Brahma Purana· Brahma Purāṇa
219
अध्याय 219 / 246

Adhyaya 219

116 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ116 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१९

श्लोक 1

परलोकगतानां तु स्वकर्मस्थानवासिनाम् तेषां श्राद्धं कथं ज्ञेयं पुत्रैश् चान्यैश् च बन्धुभिः

paralokagatānāṃ tu svakarmasthānavāsinām teṣāṃ śrāddhaṃ kathaṃ jñeyaṃ putraiś cānyaiś ca bandhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

वचन मुँहसे निकालना, असत् शास्त्र पढ़ना, किसी वस्तुका भक्षण न करे । जूठे मुँह वार्तालाप नास्तिकवादको अपनाना तथा दुष्ट पुरुषोंकी सेवा न करे तथा उस अवस्थामें स्वाध्याय भी वर्जित

English

O Tvasty, mount me on to the lathe and chisel off my splendorous parts for pleasing Usa who has performed excellent

अध्याय २१९

श्लोक 2

नमस्कृत्य जगन्नाथं वाराहं लोकभावनम् शृणुध्वं संप्रवक्ष्यामि श्राद्धकल्पं यथोदितम्

namaskṛtya jagannāthaṃ vārāhaṃ lokabhāvanam śṛṇudhvaṃ saṃpravakṣyāmi śrāddhakalpaṃ yathoditam

हिन्दी अर्थ

करना अवश्य छोड़ देना चाहिए । मनको वशमें रखते हुए प्रतिदिन सायंकाल और प्रातःकाल हवन करे। उदय और अस्तके समय सूर्यमण्डलका दर्शन न करे। बाल सँवारना, दर्पण देखना, दाँतन

English

After saying ''So be it", Tvastr began to cut off the splendorous parts of the Sun in the presence of Somanatha. They know it as Prabhasa.

अध्याय २१९

श्लोक 3

पुरा कोकाजले मग्नान् पितॄन् उद्धृतवान् विभुः श्राद्धं कृत्वा तदा देवो यथा तत्र द्विजोत्तमाः

purā kokājale magnān pitṝn uddhṛtavān vibhuḥ śrāddhaṃ kṛtvā tadā devo yathā tatra dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

करना, आँजन लगाना और देवताओंका तर्पण करना-यह सब कार्य पूर्वाहरकालमें ही करना

English

The holy centre named Garutfa destroys all obstacles. I shall recount its power, O Narada, listen to it attentively.

अध्याय २१९

श्लोक 4

किमर्थं ते तु कोकायां निमग्नाः पितरो ऽम्भसि कथं तेनोद्धृतास् ते वै वाराहेण द्विजोत्तम

kimarthaṃ te tu kokāyāṃ nimagnāḥ pitaro 'mbhasi kathaṃ tenoddhṛtās te vai vārāheṇa dvijottama

हिन्दी अर्थ

ग्राम, निवासस्थान, तीर्थ और क्षेत्रोंके मार्गमें, जोते हुए खेतमें तथा गोशालामें मल-मूत्र न करे। परायी स्त्रीको नंगी अवस्थामें न देखे। अपनी बिष्ठापर दृष्टिपात न करे। रजस्वला स्त्रीका दर्शन,

English

Then the lord Mahesvara, Paramegthin became pleased. He said to the great Naga, "O Naga, choose a boon'*.

अध्याय २१९

श्लोक 5

तस्मिन् कोकामुखे तीर्थे भुक्तिमुक्तिफलप्रदे श्रोतुम् इच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

tasmin kokāmukhe tīrthe bhuktimuktiphalaprade śrotum icchāmahe brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्श तथा उसके साथ भाषण भी वर्जित है। पानीमें मल-मूत्रका त्याग अथवा मैथुन न करे। बुद्धिमान् पुरुष मल-मूत्र, केश, राख, खोपड़ी, भूसी, कोयले, सड़ी-गली वस्तुएँ, रस्सी तथा

English

The Naga said, "O lord, grant me the boon of freedom from Garuda".

अध्याय २१९

श्लोक 6

त्रेताद्वापरयोः संधौ पितरो दिव्यमानुषाः पुरा मेरुगिरेः पृष्ठे विश्वैर् देवैः सह स्थिताः

tretādvāparayoḥ saṃdhau pitaro divyamānuṣāḥ purā merugireḥ pṛṣṭhe viśvair devaiḥ saha sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

केवल पृथ्वीपर और मार्गमें कभी न बैठे। गृहस्थ मनुष्य अपने वैभवके अनुसार देवता, पितर, मनुष्य तथा अन्यान्य प्राणियोंका पूजन करके पीछे भोजन करे। भलीभाँति आचमन करके हाथ-पैर धोकर

English

The Naga wandered here and there over the place which was pleasingly chill. He went to the place which was occupied by Garuda.

अध्याय २१९

श्लोक 7

तेषां समुपविष्टानां पितॄणां सोमसंभवा कन्या कान्तिमती दिव्या पुरतः प्राञ्जलिः स्थिता ताम् ऊचुः पितरो दिव्या ये तत्रासन् समागताः

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ pitṝṇāṃ somasaṃbhavā kanyā kāntimatī divyā purataḥ prāñjaliḥ sthitā tām ūcuḥ pitaro divyā ye tatrāsan samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र हो पूर्व या उत्तरकी ओर मुँह करके भोजनके लिये आसनपर बैठे और हाथोंको घुटनोंके भीतर करके मौनभावसे भोजन करे। भोजनके समय मनको अन्यत्र न ले जाय। यदि अन्न किसी

English

On seeing the Naga moving about fearlessly Garuda seized him and took him off into his own abode.

अध्याय २१९

श्लोक 8

कासि भद्रे प्रभुः को वा भवत्या वक्तुम् अर्हसि

kāsi bhadre prabhuḥ ko vā bhavatyā vaktum arhasi

हिन्दी अर्थ

प्रकारको हानि करनेवाला हो तो उस हानिको ही बताये, उसके सिवा अन्नके और किसी दोषको चर्चा न करे। भोजनके साथ पृथक् नमक लेकर

English

By means of nooses, Garuda bound the mighty Naga. In the meantime, Nandin said to l£a, the lord of the universe:

अध्याय २१९

श्लोक 9

सा प्रोवाच पितॄन् देवान् कला चान्द्रमसीति ह प्रभुत्वे भवताम् एव वरयामि यदीच्छथ

sā provāca pitṝn devān kalā cāndramasīti ha prabhutve bhavatām eva varayāmi yadīcchatha

हिन्दी अर्थ

है। जूठी अवस्थामें सूर्य, चन्द्रमा और तारोंकी ओर जानबूझकर न देखे। दूसरेके आसन, शय्या और बर्तनका भी स्पर्श न करे।

English

Certainly the Naga has been either swallowed or im¬ prisoned by Garuda, O lord of Devas. Hence he does not come. The naga may not come out alive.

अध्याय २१९

श्लोक 10

ऊर्जा नामास्ति प्रथमं स्वधा च तदनन्तरम् भवद्भिश् चाद्यैव कृतं नाम कोकेति भावितम्

ūrjā nāmāsti prathamaṃ svadhā ca tadanantaram bhavadbhiś cādyaiva kṛtaṃ nāma koketi bhāvitam

हिन्दी अर्थ

गुरुजनोंके आनेपर उन्हें बेठनेको आसन दे। उठकर प्रणाम आदिके द्वारा उनका आदर-सत्कार करे। उनके अनुकूल वार्तालाप करे। जाते समय उनके पीछे-पीछे कुछ दूर जाकर पहुँचाये। उनके

English

O son of Vinata(Garuda), give Nandin the Naga at my instance.

अध्याय २१९

श्लोक 11

ते हि तस्या वचः श्रुत्वा पितरो दिव्यमानुषाः तस्या मुखं निरीक्षन्तो न तृप्तिम् अधिजग्मिरे

te hi tasyā vacaḥ śrutvā pitaro divyamānuṣāḥ tasyā mukhaṃ nirīkṣanto na tṛptim adhijagmire

हिन्दी अर्थ

प्रतिकूल कोई बर्ताव न करे। एक वस्त्र धारण करके भोजन और देवपूजन न करे। बुद्धिमान् पुरुष ब्राह्मणोंसे बोझ न ढुलाये। आगमें मूत्र त्याग न करे। नग्न होकर कभी स्नान और शयन न

English

O lord, save your own servant Garua who has been involved in adversity".

अध्याय २१९

श्लोक 12

विश्वेदेवाश् च ताञ् ज्ञात्वा कन्यामुखनिरीक्षकान् योगच्युतान् निरीक्ष्यैव विहाय त्रिदिवं गताः

viśvedevāś ca tāñ jñātvā kanyāmukhanirīkṣakān yogacyutān nirīkṣyaiva vihāya tridivaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

करे । दोनों हाथोंसे सिर न खुजलाये। बिना कारण बार-बार सिरके ऊपरसे स्नान न करे। सिरसे स्नान कर लेनेपर किसी भी अङ्गमें तेल न लगाये। सब अनध्यायोंके दिन स्वाध्याय बंद रखे । ब्राह्मण,

English

Its power has been tested by me, O Narada.

अध्याय २१९

श्लोक 13

भगवान् अपि शीतांशुर् ऊर्जां नापश्यद् आत्मजाम् समाकुलमना दध्यौ क्व गतेति महायशाः

bhagavān api śītāṃśur ūrjāṃ nāpaśyad ātmajām samākulamanā dadhyau kva gateti mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नि, गौ तथा सूर्यकी ओर मुँह करके पेशाब न करे। दिनमें उत्तरको ओर और रातमें दक्षिणको ओर मुंह करके मल-मूत्रका त्याग करे। जहाँ ऐसा करनेमें कोई बाधा हो, वहाँ इच्छानुसार करे ।

English

Even at midday he never rested his bullocks. He hit them with his whip on their backs and sides.

अध्याय २१९

श्लोक 14

स विवेद तदा सोमः प्राप्तां पितॄंश् च कामतः तैश् चावलोकितां हार्दात् स्वीकृतां च तपोबलात्

sa viveda tadā somaḥ prāptāṃ pitṝṃś ca kāmataḥ taiś cāvalokitāṃ hārdāt svīkṛtāṃ ca tapobalāt

हिन्दी अर्थ

गुरुके दुष्कर्मकी चर्चा न करे। यदि वे क्रुद्ध हों तो उन्हें विनयपूर्वक प्रसन्न करे। दूसरे लोग भी यदि गुरुको निन्दा करते हों तो उसे न सुने। ब्राह्मण, राजा, दुःखसे आतुर मनुष्य, विद्यावृद्ध

English

On seeing those bullocks full of tears in their eyes, the cow Kamadhenu, the mother of the worlds, said to Nandin.

अध्याय २१९

श्लोक 15

ततः क्रोधपरीतात्मा पितॄञ् शशधरो द्विजाः शशाप निपतिष्यध्वं योगभ्रष्टा विचेतसः

tataḥ krodhaparītātmā pitṝñ śaśadharo dvijāḥ śaśāpa nipatiṣyadhvaṃ yogabhraṣṭā vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष, गर्भिणी स्त्री, रोगसे व्याकुल मनुष्य, गूँगा,

English

In the same manner they eulogized Siva and intimated to him the matter under reference, Siva said to Devas, "My Bull knows everything".

अध्याय २१९

श्लोक 16

यस्माद् अदत्तां मत्कन्यां कामयध्वं सुबालिशाः यस्माद् धृतवती चेयं पतीन् पितृमती सती

yasmād adattāṃ matkanyāṃ kāmayadhvaṃ subāliśāḥ yasmād dhṛtavatī ceyaṃ patīn pitṛmatī satī

हिन्दी अर्थ

उपकारी, बालक और पतित-ये यदि सामनेसे

English

Unable to see anyone to protect her, that beautiful widow with a young son went to the hermitage of Galava.

अध्याय २१९

श्लोक 17

स्वतन्त्रा धर्मम् उत्सृज्य तस्माद् भवतु निम्नगा कोकेति प्रथिता लोके शिशिराद्रिसमाश्रिता

svatantrā dharmam utsṛjya tasmād bhavatu nimnagā koketi prathitā loke śiśirādrisamāśritā

हिन्दी अर्थ

न खाय। जूठा अन्न खाना वर्जित है। मनुष्यको आते हों तो स्वयं किनारे हटकर इनको जानेके चाहिए कि मनको वशमें रखे और खड़े होकर लिये मार्ग देना चाहिए। विद्वान् पुरुष देवालय, या चलते-चलते मल-मूत्रका त्याग, आचमन तथा चैत्यवृक्ष, चौराहा, विद्यावृद्ध पुरुष और गुरु

English

After entrusting her son to him that woman deluded by sin wandered here and there over many countries leading a lec¬ herous life.

अध्याय २१९

श्लोक 18

इत्थं शप्ताश् चन्द्रमसा पितरो दिव्यमानुषाः योगभ्रष्टा निपतिता हिमवत्पादभूतले

itthaṃ śaptāś candramasā pitaro divyamānuṣāḥ yogabhraṣṭā nipatitā himavatpādabhūtale

हिन्दी अर्थ

सदिवाकराम्। उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि॥ वर्जयेत् । असच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवां च वै द्विजाः ॥

English

Although their union lasted for a long time, the mother and the son did not know the real facts about each other.

अध्याय २१९

श्लोक 19

ऊर्जा तत्रैव पतिता गिरिराजस्य विस्तृते प्रस्थे तीर्थं समासाद्य सप्तसामुद्रम् उत्तमम्

ūrjā tatraiva patitā girirājasya vistṛte prasthe tīrthaṃ samāsādya saptasāmudram uttamam

हिन्दी अर्थ

इनको दाहिने करके चले । दूसरोंके धारण किये हुए जूते, वस्त्र और माला आदि स्वयं न पहने। चतुर्दशी, अष्टमी, पूर्णिमा तथा पर्वके दिन तैलाभ्यङ्ग एवं स्त्री-सहवास न करे बुद्धिमान् मनुष्य बाँहों

English

Although the brahmin's actions were bad, he possessed a good mind due to the virtue of his father. Listen to this wonder¬ ful account, O Narada.

अध्याय २१९

श्लोक 20

कोका नाम ततो वेगान् नदी तीर्थशताकुला प्लावयन्ती गिरेः शृङ्गं सर्पणात् तु सरित् स्मृता

kokā nāma tato vegān nadī tīrthaśatākulā plāvayantī gireḥ śṛṅgaṃ sarpaṇāt tu sarit smṛtā

हिन्दी अर्थ

और पिंडलियाँको ऊपर उठाकर न खडा हो तथा पैरोंको भी न हिलाये। पैरसे पैरको न दबाये। किसीको चुभती हुई बात न कहे। निन्दा और

English

Living a carefree life he did not abandon prayers per¬ taining to Brahman. After performing the morning prayers he worked for earning wealth.

अध्याय २१९

श्लोक 21

अथ ते पितरो विप्रा योगहीना महानदीम् ददृशुः शीतसलिलां न विदुस् तां सुलोचनाम्

atha te pitaro viprā yogahīnā mahānadīm dadṛśuḥ śītasalilāṃ na vidus tāṃ sulocanām

हिन्दी अर्थ

व्यवहारका त्याग करे। मूर्ख, उन्मत्त, व्यसनी, कुरूप, हीनाङ्ग और निर्धन मनुष्योंकी खिल्ली न उडाये। दूसरेको दण्ड न दे, केवल पुत्र और शिष्यको शिक्षा देनेके उद्देश्यसे दण्ड दिया जा

English

Who are you? Where will you go? What do you do? Where do you eat? What is your name? Where do you sleep? Who is your wife? Tell me.

अध्याय २१९

श्लोक 22

ततस् तु गिरिराड् दृष्ट्वा पितॄंस् तांस् तु क्षुधार्दितान् बदरीम् आदिदेशाथ धेनुं चैकां मधुस्रवाम्

tatas tu girirāḍ dṛṣṭvā pitṝṃs tāṃs tu kṣudhārditān badarīm ādideśātha dhenuṃ caikāṃ madhusravām

हिन्दी अर्थ

सकता है। आसनको पैरसे खींचकर न बैठे। सायंकाल और प्रातःकाल पहले अतिथिका सत्कार करके पीछे स्वयं भोजन करे।

English

By virtue of the sanctity of this Tirtha, due to the grace of this goddess, you have been purified, O dear one, everyday. In this matter you need not worry at all.

अध्याय २१९

श्लोक 23

क्षीरं मधु च तद् दिव्यं कोकाम्भो बदरीफलम् इदं गिरिवरेणैषां पोषणाय निरूपितम्

kṣīraṃ madhu ca tad divyaṃ kokāmbho badarīphalam idaṃ girivareṇaiṣāṃ poṣaṇāya nirūpitam

हिन्दी अर्थ

पूर्व या उत्तरकी ओर मुँह करके ही दाँतन करे। दाँतन करते समय मौन रहे। दाँतनके लिये निषिद्ध वृक्ष एवं लताओंका परित्याग करे। उत्तर और पश्चिमको ओर सिर करके कभी न सोये।

English

They know this as Pitjtlrtha, O brahmin, because it was the place where Rama, the son of DaSaratha, propitiated his ancestors, in the company ofSita.

अध्याय २१९

श्लोक 24

तया वृत्त्या तु वसतां पितॄणां मुनिसत्तमाः दश वर्षसहस्राणि ययुर् एकम् अहो यथा

tayā vṛttyā tu vasatāṃ pitṝṇāṃ munisattamāḥ daśa varṣasahasrāṇi yayur ekam aho yathā

हिन्दी अर्थ

दक्षिण या पूर्व दिशाको ओर ही मस्तक करके सोना चाहिए। जहाँसे दुर्गन्ध आती हो, ऐसे

English

If holy bath, charitable gift and water libation unto the ancestors were performed there everything attains an everlasting status. No worry need be felt in this respect.

अध्याय २१९

श्लोक 25

एवं लोके विपितरि तथैव विगतस्वधे दैत्या बभूवुर् बलिनो यातुधानाश् च राक्षसाः

evaṃ loke vipitari tathaiva vigatasvadhe daityā babhūvur balino yātudhānāś ca rākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

पड़े हों, जिसे कृत्तेने देखा अथवा चाट लिया हो अथवा जो सारभाग निकाल लेनेके कारण दूषित हो गया हो, ऐसे अन्नको कभी न खाय। भोजनके साथ अलग नमक रखकर न खाय। बहुत देरके

English

Let something to eat, something to munch and crunch be brought, no matter what the quantity be, in whatever manner possible, from wherever it is available. Let it be brought as it is. Do not delay. You must go now itself. It must be brought in a trice.

अध्याय २१९

श्लोक 26

ते तान् पितृगणान् दैत्या यातुधानाश् च वेगिताः विश्वैर् देवैर् विरहितान् सर्वतः समुपाद्रवन्

te tān pitṛgaṇān daityā yātudhānāś ca vegitāḥ viśvair devair virahitān sarvataḥ samupādravan

हिन्दी अर्थ

बने हुए सूखे और बासी अन्नको त्याग दे। पिट्ठी, साग, ईखके रस और दूधकी बनी हुई वस्तुएँ भी यदि बहुत दिनोंकी हों तो उन्हें न खाय। सूर्यके उदय और अस्तके समय शयन न करे। बिना

English

Indra in the form of a bird, thereupon, placed the pot filled with honey among the comets. ViSvamitra became angry. On seeing the pot, the sage said thus furiously.

अध्याय २१९

श्लोक 27

दैतेयान् यातुधानांश् च दृष्ट्वैवापततो द्विजाः कोकातटस्थाम् उत्तुङ्गां शिलां ते जगृहू रुषा

daiteyān yātudhānāṃś ca dṛṣṭvaivāpatato dvijāḥ kokātaṭasthām uttuṅgāṃ śilāṃ te jagṛhū ruṣā

हिन्दी अर्थ

नहाये, बिना बैठे, अन्यमनस्क होकर, शय्यापर बैठकर या सोकर, केवल पृथ्वीपर बैठकर, बोलते हुए तथा भृत्यवर्गको दिये बिना कदापि भोजन न करे। मनुष्य स्नान करके सबेरे और

English

"Give us the dog's flesh alone. You can take away the excellent nectar. If not, I shall reduce you to ashes."

अध्याय २१९

श्लोक 28

गृहीतायां शिलायां तु कोका वेगवती पितॄन् छादयाम् आस तोयेन प्लावयन्ती हिमाचलम्

gṛhītāyāṃ śilāyāṃ tu kokā vegavatī pitṝn chādayām āsa toyena plāvayantī himācalam

हिन्दी अर्थ

शाम दो समय विधिपूर्वक भोजन करे।

English

"Perform the Homa of honey duly and drink it along with your sons. Of what avail is this unholy filthy flesh of a dog, O great sage?"

अध्याय २१९

श्लोक 29

पितॄन् अन्तर्हितान् दृष्ट्वा दैतेया राक्षसास् तथा विभीतकं समारुह्य निराहारास् तिरोहिताः

pitṝn antarhitān dṛṣṭvā daiteyā rākṣasās tathā vibhītakaṃ samāruhya nirāhārās tirohitāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुषको कभी परायी स्त्रीके साथ समागम नहीं करना चाहिए । परस्त्रीसंगम मनुष्योंके इष्ट, पूर्त और आयुका नाश करनेवाला है। इस संसारमें परस्त्री-गमनके समान पुरुषको आयुका

English

The holy centre known as Sveta Tirtha in the three worlds is very auspicious. On being simply remembered it rids people of all sins.

अध्याय २१९

श्लोक 30

सलिलेन विषीदन्तः पितरः क्षुद्भ्रमातुराः विषीदमानम् आत्मानं समीक्ष्य सलिलाशयाः जगुर् जनार्दनं देवं पितरः शरणं हरिम्

salilena viṣīdantaḥ pitaraḥ kṣudbhramāturāḥ viṣīdamānam ātmānaṃ samīkṣya salilāśayāḥ jagur janārdanaṃ devaṃ pitaraḥ śaraṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

विघातक कार्य दूसरा कोई नहीं है। देवपूजा, अग्निहोत्र, पितरोंका श्राद्ध, गुरुजनोंको प्रणाम तथा भोजन भलीभाँति आचमन करके करना चाहिए।

English

O Mrtyu, why does not Sveta come yet? His span of life has come to an end. Nor have the messengers of Mrtyu too come yet. Why? This pazzles me.

अध्याय २१९

श्लोक 31

जयस्व गोविन्द जगन्निवास जयो ऽस्तु नः केशव ते प्रसादात् जनार्दनास्मान् सलिलान्तरस्थान् उद्धर्तुम् अर्हस्य् अनघप्रताप

jayasva govinda jagannivāsa jayo 'stu naḥ keśava te prasādāt janārdanāsmān salilāntarasthān uddhartum arhasy anaghapratāpa

हिन्दी अर्थ

जलमें तथा रात्रिकालमें स्नान न करे। ग्रहणके लेकर पूर्व या उत्तरकी ओर मुँह करके आचमन समय रात्रिमें भी स्नान करना बहुत उत्तम है। करना चाहिए। जलके भीतरकी, घरकी, बाँबीकी, इसके सिवा अन्य समयमें दिनमें ही स्त्रानका चूहेके बिलकी और शौचसे बची हुई--ये पाँच विधान है। वस्त्रके छोरसे अथवा वस्त्र हाथमें प्रकारको मिट्टियाँ त्याग देने योग्य हैं। हाथ-पैर

English

The infuriated Mrtyu thereupon went himself to the abode of Sveta. Seeing his messengers highly frightened and standing mum, Mrtyu said, "What is the matter, O messengers?"

अध्याय २१९

श्लोक 32

निशाचरैर् दारुणदर्शनैः प्रभो वरेण्य वैकुण्ठ वराह विष्णो नारायणाशेषमहेश्वरेश प्रयाहि भीताञ् जय पद्मनाभ

niśācarair dāruṇadarśanaiḥ prabho vareṇya vaikuṇṭha varāha viṣṇo nārāyaṇāśeṣamaheśvareśa prayāhi bhītāñ jaya padmanābha

हिन्दी अर्थ

लेकर उससे शरीरको न मले। बालों और धोकर एकाग्रचित्तसे मार्जन करके घुटनोंको समेटकर वस्त्रोंको न झटकारे। विद्वान् पुरुष स्नान किये तीन या चार बार आचमन करे; फिर दो बार बिना कभी चन्दन न लगाये। एक-दूसरेके वस्त्र ओठ पोंछकर आँख, कान, मुख,नासिका तथा और आभूषणोंको अदल-बदलकर न पहने। मस्तकका स्पर्श करे। इस प्रकार जलसे भलीभाँति

English

Karttikeya pierced the servants of Yama by means of his javelin. He killed Yama, the powerful ruler of the southern quarter.

अध्याय २१९

श्लोक 33

उपेन्द्र योगिन् मधुकैटभघ्न विष्णो अनन्ताच्युत वासुदेव श्रीशार्ङ्गचक्राम्बुजशङ्खपाणे रक्षस्व देवेश्वर राक्षसेभ्यः

upendra yogin madhukaiṭabhaghna viṣṇo anantācyuta vāsudeva śrīśārṅgacakrāmbujaśaṅkhapāṇe rakṣasva deveśvara rākṣasebhyaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसमें कोर न हो और जो बहुत फट गया हो, आचमन करके पवित्र हो देवपूजन तथा श्राद्ध ऐसा वस्त्र न पहने। जिसमें कोडे अथवा बाल आदिकी क्रिया करनी चाहिए। छींकने, चाटने,

English

Even as they were eulogizing him lord Siva appeared in front of them. He asked them pleasantly: "What shall I give you?"

अध्याय २१९

श्लोक 34

त्वं पिता जगतः शंभो नान्यः शक्तः प्रबाधितुम् निशाचरगणं भीमम् अतस् त्वां शरणं गताः

tvaṃ pitā jagataḥ śaṃbho nānyaḥ śaktaḥ prabādhitum niśācaragaṇaṃ bhīmam atas tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते॥

English

Then the lord said, "Certainly I shall revive him; undoubtedly I shall make Yama come back to life, if Devas agree to my suggestion now."

अध्याय २१९

श्लोक 35

त्वन्नामसंकीर्तनतो निशाचरा द्रवन्ति भूतान्य् अपयान्ति चारयः नाशं तथा संप्रति यान्ति विष्णो धर्मादि सत्यं भवतीह मुख्यम्

tvannāmasaṃkīrtanato niśācarā dravanti bhūtāny apayānti cārayaḥ nāśaṃ tathā saṃprati yānti viṣṇo dharmādi satyaṃ bhavatīha mukhyam

हिन्दी अर्थ

गृहस्थोचित सदाचार तथा कर्तव्याकर्तव्यका वर्णन ३८१

English

By reciting your name the night-roamers flee, beings run away and enemies depart; destruction now comes to them, Vishnu; dharma and truth become supreme here.

अध्याय २१९

श्लोक 36

इत्थं स्तुतः स पितृभिर् धरणीधरस् तु तुष्टस् तदाविष्कृतदिव्यमूर्तिः कोकामुखे पितृगणं सलिले निमग्नं देवो ददर्श शिरसाथ शिलां वहन्तम्

itthaṃ stutaḥ sa pitṛbhir dharaṇīdharas tu tuṣṭas tadāviṣkṛtadivyamūrtiḥ kokāmukhe pitṛgaṇaṃ salile nimagnaṃ devo dadarśa śirasātha śilāṃ vahantam

हिन्दी अर्थ

वमन करने, थूकने तथा अस्पृश्यका स्पर्श करनेपर तथा तपस्वीकी निन्दा और परिहास न करे। सदा आचमन, सूर्यका दर्शन अथवा दाहिने कानका माङ्गलिक वेष धारण किये रहे। कभी भी अमङ्गलमय स्पर्श करना चाहिए इनमें पहलेके अभावमें दूसरा वेष न धारण करे । स्वच्छ वस्त्र पहने और श्वेत उपाय करना चाहिए। पहले उपायके सम्भव होनेपर पुष्पोंको माला धारण करे । उद्धत, उन्मत्त, मूढ़,

English

Thus praised by the ancestors, the supporter of the earth, pleased, then manifested his divine form; at Kokamukha the god saw the host of ancestors immersed in water, bearing a rock on their heads.

अध्याय २१९

श्लोक 37

तं दृष्ट्वा सलिले मग्नं क्रोडरूपी जनार्दनः भीतं पितृगणं विष्णुर् उद्धर्तुं मतिर् आदधे

taṃ dṛṣṭvā salile magnaṃ kroḍarūpī janārdanaḥ bhītaṃ pitṛgaṇaṃ viṣṇur uddhartuṃ matir ādadhe

हिन्दी अर्थ

उपायान्तरका अवलम्बन अभीष्ट नहीं। अविनीत, शीलहीन, अवस्था और जातिसे दूषित, दाँत न कटकटाये। अपने शरीरपर ताल न अधिक अपव्ययी, वैरी, कार्यमें असमर्थ, निन्दित, दे। दोनों संध्याओंके समय अध्ययन, भोजन और धूर्तोका संग करनेवाले, निर्धन, विवाद करनेवाले शयनका त्याग करे सन्ध्याकालमें मैथुन और रास्ता तथा अन्य अधम पुरुषोंके साथ कभी मित्रता न

English

Seeing them sunk in water, Janardana in boar form resolved to lift the frightened host of ancestors.

अध्याय २१९

श्लोक 38

दंष्ट्राग्रेण समाहत्य शिलां चिक्षेप शूकरः पितॄन् आदाय च विभुर् उज्जहार शिलातलात्

daṃṣṭrāgreṇa samāhatya śilāṃ cikṣepa śūkaraḥ pitṝn ādāya ca vibhur ujjahāra śilātalāt

हिन्दी अर्थ

चलना भी मना है। पूर्वाहमें देवताओंका, मध्याहमें करे। सुहृद्, यज्ञदीक्षित, राजा, स्नातक तथा श्वशुर मनुष्योंका तथा अपराहृकालमें पितरोंका भक्तिपूर्वक इनके साथ मैत्रीका भाव रखे और जब ये घरपर पूजन करना चाहिए। देवकार्य या पितृकार्यमें सिरसे पधारें तो उठकर खड़ा हो जाय; साथ ही अपने स्नान करके प्रवृत्त होना उचित है। पूर्व या उत्तरको वैभवके अनुसार इनका पूजन करे । प्रतिवर्ष अपने

English

Striking the rock with the tip of his tusk, the boar flung it and the lord lifted the ancestors from the rock's surface.

अध्याय २१९

श्लोक 39

वराहदंष्ट्रासंलग्नाः पितरः कनकोज्ज्वलाः कोकामुखे गतभयाः कृता देवेन विष्णुना

varāhadaṃṣṭrāsaṃlagnāḥ pitaraḥ kanakojjvalāḥ kokāmukhe gatabhayāḥ kṛtā devena viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

ओर मुँह करके क्षौर कराये। उत्तम कुलमें उत्पन्न घर आये हुए ब्राह्मणोंका बैभवके अनुसार स्वागत- होनेपर भी जो कन्या किसी अङ्गसे हीन या रोगिणी सत्कार करे। हो, उसके साथ विवाह न करे । इर्ष्याका परित्याग अपने घरमें यथास्थान देवताओंका भलीभाँति करे दिनमें शयन अथवा मैथुन न करे। दूसरोंको पूजन करके क्रमशः आग्निमें आहुति दे। पहली

English

The ancestors, clinging to the Varaha's tusk, golden and radiant, were made fearless at Kokamukha by the god Vishnu.

अध्याय २१९

श्लोक 40

उद्धृत्य च पितॄन् देवो विष्णुतीर्थे तु शूकरः ददौ समाहितस् तेभ्यो विष्णुर् लोहार्गले जलम्

uddhṛtya ca pitṝn devo viṣṇutīrthe tu śūkaraḥ dadau samāhitas tebhyo viṣṇur lohārgale jalam

हिन्दी अर्थ

कष्ट देनेवाला कार्य न करे। कभी किसी भी आहुति ब्रह्माको, दूसरी प्रजापतिको, तीसरी गृह्याओंको, जीवको पीड़ा न दे। रजस्वला स्त्री चार रातोंतक चौथी कश्यपको तथा पाँचवीं अनुमतिको दे। तत्पश्चात् सभी वर्णके पुरुषोंके लिये त्याज्य है । यदि कन्याका बलिवैश्वदेव करे। देवताओंके लिये पृथक्-पृथक् जन्म अभीष्ट न हो तो उसे रोकनेके लिये पॉचवीं स्थानका विभाग करके उनके लिये बलि अर्पण

English

Having lifted the ancestors, the god, the boar, at Vishnu-tirtha, Vishnu concentrated and gave water to them at Loharagala.

अध्याय २१९

श्लोक 41

ततः स्वरोमसंभूतान् कुशान् आदाय केशवः स्वेदोद्भवांस् तिलांश् चैव चक्रे चोल्मुकम् उत्तमम्

tataḥ svaromasaṃbhūtān kuśān ādāya keśavaḥ svedodbhavāṃs tilāṃś caiva cakre colmukam uttamam

हिन्दी अर्थ

रातमें भी स्त्रीसहवास न करे। छठी रात आनेपर करे । उसका क्रम इस प्रकार है । एक पात्रमें पहले स्त्रीके पास जाय, क्योंकि युग्म रात्रियाँ ही इसके पर्जन्य, जल और पृथ्वीको तीन बलियाँ दे; फिर लिये श्रेष्ठ हैं। युग्म रात्रियोंमें स्त्रीसहवास करनेसे पूर्व आदि प्रत्येक दिशामें वायुको बलि देकर पुत्र होता है और अयुग्म रात्रियोंमें गर्भाधान करनेसे क्रमशः उन-उन दिशाओंके नामसे भी बलि समर्पित

English

Then Keshava took kusha grass born from his own hair, sesame born of his sweat, and made an excellent firebrand,

अध्याय २१९

श्लोक 42

ज्योतिः सूर्यप्रभं कृत्वा पात्रं तीर्थं च कामिकम् स्थितः कोटिवटस्याधो वारि गङ्गाधरं शुचि

jyotiḥ sūryaprabhaṃ kṛtvā pātraṃ tīrthaṃ ca kāmikam sthitaḥ koṭivaṭasyādho vāri gaṅgādharaṃ śuci

हिन्दी अर्थ

कन्या उत्पन्न होती है। पर्व आदिके अवसरपर करे। तत्पश्चात् मध्यमें क्रमशः ब्रह्मा, अन्तरिक्ष मैथुन करनेसे विधमी संतान होती है और संध्याकालमें और सूर्यको बलि दे। उनके उत्तरभागमें विश्वेदेवों गर्भाधान करनेसे नपुंसक उत्पन्न होते हें । विद्वान् और विश्वभूतोंको बलि दे। फिर उनके भी उत्तरभागमें पुरुष क्षौरकर्ममें रिक्ता (चतुर्थी, नवमी और चतुर्दशी) उषा और भूतपतिको बलि समर्पित करे। तदनन्तर

English

made the light shining like the sun a vessel, and the wished-for holy place, and stood beneath Koti-vata, with pure water held by Ganga.

अध्याय २१९

श्लोक 43

तुङ्गकूटात् समादाय यज्ञीयान् ओषधीरसान् मधुक्षीररसान् गन्धान् पुष्पधूपानुलेपनान्

tuṅgakūṭāt samādāya yajñīyān oṣadhīrasān madhukṣīrarasān gandhān puṣpadhūpānulepanān

हिन्दी अर्थ

तिथियोंका परित्याग करे। विनयरहित उद्दण्ड पुरुषोंको “पितृभ्यः स्वधा नमः ' यों कहकर दक्षिण दिशामें बात कभी न सुने। जो अपनेसे नीचा हो, उसे अपसव्य होकर पितरोंके लिये बलि दे और वायव्य आदरपूर्वक ऊँचा आसन न दे। हजामत बनवाने, दिशामें अन्नका शेष भाग तथा जल लेकर ' यक्ष्मैतत्ते वमन होने, स्त्री-प्रसङ्ग करने तथा श्मशानभूमिमें निर्णेजनम्' यह मन्त्र पढ़कर उसे विधिपूर्वक छोड़

English

From the peak Tunga taking the juices of sacrificial herbs, honey and milk juices, perfumes, flowers, incense and unguents,

अध्याय २१९

श्लोक 44

आदाय धेनुं सरसो रत्नान्य् आदाय चार्णवात् दंष्ट्रयोल्लिख्य धरणीम् अभ्युक्ष्य सलिलेन च

ādāya dhenuṃ saraso ratnāny ādāya cārṇavāt daṃṣṭrayollikhya dharaṇīm abhyukṣya salilena ca

हिन्दी अर्थ

जानेपर वस्त्रसहित स्नान करे देवता, वेद, द्विज, दे। फिर देवताओं और ब्राह्मणोंको नमस्कार करे । साधु, सच्चे महात्मा, गुरु, पतिव्रता, वेद, यज्ञ दाहिने हाथमें अंगूठेके उत्तर ओर जो एक रेखा

English

taking a cow from the lake, taking jewels from the ocean, marking the earth with his tusk and sprinkling it with water,

अध्याय २१९

श्लोक 45

घर्मोद्भवेनोपलिप्य कुशैर् उल्लिख्य तां पुनः परिणीयोल्मुकेनैनाम् अभ्युक्ष्य च पुनः पुनः

gharmodbhavenopalipya kuśair ullikhya tāṃ punaḥ pariṇīyolmukenainām abhyukṣya ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तन है, वह ब्राह्मतीर्थके नामसे प्रसिद्ध है; उसीसे आचमन किया जाता है। तर्जनी और अँगूठेके बीचका भाग पितृतीर्थ कहलाता है। नान्दीमुख पितरोंको छोड़कर अन्य सब पितरोंको उसी तीर्थसे

English

plastering it with what arose from his heat, marking it again with kusha, circumambulating it with a firebrand and repeatedly sprinkling it,

अध्याय २१९

श्लोक 46

कुशान् आदाय प्रागग्रांल् लोमकूपान्तरस्थितान् ऋषीन् आहूय पप्रच्छ करिष्ये पितृतर्पणम्

kuśān ādāya prāgagrāṃl lomakūpāntarasthitān ṛṣīn āhūya papraccha kariṣye pitṛtarpaṇam

हिन्दी अर्थ

जल आदि देना चाहिए। अँगुलियोंके अग्रभागमें देवतीर्थं है। उसीसे देवकार्य करनेका विधान है। कनिष्ठिकाके मूलभागमें कायतीर्थ (प्रजापति-तीर्थ) है। उससे प्रजापतिका कार्य किया जाता है। इस

English

taking kusha pointing east, he called the sages standing in the pores of his hair and asked: "I shall do the libation to ancestors."

अध्याय २१९

श्लोक 47

तैर् अप्य् उक्ते कुरुष्वेति विश्वान् देवांस् ततो विभुः आहूय मन्त्रतस् तेषां विष्टराणि ददौ प्रभुः

tair apy ukte kuruṣveti viśvān devāṃs tato vibhuḥ āhūya mantratas teṣāṃ viṣṭarāṇi dadau prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार इन तीर्थोसे सदा देवताओं और पितरोंके कार्य करने चाहिए, अन्य तीर्थासे कदापि नहीं। ब्राह्मतीर्थसे आचमन उत्तम माना गया है । पितरोंका श्राद्ध और तर्पण पितृतीर्थसे, देवताओंका यज्ञ-

English

When they said "Do so," the lord then called the Vishvedevas by mantra and gave them seats.

अध्याय २१९

श्लोक 48

आहूय मन्त्रतस् तेषां वेदोक्तविधिना हरिः अक्षतैर् दैवतारक्षां चक्रे चक्रगदाधरः

āhūya mantratas teṣāṃ vedoktavidhinā hariḥ akṣatair daivatārakṣāṃ cakre cakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

यागादि देवतीर्थसे और प्रजापतिका कार्य कायतीर्थसे करना श्रेष्ठ बताया गया है। नान्दीमुख नामवाले पितरोंके लिये पिण्डदान और तर्पण आदि कार्य प्राजापत्यतीर्थसे करने चाहिए।

English

Hari, bearer of discus and mace, calling them by mantra with the Vedic procedure, made protection of the deities with unbroken rice grains.

अध्याय २१९

श्लोक 49

अक्षतास् तु यवौषध्यः सर्वदेवांशसंभवाः रक्षन्ति सर्वत्र दिशो रक्षार्थं निर्मिता हि ते

akṣatās tu yavauṣadhyaḥ sarvadevāṃśasaṃbhavāḥ rakṣanti sarvatra diśo rakṣārthaṃ nirmitā hi te

हिन्दी अर्थ

गुरु, देवता, पिता तथा ब्राह्मणोंको ओर पैर न फैलाये। बछड़ेको दूध पिलाती हुई गायको न छेड़े। अञ्जलिसे पानी न पिये। शौचके समय विलम्ब न करे। मुखसे आग न फूँके। ब्राह्मणो! जहाँ ऋण

English

The akshatas (unbroken grains), barley and herbs, born of portions of all the gods, protect everywhere the directions; they were made for protection.

अध्याय २१९

श्लोक 50

देवदानवदैत्येषु यक्षरक्षःसु चैव हि नहि कश्चित् क्षयं तेषां कर्तुं शक्तश् चराचरे

devadānavadaityeṣu yakṣarakṣaḥsu caiva hi nahi kaścit kṣayaṃ teṣāṃ kartuṃ śaktaś carācare

हिन्दी अर्थ

देनेवाला धनी, चिकित्सा करनेवाला वैद्य, त्रिय ब्राह्मण तथा जलपूर्ण नदीये चार न हों, वहाँ गर्म जलसे होती है । सूप, मृगचर्म, मूसल, ओखली निवास नहीं करना चाहिए। जहाँ शत्रुविजयी बलवान् तथा कपड़ोंके ढेरकी शुद्धि जल छिड्कनेमात्रसे और धर्मपरायण राजा हो, वहीं विद्वान् पुरुषको हो जाती है। वल्कल वस्त्रको शुद्धि जल और

English

Among gods, Danavas, Daityas, Yakshas and Rakshasas, none in the moving and unmoving world is able to harm them.

अध्याय २१९

श्लोक 51

न केनचित् कृतं यस्मात् तस्मात् ते ह्य् अक्षताः कृताः देवानां ते हि रक्षार्थं नियुक्ता विष्णुना पुरा

na kenacit kṛtaṃ yasmāt tasmāt te hy akṣatāḥ kṛtāḥ devānāṃ te hi rakṣārthaṃ niyuktā viṣṇunā purā

हिन्दी अर्थ

सदा निवास करना चाहिए। दुष्ट राजाके राज्यमें मिट्टीसे होती है, मिट्टीके बर्तन दुबारा पकानेसे कहाँ सुख है। जहाँ पुरवासी परस्पर संगठित शुद्ध होते हैं। भिक्षामें प्राप्त अन्न, कारीगरका हाथ, और न्यायानुकूल बर्ताव करनेवाले हों तथा सब बाजारमें बिकनेके लिये आयी हुई शाक आदि लोग शान्त एवं ईर्ष्यारहित हों, वहाँका निवास वस्तुएँ, जिसके गुण-दोषका ज्ञान न हो, ऐसी

English

Since they were made by none, therefore they are akshata; they were appointed by Vishnu formerly for the protection of the gods.

अध्याय २१९

श्लोक 52

कुशगन्धयवैः पुष्पैर् अर्घ्यं कृत्वा च शूकरः विश्वेभ्यो देवेभ्य इति ततस् तान् पर्यपृच्छत

kuśagandhayavaiḥ puṣpair arghyaṃ kṛtvā ca śūkaraḥ viśvebhyo devebhya iti tatas tān paryapṛcchata

हिन्दी अर्थ

भविष्यमें सुख देनेवाला होता है । जिस राष्ट्रमें वस्तु और सेवकोंद्वारा बनायी हुई वस्तु सदा शुद्ध किसान बहुत हों, परंतु वे बहुत घमंडी न हों तथा मानी जाती है। जो बहता हो तथा जिससे दुर्गन्ध

English

The boar, making arghya with kusha, perfume, barley and flowers, "To the Vishvedevas," then asked them:

अध्याय २१९

श्लोक 53

पितॄन् आवाहयिष्यामि ये दिव्या ये च मानुषाः आवाहयस्वेति च तैर् उक्तस् त्व् आवाहयेच् छुचिः

pitṝn āvāhayiṣyāmi ye divyā ye ca mānuṣāḥ āvāhayasveti ca tair uktas tv āvāhayec chuciḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ सब तरहके अन्न पैदा होते हों, वहीं बुद्धिमान् पुरुषको निवास करना चाहिए। ब्राह्मणो! जहाँ अपनेको जीतनेकी इच्छा रखनेवाला मनुष्य, पहलेका शत्रु और सदा उत्सवमें ही मग्न रहनेवाले लोग--

English

"I shall invoke the ancestors, divine and human." Told "Invoke," the pure one invoked.

अध्याय २१९

श्लोक 54

श्लिष्टमूलाग्रदर्भांस् तु सतिलान् वेद वेदवित् जानाव् आरोप्य हस्तं तु ददौ सव्येन चासनम्

śliṣṭamūlāgradarbhāṃs tu satilān veda vedavit jānāv āropya hastaṃ tu dadau savyena cāsanam

हिन्दी अर्थ

ये तीन सदा मौजूद हों, वहाँ कभी निवास नहीं करना चाहिए। जिस स्थानपर अच्छे स्वभाववाले पड़ोसी हों, दुर्धर्ष राजा हो और सदा खेती उपजानेवाली भूमि हो, वहीं विद्वान् पुरुषको रहना उचित है।

English

The knower of the Veda gave the kusha with joined roots and tips, with sesame, placing his hand on his knee, and a seat with the left.

अध्याय २१९

श्लोक 55

तथैव जानुसंस्थेन करेणैकेन तान् पितॄन् वाराहः पितृविप्राणाम् आयान्तु न इतीरयन्

tathaiva jānusaṃsthena kareṇaikena tān pitṝn vārāhaḥ pitṛviprāṇām āyāntu na itīrayan

हिन्दी अर्थ

विप्रवरो! इस प्रकार मैंने तुमलोगोंके हितके लिये ये सब बातें बतायी हैं।

English

Likewise with one hand on the knee, Varaha, saying "Let the ancestors and Brahmins come to us,"

अध्याय २१९

श्लोक 56

अपहतेत्य् उवाचैव रक्षणं चापसव्यतः कृत्वा चावाहनं चक्रे पितॄणां नामगोत्रतः

apahatety uvācaiva rakṣaṇaṃ cāpasavyataḥ kṛtvā cāvāhanaṃ cakre pitṝṇāṃ nāmagotrataḥ

हिन्दी अर्थ

अब में भक्ष्य और भोज्यको विधिसे सम्बन्ध रखनेवाली बातें बतलाऊँगा। घी अथवा तेलमें पका हुआ अन्न बहुत देरका बना हुआ अथवा बासी भी हो तो वह भोजन करने योग्य होता है।

English

said "Apahata," and made protection by the left, and made the invocation of the ancestors by name and gotra.

अध्याय २१९

श्लोक 57

तत् पितरो मनोजरान् आगच्छत इतीरयन् संवत्सरैर् इत्य् उदीर्य ततो ऽर्घ्यं तेषु विन्यसेत्

tat pitaro manojarān āgacchata itīrayan saṃvatsarair ity udīrya tato 'rghyaṃ teṣu vinyaset

हिन्दी अर्थ

गेहूँ, जौ तथा गोरसकी बनी हुई वस्तुएँ तेल, घीमें न बनी हों, तब भी वे पूर्ववत् ग्रहण करने योग्य हैं। शङ्ख, पत्थर, सोना, चाँदी, रस्सी, कपड़ा,साग,

English

Saying "Ancestors, come swift as thought," reciting "through the years," he then placed the arghya on them.

अध्याय २१९

श्लोक 58

यास् तिष्ठन्त्य् अमृता वाचो यन् मैति च पितुः पितुः यन् मे पितामहाइत्य् एवं ददाव् अर्घ्यं पितामह

yās tiṣṭhanty amṛtā vāco yan maiti ca pituḥ pituḥ yan me pitāmahāity evaṃ dadāv arghyaṃ pitāmaha

हिन्दी अर्थ

चमस--इन सबकी शुद्धि जलसे होती है। लोहेके पात्रों एवं हथियारोंको शुद्धि पानीसे धोने तथा पत्थर यानी शानपर रगड्नेसे होती है। जिस पात्रमें तेल या घी रखा गया हो, उसकी सफाई

English

"The immortal speeches that stand, what is mine of father's father, my grandfathers" — thus he gave the arghya to the grandfather.

अध्याय २१९

श्लोक 59

यन् मे प्रपितामहाइति ददौ च प्रपितामहे कुशगन्धतिलोन्मिश्रं सपुष्पम् अपसव्यतः

yan me prapitāmahāiti dadau ca prapitāmahe kuśagandhatilonmiśraṃ sapuṣpam apasavyataḥ

हिन्दी अर्थ

जितामित्रो नृपो यत्र बलवान्धर्मतत्परः। तत्र नित्यं वसेत्प्राज्ञः कुतः कुनृपतौ सुखम्॥

English

"What is mine of great-grandfather's father, my great-grandfathers" — and he gave to the great-grandfather, with kusha, perfume and sesame mixed with flowers, with the left (apasavya) manner.

अध्याय २१९

श्लोक 60

तद्वन् मातामहेभ्यस् तु विधिं चक्रे जनार्दनः तान् अर्च्य भूयो गन्धाद्यैर् धूपं दत्त्वा तु भक्तितः

tadvan mātāmahebhyas tu vidhiṃ cakre janārdanaḥ tān arcya bhūyo gandhādyair dhūpaṃ dattvā tu bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थोचित सदाचार तथा कर्तव्याकर्तव्यका वर्णन

English

Likewise Janardana did the rite for the maternal grandfathers; worshipping them again with perfumes and the rest, he gave incense with devotion.

अध्याय २१९

श्लोक 61

आदित्या वसवो रुद्रा इत्य् उच्चार्य जगत्प्रभुः ततश् चान्नं समादाय सर्पिस्तिलकुशाकुलम्

ādityā vasavo rudrā ity uccārya jagatprabhuḥ tataś cānnaṃ samādāya sarpistilakuśākulam

हिन्दी अर्थ

न आती हो, ऐसा जल शुद्ध माना गया है। ढोनेवाले मनुष्योंसे छु जानेपर शुद्धिके लिये स्नान

English

Reciting "Adityas, Vasus, Rudras," the lord of the world then took food mixed with ghee, sesame and kusha,

अध्याय २१९

श्लोक 62

विधाय पात्रे तच् चैव पर्यपृच्छत् ततो मुनीन् अग्नौ करिष्य इति तैः कुरुष्वेति च चोदितः

vidhāya pātre tac caiva paryapṛcchat tato munīn agnau kariṣya iti taiḥ kuruṣveti ca coditaḥ

हिन्दी अर्थ

समयानुसार अग्रिसे तपाने, बुहारने, गायोंके चलने- फिरने, लीपने, जोतने और जल छिड्कनेसे भूमिकी शुद्धि होती है । बुहारने आदिसे घर शुद्ध होता है । जिसमें बाल या कोडे पडें हो, जिसे गायने सूँघ

English

placed it in a vessel and asked the sages: "I shall offer in the fire." Told by them "Do so,"

अध्याय २१९

श्लोक 63

आहुतित्रितयं दद्यात् सोमायाग्नेर् यमाय च ये मामकाइति च जपेद् यजुःसप्तकम् अच्युतम्

āhutitritayaṃ dadyāt somāyāgner yamāya ca ye māmakāiti ca japed yajuḥsaptakam acyutam

हिन्दी अर्थ

लिया हो तथा जिसमें मक्खियाँ पडी हों, ऐसे पात्रकी शुद्धिके लिये राख, मिट्टी और जलका उपयोग करना चाहिए । ताँबेका बर्तन खटाईसे, राँगा और शीशा जलसे और काँसेके बर्तन राख

English

he should give three oblations to Soma, Agni and Yama, and recite the seven Yajus verses beginning "Ye mamaka" to Achyuta.

अध्याय २१९

श्लोक 64

हुतावशिष्टं च ददौ नामगोत्रसमन्वितम् त्रिर् आहुतिकम् एकैकं पितरं तु प्रति द्विजाः

hutāvaśiṣṭaṃ ca dadau nāmagotrasamanvitam trir āhutikam ekaikaṃ pitaraṃ tu prati dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

और जलसे शुद्ध होते हें । जिस पात्रमें कोई अपवित्र वस्तु पड़ गयी हो, उसे मिट्टी और जलसे तबतक धोये, जबतक कि उसको दुर्गन्ध दूर न हो जाय इससे वह शुद्ध होता है । धूल, अग्नि, घोडा, गौ,

English

The remainder of the offering he gave with name and gotra, three oblations for each ancestor, Brahmins.

अध्याय २१९

श्लोक 65

अतो ऽवशिष्टम् अन्नाद्यं पिण्डपात्रे तु निक्षिपेत् ततो ऽन्नं सरसं स्वादु ददौ पायसपूर्वकम्

ato 'vaśiṣṭam annādyaṃ piṇḍapātre tu nikṣipet tato 'nnaṃ sarasaṃ svādu dadau pāyasapūrvakam

हिन्दी अर्थ

छाया, किरणें, वायु, भूमि, जलके छींटे और मक्खी आदि--ये सब अशुद्ध वस्तुके संसर्गमें आनेपर भी दूषित नहीं होते। बकरे और घोडेका मुख शुद्ध माना गया है, किंतु गायका नहीं।

English

Then he placed the remaining food in the pinda vessel. Then he gave tasty sweet food, rice-pudding first,

अध्याय २१९

श्लोक 66

प्रत्यग्रम् एकदा स्विन्नम् अपर्युषितम् उत्तमम् अल्पशाकं बहुफलं षड्रसम् अमृतोपमम्

pratyagram ekadā svinnam aparyuṣitam uttamam alpaśākaṃ bahuphalaṃ ṣaḍrasam amṛtopamam

हिन्दी अर्थ

बछडेका मुँह तथा माताका स्तन भी पवित्र बताया गया है। पेडसे फल गिराते समय पक्षीकी चोंच भी शुद्ध मानी गयी है। आसन, शय्या, सवारी, नदीका तट और तृण--ये सब बाजारमें बिकनेवाली

English

fresh, cooked once, not stale, excellent, with few greens and much fruit, of six flavours, like nectar,

अध्याय २१९

श्लोक 67

यद् ब्राह्मणेषु प्रददौ पिण्डपात्रे पितॄंस् तथा वेदपूर्वं पितृस्वन्नम् आज्यप्लुतं मधूक्षितम्

yad brāhmaṇeṣu pradadau piṇḍapātre pitṝṃs tathā vedapūrvaṃ pitṛsvannam ājyaplutaṃ madhūkṣitam

हिन्दी अर्थ

वस्तुओंकी भाँति सूर्य और चन्द्रमाकी किरणों तथा वायुके स्पर्शसे शुद्ध होते हैं। सड़कों और गलियोंमें घूमने-फिरने, स्नान करने, छींक आने,

English

which he gave to the Brahmins and in the pinda vessel to the ancestors, preceded by Vedic recital, the ancestors' food flooded with ghee, sprinkled with honey,

अध्याय २१९

श्लोक 68

मन्त्रितं पृथिवीत्य् एवं मधुवातातृचं जगौ भुञ्जानेषु तु विप्रेषु जपन् वै मन्त्रपञ्चकम्

mantritaṃ pṛthivīty evaṃ madhuvātātṛcaṃ jagau bhuñjāneṣu tu vipreṣu japan vai mantrapañcakam

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। पक्की इंटके बने हुए चबूतरे आदिमें यदि कोई अस्पृश्य वस्तु, गलियोंकी कीचड़ या जल आदि लग जाय तो उसको शुद्धि केवल वायुके स्पर्शसे हो जाती है।

English

consecrated with "Prithivi"; while the Brahmins ate, he sang the Madhuvata rik and recited the set of five mantras,

अध्याय २१९

श्लोक 69

यत् ते प्रकारम् आरभ्य नाधिकं ते ततो जगौ त्रिमधु त्रिसुपर्णं च बृहदारण्यकं तथा

yat te prakāram ārabhya nādhikaṃ te tato jagau trimadhu trisuparṇaṃ ca bṛhadāraṇyakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अनजानमें यदि दूषित अन्न भोजन कर ले तो तीन रात उपवास करनेसे शुद्धि होती है; और

English

beginning with those suitable, no more than that; he recited the Trimadhu, Trisuparna and Brihadaranyaka,

अध्याय २१९

श्लोक 70

जजाप वैषां जाप्यं तु सूक्तं सौरं सपौरुषम् भुक्तवत्सु च विप्रेषु पृष्ट्वा तृप्ता स्थ इत्य् उत

jajāpa vaiṣāṃ jāpyaṃ tu sūktaṃ sauraṃ sapauruṣam bhuktavatsu ca vipreṣu pṛṣṭvā tṛptā stha ity uta

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। मनुष्यकी गीली हड्डीका स्पर्श कर लेनेपर ब्राह्मण स्नान करनेसे शुद्ध होता है और सूखी हड्डीका स्पर्श करनेपर केवल आचमन करके गायका स्पर्श या सूर्यका दर्शन करनेसे वह शुद्ध

English

and murmured their japa, the Saura Sukta with the Purusha Sukta. When the Brahmins had eaten, asking "Are you satisfied?"

अध्याय २१९

श्लोक 71

तृप्ताः स्मेति सकृत् तोयं ददौ मौनविमोचनम् पिण्डपात्रं समादाय च्छायायै प्रददौ ततः

tṛptāḥ smeti sakṛt toyaṃ dadau maunavimocanam piṇḍapātraṃ samādāya cchāyāyai pradadau tataḥ

हिन्दी अर्थ

हो सकता है। थूक और उबटनको न लाँघे। जूठन, मल-मूत्र और पैरोंकी धोवनको घरसे बाहर फेंके। दूसरोंके खुदाये हुए पोखरे आदिमें पाँच लोंदे मिट्टी निकाले बिना स्त्रान न करे। देवतासम्बन्धी

English

"We are satisfied," they said; he gave water once, releasing from silence. Taking the pinda vessel he then gave it to Chhaya.

अध्याय २१९

श्लोक 72

सा तद् अन्नं द्विधा कृत्वा त्रिधैकैकम् अथाकरोत् वाराहो भूम् अथोल्लिख्य समाच्छाद्य कुशैर् अपि

sā tad annaṃ dvidhā kṛtvā tridhaikaikam athākarot vārāho bhūm athollikhya samācchādya kuśair api

हिन्दी अर्थ

सरोवरों और गङ्गा आदि नदियोंमें सदा ही स्नान करे। असमयमें उद्यान आदिके भीतर कभी न ठहरे। लोकनिन्दित पुरुषों तथा विधवा स्त्रियोंसे कभी वार्तालाप न करे। रजस्वला स्त्री, पतित,

English

She divided that food in two and made it each threefold. Varaha then marking the earth and covering it with kusha,

अध्याय २१९

श्लोक 73

दक्षिणाग्रान् कुशान् कृत्वा तेषाम् उपरि चासनम् सतिलेषु समूलेषु कुशेष्व् एव तु संश्रयः

dakṣiṇāgrān kuśān kṛtvā teṣām upari cāsanam satileṣu samūleṣu kuśeṣv eva tu saṃśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

मुर्दा, विधर्मी, प्रसूता स्त्री, नपुंसक, वस्त्रहीन, चाण्डाल, मुर्दा ढोनेवाले तथा परस्त्रीगामी पुरुषोंको देखकर विद्वान् पुरुष अपनी शुद्धिके लिये सूर्यका दर्शन करे। अभक्ष्य पदार्थ, भिक्षुक, पाखण्डी,

English

making the kusha point south, and a seat over them, having refuge on kusha with sesame and with roots,

अध्याय २१९

श्लोक 74

गन्धपुष्पादिकं कृत्वा ततः पिण्डं तु भक्तितः पृथिवी दधीर् इत्य् उक्त्वा ततः पिण्डं प्रदत्तवान्

gandhapuṣpādikaṃ kṛtvā tataḥ piṇḍaṃ tu bhaktitaḥ pṛthivī dadhīr ity uktvā tataḥ piṇḍaṃ pradattavān

हिन्दी अर्थ

ग्रामीण सुअर तथा अशौचदूषित मनुष्योंका स्पर्श कर लेनेपर स्नान करनेसे शुद्धि होती है। जिसके घरमें प्रतिदिन नित्यकर्मकी अवहेलना होती है तथा जिसे ब्राह्मणोंने त्याग दिया है, वह नराधम

English

having made perfume and flowers, then with devotion gave the pinda, saying "Prithivi, sustain."

अध्याय २१९

श्लोक 75

पितामहाः प्रपितामहास् तथेति चान्तरिक्षतः मातामहानाम् अप्य् एवं ददौ पिण्डान् स शूकरः

pitāmahāḥ prapitāmahās tatheti cāntarikṣataḥ mātāmahānām apy evaṃ dadau piṇḍān sa śūkaraḥ

हिन्दी अर्थ

पापभोगी है। नित्यकर्मका त्याग कभी नहीं करना चाहिए। उसे न करनेका विधान तो केवल मरणाशौच और जननाशौचमें ही है। अशौच प्राप्त होनेपर

English

"The grandfathers, great-grandfathers" and "So be it," from the sky; thus the boar gave pindas to the maternal grandfathers also.

अध्याय २१९

श्लोक 76

पिण्डनिर्वापणोच्छिष्टम् अन्नं लेपभुजेष्व् अदात् एतद् वः पितर् इत्य् उक्त्वा ददौ वासांसि भक्तितः

piṇḍanirvāpaṇocchiṣṭam annaṃ lepabhujeṣv adāt etad vaḥ pitar ity uktvā dadau vāsāṃsi bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

पंद्रह दिनोंतक दान-होम आदि कर्मासे अलग रहे। शूद्र एक मासतक अपना कर्म बंद रखे।

English

He gave the food left over from the offering of the pinda to those who eat the smearings; saying "This is for you, father," he gave garments with devotion,

अध्याय २१९

श्लोक 77

द्व्यङ्गुलजानि शुक्लानि धौतान्य् अभिनवानि च गन्धपुष्पादिकं दत्त्वा कृत्वा चैषां प्रदक्षिणाम्

dvyaṅgulajāni śuklāni dhautāny abhinavāni ca gandhapuṣpādikaṃ dattvā kṛtvā caiṣāṃ pradakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोक्त कर्माका अनुष्ठान करें। मृतकका दाह- संस्कार करनेके बाद उसके गोत्रवाले लोगोंको

English

white, washed, new, two fingers' breadth; having given perfumes, flowers and the rest, and circumambulating them,

अध्याय २१९

श्लोक 78

आचम्याचामयेद् विप्रान् पैत्रान् आदौ ततः सुरान् ततस् त्व् अभ्युक्ष्य तां भूमिं दत्त्वापः सुमनोक्षतान्

ācamyācāmayed viprān paitrān ādau tataḥ surān tatas tv abhyukṣya tāṃ bhūmiṃ dattvāpaḥ sumanokṣatān

हिन्दी अर्थ

यदि जान-बूझकर किया हो तो उसके दोषको चाहिए कि बाहर जलाशय आदिमें जाकर पहले, शान्तिके लिये प्रायश्चित्त करनेसे शुद्धि होती है। चौथे, सातवें और नवें दिन उस प्रेतके लिये जलाञ्जलि रजस्वला स्त्री, नवप्रसूता स्त्री, चाण्डाल तथा मुर्दा दें। दाह-संस्कारके चौथे दिन समान गोत्रवाले

English

he should make the Brahmins rinse, first those of the ancestors, then the gods; then sprinkling that ground, giving water, good flowers and unbroken grain,

अध्याय २१९

श्लोक 79

सतिलाम्बु पितृष्व् आदौ दत्त्वा देवेषु साक्षतम् अक्षय्यं नस् त्व् इति पितॄन् प्रीयताम् इति देवताः

satilāmbu pitṛṣv ādau dattvā deveṣu sākṣatam akṣayyaṃ nas tv iti pitṝn prīyatām iti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

भाई-बन्धुओंको प्रेतकी चितासे उसकी अस्थियोंका वह उसे गुणवान् पुरुषको दान दे। अशौचके दिन संचय करना चाहिए। अस्थिसंचयके बाद उनके पूरे हो जानेपर जल, वाहन और आयुधका स्पर्श अड़ोंका स्पर्श किया जा सकता है। फिर समानोदक करके पवित्र हो सब वर्णोके लोग प्रेतके लिये पुरुष अपने सब कर्म कर सकते हैं। जिस दिन जलदान और पिण्डदान आदिका कार्य करें; तदनन्तर

English

giving water with sesame to the ancestors first and with unbroken grain to the gods: "May it be imperishable for us," and "Let the deities be pleased";

अध्याय २१९

श्लोक 80

प्रीणयित्वा परावृत्य त्रिर् जपेच् चाघमर्षणम् ततो निवृत्य तु जपेद् यन् मे नाम इतीरयन्

prīṇayitvā parāvṛtya trir japec cāghamarṣaṇam tato nivṛtya tu japed yan me nāma itīrayan

हिन्दी अर्थ

मृत्यु हुई हो, उस दिन समानोदक और सपिण्ड अपने-अपने वर्ण-धर्मका पालन करें। इससे इस दोनोंका स्पर्श किया जा सकता है। धनके लिये लोक और परलोकमें भी कल्याण होता है। तीनों चेष्टा करते समय या स्वेच्छासे अथवा शस्त्र, रस्सी, वेदोंका प्रतिदिन स्वाध्याय करे, विद्वान् बने, बन्धन, अग्नि, विष, पर्वतसे गिरने तथा उपवास धर्मानुसार धनका उपार्जन करे और उसे यत्रपूर्वक

English

having pleased them, turning around, he should recite the Aghamarshana three times; then turning back he should recite "Yan me nama".

अध्याय २१९

श्लोक 81

गृहान् नः पितरो दत्त धनधान्यप्रपूरितान् अर्घ्यपात्राणि पिण्डानाम् अन्तरे स पवित्रकान्

gṛhān naḥ pitaro datta dhanadhānyaprapūritān arghyapātrāṇi piṇḍānām antare sa pavitrakān

हिन्दी अर्थ

आदिके द्वारा मृत्यु होनेपर और बालक, परदेशी यज्ञमें लगाये। जिस कर्मको करते समय आत्मामें एवं परिव्राजककी मृत्यु होनेपर तत्काल अशौच घृणा न हो और जिसे महापुरुषोंके सामने प्रकट निवृत्त हो जाता है। कुछ लोगोंके मतमें तीन दिनोंतक करनेमें कोई संकोच न हो, ऐसा कर्म निःशङ्क अशौच बना रहता है। यदि सपिण्डोंमेंसे एककी होकर करना चाहिए। ब्राह्मणो ! ऐसे आचरणवाले

English

"Ancestors, give us houses filled with wealth and grain." Setting the arghya vessels with purifiers among the pindas,

अध्याय २१९

श्लोक 82

निक्षिप्योर्जं वहन्तीति कोकातोयम् अथो ऽजपत् हिमक्षीरं मधुतिलान् पितॄणां तर्पणं ददौ

nikṣipyorjaṃ vahantīti kokātoyam atho 'japat himakṣīraṃ madhutilān pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

मृत्यु होनेके बाद थोडे ही दिनोंमें दूसरेकी भी गृहस्थ पुरुषको धर्म, अर्थ और कामको प्राप्ति मृत्यु हो जाय तो पहलेके अशौचके साथ ही होती है तथा इस लोक और परलोकमें भी दूसरेका अशौच भी निवृत्त हो जाता है। अत: उसका कल्याण होता है। यह विषय अत्यन्त गोपनीय पहलेके अशौचमें जितने दिन शेष हों, उतने ही तथा आयु, धन और बुद्धिको बढानेवाला है। यह

English

he murmured "They bear vigour," and the Koka water. He gave libation to the ancestors with cold milk, honey and sesame.

अध्याय २१९

श्लोक 83

स्वस्तीत्य् उक्ते पैतृकैस् तु सोराह्ने प्नावतर्पयन् रजतं दक्षिणां दत्त्वा विप्रान् देवो गदाधरः

svastīty ukte paitṛkais tu sorāhne pnāvatarpayan rajataṃ dakṣiṇāṃ dattvā viprān devo gadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

दिनोंके भीतर दूसरेका भी श्राद्ध आदि कर्म कर सब पापोंका नाशक, पवित्र तथा श्री, पुष्टि एवं देना चाहिए। जननाशौचमें भी यही विधि देखी आरोग्य देनेवाला है। इतना ही नहीं, यह कल्याणमय गयी है। सपिण्ड तथा समानोदक व्यक्तियोंमें एकके प्रसङ्ग मनुष्योंको यश और कीर्ति देनेवाला तथा बाद दूसरेका जन्म हो तो इसी प्रकार पहलेके उनके तेज और बलकी वृद्धि करनेवाला है। मनुष्योंको

English

When the ancestral Brahmins said "May it be well," at midday, satisfying again, the god Gadadhara, giving silver as fee to the Brahmins,

अध्याय २१९

श्लोक 84

संविभागं मनुष्येभ्यो ददौ स्वद् इति चाब्रुवन् कश्चित् संपन्नम् इत्य् उक्त्वा प्रत्युक्तस् तैर् द्विजोत्तमाः

saṃvibhāgaṃ manuṣyebhyo dadau svad iti cābruvan kaścit saṃpannam ity uktvā pratyuktas tair dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

साथ दूसरेका अशौच भी निवृत्त हो जाता है। सदा इसका अनुष्ठान करना चाहिए। यह स्वर्गका पुत्रका जन्म होनेपर पिताको वस्त्रसहित स्नान सर्वोत्तम साधन है । सम्यक् श्रेयकी इच्छा रखनेवाले करना चाहिए। उसमें भी यदि एकके जन्मके ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रोंको यत्रपूर्वक इन बाद दूसरेका जन्म हो जाय तो पहले जन्मे हुए सब बातोंका ज्ञान प्राप्त करना चाहिए। जो इस

English

gave a share to humans, saying "Svadha." Someone said "Accomplished," and was answered by them, best of Brahmins:

अध्याय २१९

श्लोक 85

अभिरम्यताम् इत्य् उवाच प्रोचुस् ते ऽभिरताः स्म वै शिष्टम् अन्नं च पप्रच्छ तैर् इष्टैः सह चोदितः

abhiramyatām ity uvāca procus te 'bhiratāḥ sma vai śiṣṭam annaṃ ca papraccha tair iṣṭaiḥ saha coditaḥ

हिन्दी अर्थ

बालकके दिनपर ही दूसरेकी भी शुद्धि बतायी विषयको भलीभाँति जानकर नित्य-निरन्तर इसका गयी है। अशौचके बाद क्रमशः दस, बारह, पंद्रह अनुष्ठान करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो स्वर्गलोकमें और तीस दिन बीतनेपर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य प्रतिष्ठित होता है । द्विजवरो! यह मैंने सारसे भी और शूद्र अपने-अपने शास्त्रोक्त कर्माका अनुष्ठान अत्यन्त सारभूत तत्त्वका वर्णन किया है। यह

English

"Be content," he said; they said, "We are content." He asked about the remaining food, urged with those desired,

अध्याय २१९

श्लोक 86

पाणाव् आदाय तान् विप्रान् कुर्याद् अनुगतस् तदा वाजे वाजे इति पठन् बहिर् वेदि विनिर्गतः

pāṇāv ādāya tān viprān kuryād anugatas tadā vāje vāje iti paṭhan bahir vedi vinirgataḥ

हिन्दी अर्थ

करें । अशौच निवृत्त होनेपर प्रेतके लिये एकोद्दिष्ट श्रुतियों तथा स्मृतियोंद्वारा प्रतिपादित धर्म है । हर करना चाहिए और ब्राह्मणोंको दान देना चाहिए । एकको इसका उपदेश नहीं देना चाहिए। जो नास्तिक लोकमें जो-जो वस्तु अधिक प्रिय हो और घरमें हो, जिसकी बुद्धि खोटी हो, जो दम्भी, मूर्ख और भी जो वस्तु अत्यन्त प्रिय जान पडे, उसको अक्षय कुतर्कपूर्ण वार्तालाप करनेवाला हो, ऐसे मनुष्यको

English

taking those Brahmins by the hand and following them then, reciting "Vaje vaje," he went out of the altar;

अध्याय २१९

श्लोक 87

कोटितीर्थजलेनासाव् अपसव्यं समुत्क्षिपन् अलग्नान् विपुलान् वालान् प्रार्थयाम् आस चाशिषम्

koṭitīrthajalenāsāv apasavyaṃ samutkṣipan alagnān vipulān vālān prārthayām āsa cāśiṣam

हिन्दी अर्थ

बनानेकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको उचित है कि। कदापि इसका उपदेश नहीं देना चाहिए ।

English

with water of Kotitirtha, raising apasavya, he prayed for blessing for the hairs...:

अध्याय २१९

श्लोक 88

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां तैस् तथेति समीरितः प्रदक्षिणम् उपावृत्य कृत्वा पादाभिवादनम्

dātāro no 'bhivardhantāṃ tais tatheti samīritaḥ pradakṣiṇam upāvṛtya kṛtvā pādābhivādanam

हिन्दी अर्थ

वर्ण और आश्रमोंके धर्मका निरूपण

English

"May our givers prosper." They said "So be it." Circumambulating and bowing at their feet,

अध्याय २१९

श्लोक 89

आसनानि ददौ चैषां छादयाम् आस शूकरः विश्राम्यतां प्रविश्याथ पिण्डं जग्राह मध्यमम्

āsanāni dadau caiṣāṃ chādayām āsa śūkaraḥ viśrāmyatāṃ praviśyātha piṇḍaṃ jagrāha madhyamam

हिन्दी अर्थ

वर्ण और आश्रमोंके धर्मका निरूपण मुनियोंने कहा--ब्रह्मन्! अब हम वर्णधर्म कर्मोका अनुष्ठान वैश्यके लिये भी उत्तम है। शूद्र और आश्रमधर्मका विशेष रूपसे वर्णन सुनना द्विजातियोंकी सेवाका कार्य करे और उसीसे अर्थोपार्जन

English

the boar gave them seats and covered them; "Rest," he said, then entering took the middle pinda.

अध्याय २१९

श्लोक 90

छायामयी मही पत्नी तस्यै पिण्डम् अदात् प्रभुः आधत्त पितरो गर्भम् इत्य् उक्त्वा सापि रूपिणी

chāyāmayī mahī patnī tasyai piṇḍam adāt prabhuḥ ādhatta pitaro garbham ity uktvā sāpi rūpiṇī

हिन्दी अर्थ

चाहते हैं। विप्रवर! अब उसीका वर्णन कीजिये।

English

The lord gave a pinda to his wife Earth, formed of Chhaya, saying "Ancestors, set an embryo"; she too, embodied,

अध्याय २१९

श्लोक 91

पिण्डं गृहीत्वा विप्राणां चक्रे पादाभिवन्दनम् विसर्जनं पितॄणां स कर्तुकामश् च शूकरः

piṇḍaṃ gṛhītvā viprāṇāṃ cakre pādābhivandanam visarjanaṃ pitṝṇāṃ sa kartukāmaś ca śūkaraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र--इन चारों वर्णोके धर्मका वर्णन करूँगा। तुमलोग एकाग्रचित्त होकर सुनो । ब्राह्मणको सदा दान, दया, तपस्या, देवयज्ञ और स्वाध्यायमें तत्पर रहना चाहिए। तर्पण और

English

took the pinda and bowed at the feet of the Brahmins. The boar, wishing to dismiss the ancestors,

अध्याय २१९

श्लोक 92

कोका च पितरश् चैव प्रोचुः स्वार्थकरं वचः शप्ताश् च भगवन् पूर्वं दिवस्था हिमभानुना

kokā ca pitaraś caiva procuḥ svārthakaraṃ vacaḥ śaptāś ca bhagavan pūrvaṃ divasthā himabhānunā

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्र उसका प्रतिदिनका कार्य होना चाहिए। जीविकाके लिये वह अन्य द्विजोंका यज्ञ कराये तथा उन्हें पढ़ाये। यज्ञ करनेके लिये वह जान-

English

Koka and the ancestors said words serving their own end: "Revered one, formerly we were cursed by the moon, dwellers in heaven:

अध्याय २१९

श्लोक 93

योगभ्रष्टा भविष्यध्वं सर्व एव दिवश् च्युताः तद् एवं भवता त्राताः प्रविशन्तो रसातलम्

yogabhraṣṭā bhaviṣyadhvaṃ sarva eva divaś cyutāḥ tad evaṃ bhavatā trātāḥ praviśanto rasātalam

हिन्दी अर्थ

करके अपना जीवन-निर्वाह करे। अथवा खरीद- बिक्री या शिल्पकर्मके द्वारा धन पैदा करके उससे जीविका चलाये। शूद्र भी दान दे और मन्त्रहीन पाक-यज्ञोंद्रारा यजन करे। वह श्राद्ध आदि सब

English

'You will all become fallen from yoga, fallen from heaven.' Thus you have saved us as we entered Rasatala.

अध्याय २१९

श्लोक 94

योगभ्रष्टांश् च विश्वेशास् तत्यजुर् योगरक्षिणः तत् ते भूयो ऽभिरक्षन्तु विश्वे देवा हि नः सदा

yogabhraṣṭāṃś ca viśveśās tatyajur yogarakṣiṇaḥ tat te bhūyo 'bhirakṣantu viśve devā hi naḥ sadā

हिन्दी अर्थ

कार्य बिना मन्त्रके कर सकता है। भृत्य आदिका भरण-पोषण करनेके लिये सबके लिये संग्रह आवश्यक है। ऋतुकालके समय अपनी पत्नीके पास जाना, सब प्राणियोंके प्रति दयाभाव रखना,

English

The lords of the universe, protectors of yoga, abandoned us fallen from yoga; may the Vishvedevas protect you again, always for us.

अध्याय २१९

श्लोक 95

स्वर्गं यास्यामश् च विभो प्रसादात् तव शूकर सोमो ऽधिदेवो ऽस्माकं च भवत्व् अच्युत योगधृक्

svargaṃ yāsyāmaś ca vibho prasādāt tava śūkara somo 'dhidevo 'smākaṃ ca bhavatv acyuta yogadhṛk

हिन्दी अर्थ

शीत, उष्ण आदि द्वन्द्वोको सहन करना, अभिमान

English

We shall go to heaven, lord, by your grace, boar; and may Soma be our presiding deity, Achyuta, the bearer of yoga.

अध्याय २१९

श्लोक 96

योगाधारस् तथा सोमस् त्रायते न कदाचन दिवि भूमौ सदा वासो भवत्व् अस्मासु योगतः

yogādhāras tathā somas trāyate na kadācana divi bhūmau sadā vāso bhavatv asmāsu yogataḥ

हिन्दी अर्थ

बूझकर भी प्रतिग्रह ले सकता है। सब लोगोंकान रखना, सत्य बोलना, पवित्रतापूर्वक रहना, हितसाधन करना और किसीका भी अपने द्वारा किसीको कष्ट न पहुँचाना, सबका मङ्गल करना,

English

Soma, support of yoga, never abandons; may our dwelling be in heaven and on earth always through yoga.

अध्याय २१९

श्लोक 97

अन्तरिक्षे च केषांचिन् मासं पुष्टिस् तथास्तु नः ऊर्जा चेयं हि नः पत्नी स्वधानाम्ना तु विश्रुता

antarikṣe ca keṣāṃcin māsaṃ puṣṭis tathāstu naḥ ūrjā ceyaṃ hi naḥ patnī svadhānāmnā tu viśrutā

हिन्दी अर्थ

अहित न होने देना, यह ब्राह्मणका कर्तव्य है।

English

For some in the atmosphere for a month; and for us nourishment; and this Urja, our wife, famed by the name Svadha,

अध्याय २१९

श्लोक 98

भवत्व् एषैव योगाढ्या योगमाता च खेचरी इत्य् एवम् उक्तः पितृभिर् वाराहो भूतभावनः

bhavatv eṣaiva yogāḍhyā yogamātā ca khecarī ity evam uktaḥ pitṛbhir vārāho bhūtabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रिय वचन बोलना, सबके प्रति मैत्रीका भाव

English

may she be rich in yoga, mother of yoga, sky-goer." Thus addressed by the ancestors, Varaha, source of beings,

अध्याय २१९

श्लोक 99

प्रोवाचाथ पितॄन् विष्णुस् तां च कोकां महानदीम् यद् उक्तं तु भवद्भिर् मे सर्वम् एतद् भविष्यति

provācātha pitṝn viṣṇus tāṃ ca kokāṃ mahānadīm yad uktaṃ tu bhavadbhir me sarvam etad bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियोंके प्रति मैत्रीका होना, यह ब्राह्मणके रखना, किसी वस्तुको कामना न करना, कृपणता

English

then Vishnu said to the ancestors and to the great river Koka: "All that you have said to me will be.

अध्याय २१९

श्लोक 100

यमो ऽधिदेवो भवतां सोमः स्वाध्याय ईरितः अधियज्ञस् तथैवाग्निर् भवतां कल्पना त्व् इयम्

yamo 'dhidevo bhavatāṃ somaḥ svādhyāya īritaḥ adhiyajñas tathaivāgnir bhavatāṃ kalpanā tv iyam

हिन्दी अर्थ

लिये सबसे उत्तम धन है। केवल ऋतुकालमें

English

Yama will be your presiding deity; Soma is declared your Vedic study; and fire your sacrificial overlord; this is your conception.

अध्याय २१९

श्लोक 101

अग्निर् वायुश् च सूर्यश् च स्थानं हि भवताम् इति ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च भवताम् अधिपूरुषाः

agnir vāyuś ca sūryaś ca sthānaṃ hi bhavatām iti brahmā viṣṇuś ca rudraś ca bhavatām adhipūruṣāḥ

हिन्दी अर्थ

न करना तथा किसीके भी दोष न देखना-ये

English

Agni, Vayu and Sun are your place; Brahma, Vishnu and Rudra are your chief persons.

अध्याय २१९

श्लोक 102

आदित्या वसवो रुद्रा भवतां मूर्तयस् त्व् इमाः योगिनो योगदेहाश् च योगधाराश् च सुव्रताः

ādityā vasavo rudrā bhavatāṃ mūrtayas tv imāḥ yogino yogadehāś ca yogadhārāś ca suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

पत्नीके साथ समागम करना ब्राह्मणके लिये प्रशंसाको सभी वर्णोके लिये सामान्यरूपसे उत्तम गुण बताये

English

The Adityas, Vasus and Rudras are these your forms. Yogis with yogic bodies, bearers of yoga and of good vows,

अध्याय २१९

श्लोक 103

कामतो विचरिष्यध्वं फलदाः सर्वजन्तुषु स्वर्गस्थान् नरकस्थांश् च भूमिस्थांश् च चराचरान्

kāmato vicariṣyadhvaṃ phaladāḥ sarvajantuṣu svargasthān narakasthāṃś ca bhūmisthāṃś ca carācarān

हिन्दी अर्थ

बात है। क्षत्रिय भी अपने इच्छानुसार ब्राह्मणको दान दे, नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा भगवानका यजन करे और स्वाध्यायमें संलग्न रहे । शस्त्र चलाकर जीवन-निर्वाह करना और पृथ्वीका पालन करना

English

you will roam at will, bestowers of fruit upon all beings, upon those in heaven, in hell and on earth, moving and unmoving,

अध्याय २१९

श्लोक 104

निजयोगबलेनैवाप्याययिष्यध्वम् उत्तमाः इयम् ऊर्जा शशिसुता कीलालमधुविग्रहा

nijayogabalenaivāpyāyayiṣyadhvam uttamāḥ iyam ūrjā śaśisutā kīlālamadhuvigrahā

हिन्दी अर्थ

ये दो क्षत्रियको मुख्य जीविकाएंँ हैं। उनमें भी पृथ्वीकी रक्षा उसके लिये मुख्य आजीविका है। पृथ्वीका पालन करनेसे ही राजा कृतार्थ होते हैं, क्योंकि उसीसे उनके यज्ञ आदि कायाँको रक्षा

English

by your own yogic power alone you will gratify, the excellent. This Urja, daughter of the Moon, with a body of nectar and honey,

अध्याय २१९

श्लोक 105

भविष्यति महाभागा दक्षस्य दुहिता स्वधा तत्रेयं भवतां पत्नी भविष्यति वरानना

bhaviṣyati mahābhāgā dakṣasya duhitā svadhā tatreyaṃ bhavatāṃ patnī bhaviṣyati varānanā

हिन्दी अर्थ

होती है। जो राजा दुष्ट पुरुषोंका दमन और साधु पुरुषोंका पालन करके सब वरणौँको अपने-अपने धर्में स्थापित करता है, वह मनोवाञ्छित लोकोंको प्राप्त होता है। लोकपितामह ब्रह्माजीने वैश्योंके

English

will be the fortunate Svadha, daughter of Daksha; she, fair-faced, will be your wife there.

अध्याय २१९

श्लोक 106

कोकानदीति विख्याता गिरिराजसमाश्रिता तीर्थकोटिमहापुण्या मद्रूपपरिपालिता

kokānadīti vikhyātā girirājasamāśritā tīrthakoṭimahāpuṇyā madrūpaparipālitā

हिन्दी अर्थ

लिये पशुओंका पालन, व्यापार और खेती-ये तीन आजीविकाएँ प्रदान की हैं। वेदोंका अध्ययन,

English

She is famed as the river Koka, resting on the king of mountains, of great merit with crores of holy places, protected by my form.

अध्याय २१९

श्लोक 107

अस्याम् अद्य प्रभृति वै निवत्स्याम्य् अघनाशकृत् वराहदर्शनं पुण्यं पूजनं भुक्तिमुक्तिदम्

asyām adya prabhṛti vai nivatsyāmy aghanāśakṛt varāhadarśanaṃ puṇyaṃ pūjanaṃ bhuktimuktidam

हिन्दी अर्थ

गये हैं। चारों आश्रमोंके लिये भी ये सामान्य गुण हैं। ब्राह्मणो! अब ब्राह्मण आदि वर्णोके उपधर्म बतलाये जाते हैं। आपत्तिकालमें ब्राह्मणके लिये क्षत्रियका कर्म, क्षत्रियके लिये वैश्यका कर्म तथा

English

From today I shall dwell in her, destroying sin; seeing Varaha is meritorious, worshipping him grants enjoyment and liberation;

अध्याय २१९

श्लोक 108

कोकासलिलपानं च महापातकनाशनम् तीर्थेष्व् आप्लवनं पुण्यम् उपवासश् च स्वर्गदः

kokāsalilapānaṃ ca mahāpātakanāśanam tīrtheṣv āplavanaṃ puṇyam upavāsaś ca svargadaḥ

हिन्दी अर्थ

वैश्य और क्षत्रिय दोनोंके लिये शूद्रका कर्म कर्तव्य बताया गया है। सामर्थ्य रहते इन दोनोंको शूद्रका कर्म नहीं करना चाहिए, परंतु आपत्तिकालमें वही कर्तव्य हो जाता है। आपत्ति न होनेपर

English

drinking the Koka water destroys great sins; bathing in holy places is meritorious, fasting there gives heaven;

अध्याय २१९

श्लोक 109

दानम् अक्षय्यम् उदितं जन्ममृत्युजरापहम् माघे मास्य् असिते पक्षे भवद्भिर् उडुपक्षये

dānam akṣayyam uditaṃ janmamṛtyujarāpaham māghe māsy asite pakṣe bhavadbhir uḍupakṣaye

हिन्दी अर्थ

कर्म-संकर कदापि न करे। ब्राह्मणो! इस प्रकार मैंने वर्णधर्मका वर्णन किया है।

English

a gift there is declared imperishable, removing birth, death and old age. In the month of Magha, in the dark fortnight, at the waning of the moon,

अध्याय २१९

श्लोक 110

कोकामुखम् उपागम्य स्थातव्यं दिनपञ्चकम् तस्मिन् काले तु यः श्राद्धं पितॄणां निर्वपिष्यति

kokāmukham upāgamya sthātavyaṃ dinapañcakam tasmin kāle tu yaḥ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ nirvapiṣyati

हिन्दी अर्थ

अब आश्रमधर्मका भलीभाँति वर्णन करता हूँ, सुनो। उपनयन-संस्कार होनेपर ब्रह्मचारी बालक एकाग्रचित्त हो गुरुके घरपर रहते हुए वेदोंका अध्ययन करे। शौच और सदाचारका पालन करते

English

you should come to Kokamukha and stay five days; and whoever at that time offers shraddha to ancestors

अध्याय २१९

श्लोक 111

प्रागुक्तफलभागी स भविष्यति न संशयः एकादशीं द्वादशीं च स्थेयम् अत्र मया सदा

prāguktaphalabhāgī sa bhaviṣyati na saṃśayaḥ ekādaśīṃ dvādaśīṃ ca stheyam atra mayā sadā

हिन्दी अर्थ

यज्ञ, दान, धर्म तथा नित्य और नैमित्तिक आदि हुए गुरुकी सेवा करे। पवित्र बुद्धिसे व्रतके सर्वलोकहितं कुर्यान्नाहितं कस्यचिद् द्विजाः। मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्॥ (२२२। ५)

English

will share the fruit told before, no doubt. I shall always stay here on the eleventh and twelfth;

अध्याय २१९

श्लोक 112

यस् तत्रोपवसेद् धीमान् स प्रागुक्तफलं लभेत् तद् व्रजध्वं महाभागाः स्थानम् इष्टं यथेष्टतः

yas tatropavased dhīmān sa prāguktaphalaṃ labhet tad vrajadhvaṃ mahābhāgāḥ sthānam iṣṭaṃ yatheṣṭataḥ

हिन्दी अर्थ

पालनपूर्वक वेदोंकी शिक्षा ग्रहण करे। दोनों संध्याओंके भोजन देना चाहिए । जिसके घरसे अतिथि निराश समय एकाग्रचित्त हो सूर्योपस्थान, अग्निहोत्र और होकर लौटता है, वह उसे अपना पाप दे बदलेमें गुरुका अभिवादन करे। गुरुदेव खड़े हों तो स्वयं उसका पुण्य लेकर चल देता है। गृहस्थ पुरुषमें भी खड़ा रहे। वे जाते हों तो पीछे-पीछे जाय दूसरोंके प्रति अवहेलना, अपनेमें अहंकार, दम्भ,

English

the wise man who fasts there will get the fruit told earlier. So go, fortunate ones, to the desired place as you wish."

अध्याय २१९

श्लोक 113

अहम् अप्य् अत्र वत्स्यामीत्य् उक्त्वा सो ऽन्तरधीयत गते वराहे पितरः कोकाम् आमन्त्र्य ते ययुः

aham apy atra vatsyāmīty uktvā so 'ntaradhīyata gate varāhe pitaraḥ kokām āmantrya te yayuḥ

हिन्दी अर्थ

और वे बैठे हों तो उनसे नीचे आसनपर बैठे । परनिन्दा, दूसरोंपर चोट करनेकी प्रवृत्ति और शिष्यको चाहिए कि वह गुरुके विपरीत कोई कटुवचन बोलनेका स्वभाव होना अच्छा नहीं आचरण न करे। उन्हीँकी आज्ञासे उनके सामने माना गया है। जो गृहस्थ इस प्रकार उत्तम विधिका

English

Saying "I too shall live here," he vanished; when Varaha had gone, the ancestors, taking leave of Koka, departed.

अध्याय २१९

श्लोक 114

कोकापि तीर्थसहिता संस्थिता गिरिराजनि छाया महीमयी क्रोडी पिण्डप्राशनबृंहिता

kokāpi tīrthasahitā saṃsthitā girirājani chāyā mahīmayī kroḍī piṇḍaprāśanabṛṃhitā

हिन्दी अर्थ

बैठकर एकाग्रचित्तसे वेदका अध्ययन करे। गुरुका आदेश मिलनेपर भिक्षाका अन्न ग्रहण करे। जब आचार्य पहले स्नान कर लें तो स्वयं जलमें प्रवेश

English

Koka too, with the holy place, stayed on the king of mountains; Chhaya, formed of earth, the boar's mate, nourished by eating the pinda,

अध्याय २१९

श्लोक 115

गर्भम् आदाय सश्रद्धा वाराहस्यैव सुन्दरी ततो ऽस्याः प्राभवत् पुत्रो भौमस् तु नरकासुरः प्राग्ज्योतिषं च नगरम् अस्य दत्तं च विष्णुना

garbham ādāya saśraddhā vārāhasyaiva sundarī tato 'syāḥ prābhavat putro bhaumas tu narakāsuraḥ prāgjyotiṣaṃ ca nagaram asya dattaṃ ca viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

करके अवगाहन करे। प्रतिदिन प्रातः-काल आचार्यके

English

the beautiful one, with faith, took Varaha's embryo; from her was born the son, Bhauma Narakasura, and the city Pragjyotisha was given to him by Vishnu.

अध्याय २१९

श्लोक 116

एवं मयोक्तं वरदस्य विष्णोः कोकामुखे दिव्यवराहरूपम् श्रुत्वा नरस् त्यक्तमलो विपाप्मा दशाश्वमेधेष्टिफलं लभेत

evaṃ mayoktaṃ varadasya viṣṇoḥ kokāmukhe divyavarāharūpam śrutvā naras tyaktamalo vipāpmā daśāśvamedheṣṭiphalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करनेके योग्य वेदोंका पूर्णरूपसे अध्ययन कर ले, तब दिद्वान् पुरुष गुरुदक्षिणा देकर गुरुकी आज्ञा ले गृहस्थाश्रममें प्रवेश करे।

English

Thus the divine boar form of Vishnu the boon-giver at Kokamukha has been told by me; a man hearing it, free of stain and sin, would obtain the fruit of a ten horse-sacrifice offering.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 219
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.