको हाथपर उठा लिया। इससे हमारे मनमें सन्देह पैदा होता है। अमितपराक्रम श्रीकृष्ण! हम श्रीहरिके चरणोंको शपथ खाकर सत्य-सत्य कहते हैं कि आपकी

English

Having thus burned that sinner, seeing Madhusudana, he said, "Who are you?" He said, "I was born in the lunar race,

अध्याय १९६

श्लोक 24

वसुदेवस्य तनयो यदुवंशसमुद्भवः मुचुकुन्दो ऽपि तच् छ्रुत्वा वृद्धगार्ग्यवचः स्मरन्

vasudevasya tanayo yaduvaṃśasamudbhavaḥ mucukundo 'pi tac chrutvā vṛddhagārgyavacaḥ smaran

हिन्दी अर्थ

इस दिव्य शक्तिको देखते हुए हमें विश्वास नहीं होता कि आप मनुष्य हैं। आप देवता हैं या दानव, यक्ष हैं या गन्धर्व-इन सब बातोंका विचार करनेसे हमारा क्या लाभ है। आप कोई

English

son of Vasudeva, born in the Yadu family." Hearing that, Mucukunda too, remembering the words of the old Gargya,

अध्याय १९६

श्लोक 25

संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोर् अंशस् त्वं परमेश्वरः

saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim prāha jñāto bhavān viṣṇor aṃśas tvaṃ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

भी क्यों न हों, इस समय हमारे बान्धव हैं । अत: आपको नमस्कार है। हम देखते हैं, स्त्री और बालकोंसहित समस्त व्रजका आपके प्रति प्रेम बढ़ रहा है और यह कर्म भी आपका ऐसा है,

English

remembered and bowed to him, Hari, Lord of all, and said: "You are known, a portion of Vishnu; you are the Supreme Lord.

अध्याय १९६

श्लोक 26

पुरा गार्ग्येण कथितम् अष्टाविंशतिमे युगे द्वापरान्ते हरेर् जन्म यदुवंशे भविष्यति

purā gārgyeṇa kathitam aṣṭāviṃśatime yuge dvāparānte harer janma yaduvaṃśe bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

जिसे सम्पूर्ण देवता भी नहीं कर सकते। अभी आप बालक हैं, फिर भी आपके बलको कोई सीमा नहीं है। इधर आपने हमलोगोंमें जन्म लिया है, जो अच्छी श्रेणीमें नहीं गिना जाता।

English

Formerly it was told by Gargya that in the twenty-eighth yuga, at the end of Dvapara, Hari's birth would occur in the Yadu line.

अध्याय १९६

श्लोक 27

स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानाम् उपकारकृत् तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुम् अहं तव

sa tvaṃ prāpto na saṃdeho martyānām upakārakṛt tathā hi sumahat tejo nālaṃ soḍhum ahaṃ tava

हिन्दी अर्थ

अमेयात्मन्! इन सब बातोंपर विचार करनेसे आप हमारे मनमें शङ्का उत्पन्न कर देते हैं।' गोपोंको यह बात सुनकर भगवान् कुछ कालतक प्रेमसे रूठकर चुपचाप बैठे रहे। फिर इस प्रकार

English

You have come, no doubt, as benefactor of mortals; I am not able to bear your great brilliance.

अध्याय १९६

श्लोक 28

तथा हि सुमहाम्भोदध्वनिधीरतरं ततः वाक्यं तम् इति होवाच युष्मत्पादसुलालितम्

tathā hi sumahāmbhodadhvanidhīrataraṃ tataḥ vākyaṃ tam iti hovāca yuṣmatpādasulālitam

हिन्दी अर्थ

बोले-'गोपगण! यदि मेरे साथ सम्बन्ध होनेसे आपको लज्जा नहीं आती हो अथवा यदि मैं आपलोगोंका प्रिय हूँ तो इस प्रकार विचार करनेकी क्या आवश्यकता है । यदि मुझपर आपका प्रेम है

English

Thus then in a voice deeper than the great ocean's roar he said to him, pleasantly comforted by your feet:

अध्याय १९६

श्लोक 29

देवासुरे महायुद्धे दैत्याश् च सुमहाभटाः न शेकुस् ते महत् तेजस् तत् तेजो न सहाम्य् अहम्

devāsure mahāyuddhe daityāś ca sumahābhaṭāḥ na śekus te mahat tejas tat tejo na sahāmy aham

हिन्दी अर्थ

अथवा मैं आपको प्रशंसाका पात्र हुँ तो मेरे प्रति

English

In the great war of gods and Asuras the Daityas, great warriors, could not bear that great brilliance; I too cannot bear that brilliance.

अध्याय १९६

श्लोक 30

संसारपतितस्यैको जन्तोस् त्वं शरणं परम् संप्रसीद प्रपन्नार्तिहर्ता हर ममाशुभम्

saṃsārapatitasyaiko jantos tvaṃ śaraṇaṃ param saṃprasīda prapannārtihartā hara mamāśubham

हिन्दी अर्थ

अपने बन्धु-बान्धवोंके समान ही स्नेह रखिये। में न देवता हूँ न गन्धर्व हूँ, न यक्ष हूँ और न दानव

English

For a creature fallen in worldly existence you are the one supreme refuge; be gracious, remover of the distress of the surrendered; remove my inauspiciousness.

अध्याय १९६

श्लोक 31

त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितश् च वनानि च मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस् त्वं तथा पुमान्

tvaṃ payonidhayaḥ śailāḥ saritaś ca vanāni ca medinī gaganaṃ vāyur āpo 'gnis tvaṃ tathā pumān

हिन्दी अर्थ

ही हूँ। मैं तो आपका बन्धु होकर उत्पन्न हुआ

English

You are the oceans, mountains, rivers and forests, earth, sky, wind, water, fire, and the Purusha.

अध्याय १९६

श्लोक 32

पुंसः परतरं सर्वं व्याप्य जन्म विकल्पवत् शब्दादिहीनम् अजरं वृद्धिक्षयविवर्जितम्

puṃsaḥ parataraṃ sarvaṃ vyāpya janma vikalpavat śabdādihīnam ajaraṃ vṛddhikṣayavivarjitam

हिन्दी अर्थ

हूँ। अतः यही आपको मानना चाहिए । इसके (१७४१ ०८62660:

English

Higher than the Purusha is all, pervading, with birth as if by conception, devoid of sound and the rest, ageless, free of growth and decay.

अध्याय १९६

श्लोक 33

त्वत्तो ऽमरास् तु पितरो यक्षगन्धर्वराक्षसाः सिद्धाश् चाप्सरसस् त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः

tvatto 'marās tu pitaro yakṣagandharvarākṣasāḥ siddhāś cāpsarasas tvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ

हिन्दी अर्थ

विपरीत किसी भी विचारको मनमें स्थान नहीं त

English

From you come immortals, ancestors, Yakshas, Gandharvas and Rakshasas, Siddhas and Apsarases; from you humans, animals and birds,

अध्याय १९६

श्लोक 34

सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तश् चैव महीरुहाः यच् च भूतं भविष्यद् वा किंचिद् अत्र चराचरे

sarīsṛpā mṛgāḥ sarve tvattaś caiva mahīruhāḥ yac ca bhūtaṃ bhaviṣyad vā kiṃcid atra carācare

हिन्दी अर्थ

देना चाहिए।' श्रीहरिका यह वचन सुनकर गोप मौन हो

English

reptiles and deer, all, and trees; whatever has been or will be here in the moving and unmoving,

अध्याय १९६

श्लोक 35

अमूर्तं मूर्तम् अथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं तथा तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर् नास्ति किंचित् त्वया विना

amūrtaṃ mūrtam athavā sthūlaṃ sūkṣmataraṃ tathā tat sarvaṃ tvaṃ jagatkartar nāsti kiṃcit tvayā vinā

हिन्दी अर्थ

गये। वे यह सोचकर कि कन्हैया हमारी बातें i

English

formed or formless, gross or subtler, all that you are, maker of the world; nothing exists without you.

अध्याय १९६

श्लोक 36

मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित्

mayā saṃsāracakre 'smin bhramatā bhagavan sadā tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

सुनकर रूठ गया है, वहाँसे चुपचाप चले गये। तदनन्तर एक दिन निशाकालमें श्रीकृष्णने

English

Wandering always in this wheel of worldly existence, lord, overcome by the threefold affliction, I have nowhere obtained peace.

अध्याय १९६

श्लोक 37

दुःखान्य् एव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशयः मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय मे ऽभवन्

duḥkhāny eva sukhānīti mṛgatṛṣṇājalāśayaḥ mayā nātha gṛhītāni tāni tāpāya me 'bhavan

हिन्दी अर्थ

देखा- आकाश स्वच्छ है, शरच्चन्द्रको मनोरम

English

Sorrows only, as pleasures, like a pool of mirage-water, were taken up by me, lord, and they became torment for me.

अध्याय १९६

श्लोक 38

राज्यम् उर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस् तथात्मजाः भार्या भृत्यजना ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो

rājyam urvī balaṃ kośo mitrapakṣas tathātmajāḥ bhāryā bhṛtyajanā ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho

हिन्दी अर्थ

चाँदनी चारों ओर फैली है, कुमुदिनी खिली है,

English

Kingdom, land, army, treasury, allies, children, wives, servants, and the sense-objects beginning with sound, lord —

अध्याय १९६

श्लोक 39

सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदम् अव्यय परिणामे च देवेश तापात्मकम् अभून् मम

sukhabuddhyā mayā sarvaṃ gṛhītam idam avyaya pariṇāme ca deveśa tāpātmakam abhūn mama

हिन्दी अर्थ

जिसकी आमोदमय सुगन्धसे सम्पूर्ण दिशाएँ

English

all this was taken by me with the idea of happiness, imperishable one; in the result it became torment for me, lord of gods.

अध्याय १९६

श्लोक 40

देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणो ऽपि हि मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच् छाश्वती कुत्र निर्वृतिः

devalokagatiṃ prāpto nātha devagaṇo 'pi hi mattaḥ sāhāyyakāmo 'bhūc chāśvatī kutra nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

महक रही हैं। वनमें सब ओर भौरे गूँज रहे हैं, जिससे वह वनश्रेणी अत्यन्त मनोहारिणी जान पड़ती है। प्रकृतिको यह नैसर्गिक शोभा देखकर उन्होंने गोपियोंके साथ रास करनेका विचार

English

I attained the course of the world of gods, lord; even the host of gods desired my help; where is eternal peace?

अध्याय १९६

श्लोक 41

त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः

tvām anārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

किया। श्रीकृष्णने अत्यन्त मधुर स्वरमें संगीतकी मधुर तान छेड़ दी, जो वनिताओंको बहुत ही प्रिय थी। गीतकी मनोरम ध्वनि सुनकर गोपियाँ घर छोड़कर निकल पड़ी और बड़ी उतावलीके

English

Without worshipping you, the source and abode of all the worlds, by whom, Supreme Lord, is eternal peace attained?

अध्याय १९६

श्लोक 42

त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकान् अवाप्य पापान् पश्यन्ति प्रेतराजानम् अन्तरा

tvanmāyāmūḍhamanaso janmamṛtyujarādikān avāpya pāpān paśyanti pretarājānam antarā

हिन्दी अर्थ

मुरली बजा रहे थे। वहाँ आकर कोई गोपी तो उनके स्वरमें स्वर मिलाकर धीरे-धीरे गाने लगी । कोई ध्यान देकर सुनती हुई मन-ही-मन भगवानका स्मरण करने लगी। कोई 'कुष्ण-कृष्ण' कहकर

English

Those whose minds are deluded by your maya, obtaining birth, death, old age and other sins, see in the interval the king of the dead.

अध्याय १९६

श्लोक 43

ततः पाशशतैर् बद्धा नरकेष्व् अतिदारुणम् प्राप्नुवन्ति महद् दुःखं विश्वरूपम् इदं तव

tataḥ pāśaśatair baddhā narakeṣv atidāruṇam prāpnuvanti mahad duḥkhaṃ viśvarūpam idaṃ tava

हिन्दी अर्थ

लजा गयी कोई प्रेमान्ध होकर लज्जाको तिलाञ्जलि दे उनके बगलमें खड़ी हो गयी कोई गोपी बाहर गुरुजनोंको खड़ा देख घरके भीतर ही रह गयी और नेत्र बंद करके तन्मय हो गोविन्दका ध्यान

English

Then, bound by hundreds of nooses in the hells, they obtain very terrible great sorrow; this is your universal form.

अध्याय १९६

श्लोक 44

अहम् अत्यन्तविषयी मोहितस् तव मायया ममत्वागाधगर्तान्ते भ्रमामि परमेश्वर

aham atyantaviṣayī mohitas tava māyayā mamatvāgādhagartānte bhramāmi parameśvara

हिन्दी अर्थ

करने लगी। गोपियाँसे घिरे हुए श्रीकृष्ण रासलीलाका रसास्वादन करनेको उत्सुक थे। अतः उन्होंने शरत्कालीन चन्द्रमाको ज्योत्स्नासे अत्यन्त मनोरम

English

I, exceedingly attached to objects, bewildered by your maya, wander in the end-less pit of 'mine-ness', Supreme Lord.

अध्याय १९६

श्लोक 45

सो ऽहं त्वां शरणम् अपारम् ईशम् ईड्यं संप्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्विण्णे परिणतधाम्नि साभिलाषः

so 'haṃ tvāṃ śaraṇam apāram īśam īḍyaṃ saṃprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiṃcit saṃsāraśramaparitāpataptacetā nirviṇṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होनेवाली उस रजनीका सम्मान किया-- रास आरम्भ करके उसे गौरव प्रदान किया । इसी बीचमें श्रीकृष्ण गायब होकर कहीं अन्यत्र चले गये। गोपियोंका शरीर श्रीकृष्णको

English

I, that very one, have come to you as refuge, immeasurable, Lord, worthy of praise, the supreme state, since nothing else; my mind scorched by the weariness and torment of worldly existence, disgusted, longing for the matured abode."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 196
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.