Brahma Purana· Brahma Purāṇa
221
अध्याय 221 / 246

Adhyaya 221

170 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ170 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२१

श्लोक 1

एवं सम्यग् गृहस्थेन देवताः पितरस् तथा संपूज्या हव्यकव्याभ्याम् अन्नेनातिथिबान्धवाः

evaṃ samyag gṛhasthena devatāḥ pitaras tathā saṃpūjyā havyakavyābhyām annenātithibāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हें जागरणका पुण्य नहीं दूँगा।' चाण्डालकी बात सुनकर ब्रह्मराक्षसने कहा-- भाई! तुम तो अपने धर्म-कर्मसे सुरक्षित हो; कौन ऐसा अज्ञानी और दुष्ट बुद्धिका पुरुष होगा, जो तुम्हारी ओर

English

A sacrificial animal has to be kept ready for Varuna. (He must be) a man of superior qualities. If you are willing to take a price in exchange, tell me truthfully, O great sage.

अध्याय २२१

श्लोक 2

भूतानि भृत्याः सकलाः पशुपक्षिपिपीलिकाः भिक्षवो याचमानाश् च ये चान्ये पान्थका गृहे

bhūtāni bhṛtyāḥ sakalāḥ paśupakṣipipīlikāḥ bhikṣavo yācamānāś ca ye cānye pānthakā gṛhe

हिन्दी अर्थ

देखने, तुमपर आक्रमण करने अथवा तुम्हें पीड़ा देनेका साहस कर सके। दीन, पापग्रस्त,

English

Saying "So be it" Ajigarta fixed a thousand cows, (measures) of grains, gold coins and clothes as the price of his son. "O Prince", he said, "give the excellent things (tome), I shall give my son to you".

अध्याय २२१

श्लोक 3

सदाचाररता विप्राः साधुना गृहमेधिना पापं भुङ्क्ते समुल्लङ्घ्य नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः

sadācāraratā viprāḥ sādhunā gṛhamedhinā pāpaṃ bhuṅkte samullaṅghya nityanaimittikīḥ kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

साधु पुरुष सदा ही दयालु रहते हैं। महाभाग! तुम मुझपर कृपा करके एक ही यामके जागरणका पुण्य दे दो अथवा अपने घरको लौट जाओ।'

English

Saying "So be it" Rohita too gave him money and clothes. After giving it, Rohita went to his father along with the son of the sage. He informed his father about the son of the sage bought for a price.

अध्याय २२१

श्लोक 4

कथितं भवता विप्र नित्यनैमित्तिकं च यत् नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं कर्म पौरुषम्

kathitaṃ bhavatā vipra nityanaimittikaṃ ca yat nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ karma pauruṣam

हिन्दी अर्थ

लौटूँगा और न तुम्हें किसी तरह एक यामके जागरणका पुण्य ही दूँगा।' यह सुनकर ब्रह्मराक्षस हँस पड़ा और बोला--' भाई! रात्रि व्यतीत होते समय जो तुमने अन्तिम गीत गाया हो, उसीका

English

Formerly Soma (Moon) full of nectar had been the king of Gandharvas and not of Devas. Then Devas approached me and said:

अध्याय २२१

श्लोक 5

सदाचारं मुने श्रोतुम् इच्छामो वदतस् तव यं कुर्वन् सुखम् आप्नोति परत्रेह च मानवः

sadācāraṃ mune śrotum icchāmo vadatas tava yaṃ kurvan sukham āpnoti paratreha ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

फल मुझे दे दो और पापसे मेरा उद्धार करो।'

English

Formerly Soma, the bestower of vital airs on Devas, had been taken away by Gandharvas. Not able to meditate on him, sages and Devas became extremely distressed. Let some strategic means be employed so that Soma can be ours.

अध्याय २२१

श्लोक 6

गृहस्थेन सदा कार्यम् आचारपरिरक्षणम् न ह्य् आचारविहीनस्य भद्रम् अत्र परत्र वा

gṛhasthena sadā kāryam ācāraparirakṣaṇam na hy ācāravihīnasya bhadram atra paratra vā

हिन्दी अर्थ

तब चाण्डालने उससे कहा-- यदि तुम आजसे किसी प्राणीका वध न करो तो मैं तुम्हें अपने पिछले गीतका पुण्य दे सकता हूँ; अन्यथा नृहीं।' “बहुत अच्छा' कहकर ब्रह्मराक्षसने उसकी बात

English

Vak (Sarasvatl) said to Devas: "The Gandharvas are madly passionate over women. O Devas, it behoves you to bring Soma after giving me to them."

अध्याय २२१

श्लोक 7

यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये भवन्ति यः सदाचारं समुल्लङ्घ्य प्रवर्तते

yajñadānatapāṃsīha puruṣasya na bhūtaye bhavanti yaḥ sadācāraṃ samullaṅghya pravartate

हिन्दी अर्थ

मान ली तब चाण्डालने उसे आधे मुहूर्तके जागरण और गानका फल दे दिया। उसे पाकर ब्रह्मराक्षसने चाण्डालको प्रणाम किया और प्रसन्न होकर तीर्थोमें

English

The immortal ones replied to Vak: "We are not com¬ petent to give you away. It is impossible to live without Soma, nor is it possible to live without you".

अध्याय २२१

श्लोक 8

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर् विन्दते महत् कार्यो धर्मः सदाचार आचारस्यैव लक्षणम्

durācāro hi puruṣo nehāyur vindate mahat kāryo dharmaḥ sadācāra ācārasyaiva lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

"७ ३४७४-१६ ह // है

English

At the instance of Indra those Gandharvas, passionate over women, gave Soma to Devas and took Sarasvatl.

अध्याय २२१

श्लोक 9

तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि सदाचारस्य भो द्विजाः आत्मनैकमना भूत्वा तथैव परिपालयेत्

tasya svarūpaṃ vakṣyāmi sadācārasya bho dvijāḥ ātmanaikamanā bhūtvā tathaiva paripālayet

हिन्दी अर्थ

» श्रीविष्णुमें भक्ति होनेका क्रम और कलि-धर्मका निरूपण ४०१

English

'Devayonayah' is demi-gods or inferior gods such as Adityas, Vasus, Visvcdevas etc.

अध्याय २२१

श्लोक 10

त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिर् अत्र परत्र च

trivargasādhane yatnaḥ kartavyo gṛhamedhinā tatsaṃsiddhau gṛhasthasya siddhir atra paratra ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ पृथूदकतीर्थकी ओर चल दिया । वहाँ निराहार आया । उस घटनासे चाण्डालके मनमें बड़ा वैराग्य रहनेका संकल्प लेकर ब्रह्मराक्षसने प्राण त्याग हुआ । उसने अपनी पत्नीकी रक्षाका भार पुत्रोंपर दिया। उस गीतके फलसे पुण्यको वृद्धि होनेके डाल दिया और स्वयं पृथ्वीकी परिक्रमा आरम्भ कारण उसका उस राक्षसयोनिसे उद्धार हो गया। कर दी। कोकामुखसे लेकर जहाँ भगवान् स्कन्दके

English

'M&tarah' is divine mothers or female energies of great gods, e.g. Brahm&ni, Mahesvari, Vaisnavi, Aindri etc.

अध्याय २२१

श्लोक 11

पादेनाप्य् अस्य पारत्र्यं कुर्याच् छ्रेयः स्वम् आत्मवान् अर्धेन चात्मभरणं नित्यनैमित्तिकानि च

pādenāpy asya pāratryaṃ kuryāc chreyaḥ svam ātmavān ardhena cātmabharaṇaṃ nityanaimittikāni ca

हिन्दी अर्थ

पृथूदकतीर्थके प्रभावसे दुर्लभ ब्रह्मलोकमें जाकर दर्शन होते हैं, वहाँतक गया। स्कन्दका दर्शन उसने दस हजार वर्षोतक वहाँ निर्भय निवास करके वह धारा नगरीमें गया । वहाँ भी प्रदक्षिणा किया। अन्तमें वह जितेन्द्रिय ब्राह्मण हुआ और करके वह पर्वतोंमें श्रेष्ठ विन्ध्याचलपर जाकर उसे पूर्वजन्मका स्मरण बना रहा । अब चाण्डालकी पापमोचनतीर्थमें पहुंचा वहाँ उस चाण्डालने स्नान

English

They went to the mountain Meru. Devas and Danavas consulted one another. They wished for the welfare of each other.

अध्याय २२१

श्लोक 12

पादेनैव तथाप्य् अस्य मूलभूतं विवर्धयेत् एवम् आचरतो विप्रा अर्थः साफल्यम् ऋच्छति

pādenaiva tathāpy asya mūlabhūtaṃ vivardhayet evam ācarato viprā arthaḥ sāphalyam ṛcchati

हिन्दी अर्थ

शेष कथा कहता हूँ, सुनो! राक्षसके चले जानेपर किया, जो सब पापोंको दूर करनेवाला है। फिर वह बुद्धिमान् एवं संयमी चाण्डाल अपने घर पापरहित हो वह उत्तम गतिको प्राप्त हुआ ।

English

What has happened to the contrary should never be remembered. The pleasure that one derives from absence of enmity is not obtained even by our rule over the three worlds or by acquiring a higher position or even in salvation.

अध्याय २२१

श्लोक 13

तद्वत् पापनिषेधार्थं धर्मः कार्यो विपश्चिता परत्रार्थस् तथैवान्यः कार्यो ऽत्रैव फलप्रदः

tadvat pāpaniṣedhārthaṃ dharmaḥ kāryo vipaścitā paratrārthas tathaivānyaḥ kāryo 'traiva phalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुमे भक्ति होनेका क्रम और कलि-धर्मका निरूपण

English

Therefrom the holy nectar dear to Devas came out. When the holy nectar was produced they said to one another:

अध्याय २२१

श्लोक 14

प्रत्यवायभयात् कामस् तथान्यश् चाविरोधवान् द्विधा कामो ऽपि रचितस् त्रिवर्गायाविरोधकृत्

pratyavāyabhayāt kāmas tathānyaś cāvirodhavān dvidhā kāmo 'pi racitas trivargāyāvirodhakṛt

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--महामते! हमने भगवान् अन्य देवताओंके प्रति मनुष्यको जो मन, वाणी श्रीकृष्णके समीप जागरणपूर्वक गीत सुनानेका फल और क्रियाद्वारा तद्वतचित्तसे भक्ति होती है, उससे सुना, जिससे वह चाण्डाल परम गतिको प्राप्त यज्ञमें उसका मन लगता है; फिर वह एकाग्रचित्त हुआ। अब जिस तपस्या अथवा कर्मसे भगवान् होकर अग्निको उपासना करता है। अग्रिदेवके

English

Our enemies, our suppressors have gone after confiding in us. The nectar should not at all be given to them.

अध्याय २२१

श्लोक 15

परस्परानुबन्धांश् च सर्वान् एतान् विचिन्तयेत् विपरीतानुबन्धांश् च बुध्यध्वं तान् द्विजोत्तमाः

parasparānubandhāṃś ca sarvān etān vicintayet viparītānubandhāṃś ca budhyadhvaṃ tān dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुमें हमारी भक्ति हो सके, वह हमें बताइये । संतुष्ट होनेपर भगवान् भास्करमें उसकी भक्ति होती इस समय हम यही विषय सुनना चाहते हैं। है। तबसे वह निरन्तर सूर्यदेवकी आराधना करने

English

He assumed the form of Deva and held the drinking bowl. On realising that it was a Daitya, the Sun-god intimated to Soma.

अध्याय २२१

श्लोक 16

धर्मो धर्मानुबन्धार्थो धर्मो नात्मार्थपीडकः उभाभ्यां च द्विधा कामं तेन तौ च द्विधा पुनः

dharmo dharmānubandhārtho dharmo nātmārthapīḍakaḥ ubhābhyāṃ ca dvidhā kāmaṃ tena tau ca dvidhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--मुनिवरो! भगवान् श्रीकृष्णकी लगता है । भगवान् सूर्यके प्रसन्न होनेपर उसकी भक्ति महान् फल देनेवाली है । वह मनुष्यको जिस भक्ति भगवान् शंकरमें होती है, फिर वह बडे प्रकार होती है, वह सब क्रमशः बतलाता हूँ; ध्यान यत्नके साथ विधिपूर्वक महादेवजीकी पूजा करता देकर सुनो । ब्राह्मणो ! यह संसार अत्यन्त घोर और है। जब महादेवजी संतुष्ट होते हैं, तब मनुष्यकी

English

Soma gave nectar to that Daitya who had the form of a non-Daitya but informed Visnu.

अध्याय २२१

श्लोक 17

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थाव् अनुचिन्तयेत् समुत्थाय तथाचम्य प्रस्नातो नियतः शुचिः

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthāv anucintayet samutthāya tathācamya prasnāto niyataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियोंके लिये भयंकर है । नाना प्रकारके भक्ति भगवान् श्रीकृष्णमें होती है। तब वह सैकड़ों दुःखोंसे व्याप्त और मनुष्योंके हृदयमें महान् वासुदेवसंज्ञक अविनाशी भगवान् जगन्नाथका पूजन मोहका संचार करनेवाला है । इस जगत्में पशु- करके भोग और मोक्ष दोनों प्राप्त कर लेता है। पक्षी आदि हजारों योनियोंमें बारंबार जन्म लेनेके मुनियोंने पूछा--महामुने संसारमें जो अवैष्णव

English

By means of his discus, Visnu lifted the Daitya who could manage to gulp nectar. Visnu cut off his head immediately. But, O dear one, that head became immortal.

अध्याय २२१

श्लोक 18

पूर्वां संध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम् उपासीत यथान्यायं नैनां जह्याद् अनापदि

pūrvāṃ saṃdhyāṃ sanakṣatrāṃ paścimāṃ sadivākarām upāsīta yathānyāyaṃ naināṃ jahyād anāpadi

हिन्दी अर्थ

पश्चात् देहधारी जीव कभी किसी प्रकार मनुष्यका मनुष्य देखे जाते हैं, वे श्रीविष्णुका पूजन क्यों जन्म पाता है । मनुष्योंमें भी ब्राह्मणत्व, ब्राह्मणत्वमें नहीं करते? इसका कारण बतलाइये। भी विवेक, विवेकसे भी धर्मनिष्ठ बुद्धि और व्यासजी बोले--मुनिवरो! इस संसारमें दो बुद्धिसे भी कल्याणमय मार्गोका ग्रहण होना अत्यन्त प्रकारके भूतसर्ग विख्यात हैं-एक आसुर और

English

" (if) the head were joined to the body it will eat all Devas. Hence we shall destroy at first this body which has come down to the Earth". Then all the excited Devas said to Sankara:

अध्याय २२१

श्लोक 19

असत्प्रलापम् अनृतं वाक्पारुष्यं च वर्जयेत् असच्छास्त्रम् असद्वादम् असत्सेवां च वै द्विजाः

asatpralāpam anṛtaṃ vākpāruṣyaṃ ca varjayet asacchāstram asadvādam asatsevāṃ ca vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्लभ है । मनुष्योंके पूर्वजन्मका संचित पाप जबतक दूसरा हैव । पूर्वकालमें इन दोनोंकी सृष्टि ब्रह्माजीने नष्ट नहीं हो जाता, तबतक जगन्मय भगवान् ही को थी। हैवी प्रकृतिका आश्रय लेनेवाले मनुष्य वासुदेवमें उनकी भक्ति नहीं होती। अतः ब्राह्मणो! भगवान् विष्णुका पूजन करते हैं और आसुरी श्रीकृष्णमें जिस प्रकार भक्ति होती है, वह सुनो । प्रकृतिको प्राप्त हुए लोग श्रीहरिकी निन्दा किया

English

Destroy the demon's body that has come down to the Earth, O lord, excellent among Devas. You are the ocean of mercy and the saviour of those who seek refuge in you.

अध्याय २२१

श्लोक 20

सायंप्रातस् तथा होमं कुर्वीत नियतात्मवान् नोदयास्तमने चैवम् उदीक्षेत विवस्वतः

sāyaṃprātas tathā homaṃ kurvīta niyatātmavān nodayāstamane caivam udīkṣeta vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

४०२ संक्षिप्त ब्रहापुराण

English

Kindly do something so that the body of the demon does not join the head.

अध्याय २२१

श्लोक 21

केशप्रसाधनादर्शदन्तधावनम् अञ्जनम् पूर्वाह्ण एव कार्याणि देवतानां च तर्पणम्

keśaprasādhanādarśadantadhāvanam añjanam pūrvāhṇa eva kāryāṇi devatānāṃ ca tarpaṇam

हिन्दी अर्थ

करते हैं । ऐसे लोग मनुष्योंमें अधम हें । श्रीहरिकी जायगा। कोई किसी भी कुलमें क्यों न उत्पन्न मायासे उनकी बुद्धि मारी गयी है । ब्राह्मणो! वे हुआ हो--जो बलवान् होगा, वही कलियुगमें श्रीहरिको न पाकर नीच गतिमें जाते हैं। भगवानूकी सबका स्वामी होगा। सभी वर्णोके लोग कन्या माया बड़ी गूढ़ है। देवताओं और असुरोंके लिये बेचकर जीवन-निर्वाह करेंगे । ब्राह्मणो ! कलियुगमें

English

Dcvas pacified the head alone there itself on the Meru. The body fought with the goddess for many years.

अध्याय २२१

श्लोक 22

ग्रामावसथतीर्थानां क्षेत्राणां चैव वर्त्मनि न विण्मूत्रम् अनुष्ठेयं न च कृष्टे न गोव्रजे

grāmāvasathatīrthānāṃ kṣetrāṇāṃ caiva vartmani na viṇmūtram anuṣṭheyaṃ na ca kṛṣṭe na govraje

हिन्दी अर्थ

भी उसका ज्ञान होना कठिन है। वह मनुष्योंके जिस किसीका जो भी वचन होगा, सब शास्त्र ही हृदयमें महान् मोहका संचार करती है। जिन्होंने माना जायगा। कलियुगमें सब देवता होंगे और मनको वशमें नहीं किया है, ऐसे लोगोंके लियेसबके लिये सब आश्रम होंगे। अपनी-अपनी उस मायाको पार करना कठिन है। रुचिके अनुसार अनुष्ठान करके उसमें उपवास,

English

On hearing these words of Rahu Devas became pleased. They performed his consecration. "Be pleased. Be the most excellent of all planets."

अध्याय २२१

श्लोक 23

नग्नां परस्त्रियं नेक्षेन् न पश्येद् आत्मनः शकृत् उदक्यादर्शनस्पर्शम् एवं संभाषणं तथा

nagnāṃ parastriyaṃ nekṣen na paśyed ātmanaḥ śakṛt udakyādarśanasparśam evaṃ saṃbhāṣaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--महर्षे! अब हम आपसे परिश्रम और धनका व्यय करना धर्म कहा जायगा जगतूके संहारकी कथा सुनना चाहते हैं कल्पके कलियुगमें थोड़े-से ही धनसे मनुष्योंको बड़ा अन्तमें जो महाप्रलय होता है, उसका वर्णन घमंड होगा। स्त्रियोंको अपने केशोंपर ही रूपवती कोजिये। होनेका गर्व होगा। सुवर्ण, मणि और रत्न आदि

English

Gautama did not engage himself in a regular study of any scriptures. But he observed vows regularly and performed rites in sacred fires.

अध्याय २२१

श्लोक 24

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् नाधितिष्ठेच् छकृन्मूत्रे केशभस्मसपालिकाः

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā maithunaṃ vā samācaret nādhitiṣṭhec chakṛnmūtre keśabhasmasapālikāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले-मुनिवरो! कल्पके अन्तमें तथा प्राकृत प्रलयमें जो जगतका संहार होता है, उसका वर्णन सुनो। सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलि-ये चार युग हैं, जो देवताओंके बारह

English

During the course of his wanderings, Gautama came to Himalayas. There he espied a beautiful cave overgrown with creepers and branches of trees.

अध्याय २२१

श्लोक 25

तुषाङ्गारविशीर्णानि रज्जुवस्त्रादिकानि च नाधितिष्ठेत् तथा प्राज्ञः पथि वस्त्राणि वा भुवि

tuṣāṅgāraviśīrṇāni rajjuvastrādikāni ca nādhitiṣṭhet tathā prājñaḥ pathi vastrāṇi vā bhuvi

हिन्दी अर्थ

हजार दिव्य वर्षोमें समाप्त होते हैं । समस्त चतुर्युग स्वरूपसे एक-से ही होते हें । सृष्टिके आरम्भमें सत्ययुग होता है तथा अन्तमें कलियुग रहता है। ब्रह्माजी प्रथम कृतयुगमें जिस प्रकार सृष्टिका

English

The great brahmin sat down there and decided to stay. Entering within he saw an excellent woman.

अध्याय २२१

श्लोक 26

पितृदेवमनुष्याणां भूतानां च तथार्चनम् कृत्वा विभवतः पश्चाद् गृहस्थो भोक्तुम् अर्हति

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ bhūtānāṃ ca tathārcanam kṛtvā vibhavataḥ paścād gṛhastho bhoktum arhati

हिन्दी अर्थ

आरम्भ करते हैं, वैसे ही अन्तिम कलियुगमें उसका उपसंहार करते हैं ।

English

On seeing her the excellent sage stood ready for making obeisance to her but she prevented him.

अध्याय २२१

श्लोक 27

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि स्वाचान्तो वाग्यतः शुचिः भुञ्जीत चान्नं तच्चित्तो ह्य् अन्तर्जानुः सदा नरः

prāṅmukhodaṅmukho vāpi svācānto vāgyataḥ śuciḥ bhuñjīta cānnaṃ taccitto hy antarjānuḥ sadā naraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सस्त्रोंके भी नष्ट हो जानेपर स्त्रियाँ केशोंसे ही शृङ्गार करेंगी। कलियुगकी स्त्रियाँ धनहीन पतिको त्याग देंगी। उस समय धनवान् पुरुष ही युवतियोंका स्वामी होगा। जो-जो अधिक देगा,

English

You are about to become my Guru (preceptor). It does not behove you to salute me. Longevity, learning, wealth, fame, virtue, heavenly enjoyment etc. of a person, perish if a Guru were to bow down to his disciple*

अध्याय २२१

श्लोक 28

उपघातम् ऋते दोषान् नान्नस्योदीरयेद् बुधः प्रत्यक्षलवणं वर्ज्यम् अन्नम् उच्छिष्टम् एव च

upaghātam ṛte doṣān nānnasyodīrayed budhaḥ pratyakṣalavaṇaṃ varjyam annam ucchiṣṭam eva ca

हिन्दी अर्थ

उसे-उसे ही मनुष्य अपना मालिक मानेंगे। उस समय लोग प्रभुताके ही कारण सम्बन्ध रखेंगे । द्रव्यराशि घर बनानेमें ही समाप्त हो जायगी। उससे दान-पुण्यादि न होंगे । बुद्धि द्रव्योंके संग्रहमात्रमें

English

O gentle lady, I am aged a thousand years. You are older than I. I am a boy. You are an old lady. Hence, our mutual union is impossible.

अध्याय २२१

श्लोक 29

न गच्छन् न च तिष्ठन् वै विण्मूत्रोत्सर्गम् आत्मवान् कुर्वीत चैवम् उच्छिष्टं न किंचिद् अपि भक्षयेत्

na gacchan na ca tiṣṭhan vai viṇmūtrotsargam ātmavān kurvīta caivam ucchiṣṭaṃ na kiṃcid api bhakṣayet

हिन्दी अर्थ

ही लगी रहेगी। उसके द्वारा आत्मचिन्तन न होगा। सारा धन उपभोगमें ही समाप्त हो जायगा। उससे

English

After saying this to Gautama the old lady pleaded (fire god) and made him handsome as well as learned.

अध्याय २२१

श्लोक 30

उच्छिष्टो नालपेत् किंचित् स्वाध्यायं च विवर्जयेत् न पश्येच् च रविं चेन्दुं नक्षत्राणि च कामतः

ucchiṣṭo nālapet kiṃcit svādhyāyaṃ ca vivarjayet na paśyec ca raviṃ cenduṃ nakṣatrāṇi ca kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा- भगवन्! कलिके स्वरूपका धर्मका अनुष्ठान न होगा। कलियुगको स्त्रियां विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये, जिसमें चार चरणोंवाले स्वेच्छाचारिणी होंगी। हाव-भाव-विलासमें ही उनको

English

Thereafter, Gautama who became learned, handsome and brilliant married the old lady. With great pleasure he sported with that charming lady for many years in the cave. He was happy and delighted in his mind.

अध्याय २२१

श्लोक 31

भिन्नासनं च शय्यां च भाजनं च विवर्जयेत् गुरूणाम् आसनं देयम् अभ्युत्थानादिसत्कृतम्

bhinnāsanaṃ ca śayyāṃ ca bhājanaṃ ca vivarjayet gurūṇām āsanaṃ deyam abhyutthānādisatkṛtam

हिन्दी अर्थ

भगवान् धर्म खण्डित हो जाते हैं।

English

Is this your son or grandson, old lady? Who is this Gautama? Tell us the truth, O gentle lady.

अध्याय २२१

श्लोक 32

अनुकूलं तथालापम् अभिकुर्वीत बुद्धिमान् तत्रानुगमनं कुर्यात् प्रतिकूलं न संचरेत्

anukūlaṃ tathālāpam abhikurvīta buddhimān tatrānugamanaṃ kuryāt pratikūlaṃ na saṃcaret

हिन्दी अर्थ

स्पृहा रहेगी। अन्यायसे धन पैदा करनेवाले पुरुषोंमें

English

Lord of Lak§mi (i.e. Visnu) has been worshipped very well by you in your previous birth with devotion. Good charit¬ able gifts have been distributed, sacrifices with good monetary gifts have been performed (by you.)

अध्याय २२१

श्लोक 33

नैकवस्त्रश् च भुञ्जीत न कुर्याद् देवतार्चनम् नावाहयेद् द्विजान् अग्नौ होमं कुर्वीत बुद्धिमान्

naikavastraś ca bhuñjīta na kuryād devatārcanam nāvāhayed dvijān agnau homaṃ kurvīta buddhimān

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले-निष्पाप मुनियो! तुम जो ही उनको आसक्ति होगी। सुहृदोंके निषेध करनेपर मुझसे कलिका स्वरूप पूछते हो, वह तो बहुत भी मनुष्य एक-एक पाईके लिये भी दूसरोंके बड़ा है; तथापि मैं संक्षेपसे बतलाता हुँ, सुनो। स्वार्थको हानि कर देंगे।

English

Holy centres have been duly visited and plenty of gifts have been given and much has been sacrificed. Hence Gautama, the knower of the Vedas has been obtained by you as son.

अध्याय २२१

श्लोक 34

न स्नायीत नरो नग्नो न शयीत कदाचन न पाणिभ्याम् उभाभ्यां तु कण्डूयेत शिरस् तथा

na snāyīta naro nagno na śayīta kadācana na pāṇibhyām ubhābhyāṃ tu kaṇḍūyeta śiras tathā

हिन्दी अर्थ

कलियुगमें मनुष्योंकी वर्ण और आश्रमसम्बन्धी

English

(Defective Verse) Is he your great-grandson, grandson or son? Or is he your daughter's son? Sesainum seeds are causes of satisfaction through a son but in the case of daughter's son they are like those kept in a leather bag.

अध्याय २२१

श्लोक 35

न चाभीक्ष्णं शिरःस्नानं कार्यं निष्कारणं बुधैः शिरःस्नातश् च तैलेन नाङ्गं किंचिद् उपस्पृशेत्

na cābhīkṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ kāryaṃ niṣkāraṇaṃ budhaiḥ śiraḥsnātaś ca tailena nāṅgaṃ kiṃcid upaspṛśet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो! कलियुगमें सब लोग सदा सबके

English

Thus spoke some of them even as the couple were lis¬ tening to their talk.

अध्याय २२१

श्लोक 36

अनध्यायेषु सर्वेषु स्वाध्यायं च विवर्जयेत् ब्राह्मणानलगोसूर्यान् नावमन्येत् कदाचन

anadhyāyeṣu sarveṣu svādhyāyaṃ ca vivarjayet brāhmaṇānalagosūryān nāvamanyet kadācana

हिन्दी अर्थ

आचारमें प्रवृत्ति नहीं होगी । सामवेद, ऋगवेद और साथ समानताका दावा करेंगे। गायोंके प्रति तभीतक यजुर्वेदको आज्ञाके पालनमें भी कोई प्रवृत्त न गौरव रहेगा, जबतक कि वे दूध देती रहेंगी। होगा। कलियुगमें विवाहको धर्म नहीं माना जायगा। कलियुगकी प्रजा प्राय: अनावृष्टि और क्षुधाके शिष्य गुरुके अधीन नहीं रहेंगे। पुत्र भी अपने भयसे व्याकुल रहेगी। सबके नेत्र आकाशको

English

On hearing the talk of the sages the couple were ashamed and sorry. The highly intelligent Gautama in the company of his wife asked Agastya the great excellent sage:

अध्याय २२१

श्लोक 37

उदङ्मुखो दिवा रात्राव् उत्सर्गं दक्षिणामुखः आबाधासु यथाकामं कुर्यान् मूत्रपुरीषयोः

udaṅmukho divā rātrāv utsargaṃ dakṣiṇāmukhaḥ ābādhāsu yathākāmaṃ kuryān mūtrapurīṣayoḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मका पालन नहीं करेंगे। अग्निहोत्रका नियम उठ ओर लगे रहेंगे। वर्षा न होनेसे दुःखी मनुष्य

English

Like a tree unto the travellers in the desert, O Siva, you in the company of your consort are the sole refuge unto those persons who are distressed in this world.

अध्याय २२१

श्लोक 38

दुष्कृतं न गुरोर् ब्रूयात् क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत् परिवादं न शृणुयाद् अन्येषाम् अपि कुर्वताम्

duṣkṛtaṃ na guror brūyāt kruddhaṃ cainaṃ prasādayet parivādaṃ na śṛṇuyād anyeṣām api kurvatām

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुमें भक्ति होनेका क्रम और कलि-धर्मका निरूपण ४०३

English

You entirely remove the sins of all living beings—high and low. O Kr§na, you are like the cloud to the planets that wither due to drought.

अध्याय २२१

श्लोक 39

पन्था देयो ब्राह्मणानां राज्ञो दुःखातुरस्य च विद्याधिकस्य गर्भिण्या रोगार्तस्य महीयतः

panthā deyo brāhmaṇānāṃ rājño duḥkhāturasya ca vidyādhikasya garbhiṇyā rogārtasya mahīyataḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्वी-जनोंकी भाति मूल-फल और पत्ते खाकर होंगे, वे ही सेवक होंगे । वैश्यलोग कृषि, वाणिज्य रहेंगे और कितने ही आत्मघात कर लेंगे। कलिमें आदि अपने कर्माको छोड़कर शूद्र-वृत्तिसे रहेंगे। सदा अकाल ही पड़ता रहेगा। सब लोग सदा शिल्प-कर्मसे जीवन-निर्वाह करेंगे। इसी प्रकार असमर्थ होकर क्लेश भोगेंगे। कभी किन्हीं मानवोंको शूद्र भी संन्यासका चिह्न धारण करके भिक्षापर

English

O GautamI, you are the ladder leading to the fort of Vaikuntha that is difficult of access. You are the river of nectar. Be the refuge of seven (? worlds) coming beneath.

अध्याय २२१

श्लोक 40

मूकान्धबधिराणां च मत्तस्योन्मत्तकस्य च देवालयं चैद्यतरुं तथैव च चतुष्पथम्

mūkāndhabadhirāṇāṃ ca mattasyonmattakasya ca devālayaṃ caidyataruṃ tathaiva ca catuṣpatham

हिन्दी अर्थ

थोड़ा सुख भी मिल जायगा। सब लोग बिना जीवन-निर्वाह करेंगे। वे अधम मनुष्य संस्कारहीन

English

Then the delighted GautamI, worthy of being sought refuge in, spoke to Gautama who was accompanied by the old woman, who had sought refuge in her and who was in great distress.

अध्याय २२१

श्लोक 41

विद्याधिकं गुरुं चैव बुधः कुर्यात् प्रदक्षिणम् उपानद्वस्त्रमाल्यादि धृतम् अन्यैर् न धारयेत्

vidyādhikaṃ guruṃ caiva budhaḥ kuryāt pradakṣiṇam upānadvastramālyādi dhṛtam anyair na dhārayet

हिन्दी अर्थ

स्नान किये ही भोजन करेंगे। अग्निहोत्र, देवपूजा, अतिथि-सत्कार, श्राद्ध और तर्पणकी क्रिया कोई नहीं करेंगे। कलियुगकी स्त्रियाँ लोभी, नाटी, अधिक खानेवाली, बहुत संतान पैदा करनेवाली

English

At the instance of Ganga they said 'yes' and did as they were told. Both of them obtained beautiful form by the grace of GautamI.

अध्याय २२१

श्लोक 42

चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां पञ्चदश्यां च पर्वसु तैलाभ्यङ्गं तथा भोगं योषितश् च विवर्जयेत्

caturdaśyāṃ tathāṣṭamyāṃ pañcadaśyāṃ ca parvasu tailābhyaṅgaṃ tathā bhogaṃ yoṣitaś ca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

और मन्द भाग्यवाली होंगी। वे दोनों हाथोंसे सिर खुजलाती रहेंगी। गुरुजनों तथा पतिकी आज्ञाका भी उल्लद्वन करेंगी तथा पर्देके भीतर नहीं रहेगी । अपना ही पेट पालेंगी, क्रोधमें भरी रहेंगी। देह-

English

The water used for pouring became a river; it became well known, O excellent sage, by the name of the old woman.

अध्याय २२१

श्लोक 43

नोत्क्षिप्तबाहुजङ्घश् च प्राज्ञस् तिष्ठेत् कदाचन न चापि विक्षिपेत् पादौ पादं पादेन नाक्रमेत्

notkṣiptabāhujaṅghaś ca prājñas tiṣṭhet kadācana na cāpi vikṣipet pādau pādaṃ pādena nākramet

हिन्दी अर्थ

शुद्धिकी ओर ध्यान नहीं देंगी और असत्य एवं कटु वचन बोलेंगी। इतना ही नहीं, वे दुराचारिणी होकर दुराचारी पुरुषासे मिलनेकी अभिलाषा करेंगी। कुलवती स्त्रियाँ भी अन्य पुरुषोंके साथ व्यभिचार

English

"Let it be so", said Ganga to the old lady, the beloved wife of Gautama. The Linga installed by Gautama is glorified by the name Vrddha.

अध्याय २२१

श्लोक 44

पुंश्चल्याः कृतकार्यस्य बालस्य पतितस्य च मर्माभिघातम् आक्रोशं पैशुन्यं च विवर्जयेत्

puṃścalyāḥ kṛtakāryasya bālasya patitasya ca marmābhighātam ākrośaṃ paiśunyaṃ ca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

करेंगी। ब्रह्मचारी लोग वेदोक्त व्रतका पालन किये बिना ही वेदाध्ययन करेंगे। गृहस्थ पुरुष न तो हवन करेंगे और न सत्पात्रको उचित दान ही देंगे। वानप्रस्थ आश्रममें रहनेवाले लोग वनके

English

Once a ruler of men named Ila born of the family of Vivasvan (Sun) went to the hunting forest along with a large army.

अध्याय २२१

श्लोक 45

दम्भाभिमानं तैक्ष्ण्यं च न कुर्वीत विचक्षणः मूर्खोन्मत्तव्यसनिनो विरूपान् अपि वा तथा

dambhābhimānaṃ taikṣṇyaṃ ca na kurvīta vicakṣaṇaḥ mūrkhonmattavyasanino virūpān api vā tathā

हिन्दी अर्थ

कन्द-मूल आदिसे निर्वाह न करके ग्रामीण आहारका संग्रह करेंगे और संन्यासी भी मित्र आदिके स्नेह- बन्धनमें बॅधे रहेंगे। कलियुग आनेपर राजालोग प्रजाको रक्षा नहीं करेंगे, अपितु कर लेनेके बहाने

English

He wandered over the forest infested with beasts of prey, full of birds of various shapes and sizes and rendered beautiful by the branches of trees.

अध्याय २२१

श्लोक 46

न्यूनाङ्गांश् चाधनांश् चैव नोपहासेन दूषयेत् परस्य दण्डं नोद्यच्छेच् छिक्षार्थं शिष्यपुत्रयोः

nyūnāṅgāṃś cādhanāṃś caiva nopahāsena dūṣayet parasya daṇḍaṃ nodyacchec chikṣārthaṃ śiṣyaputrayoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजाके ही धनका अपहरण करनेवाले होंगे। उस समय जिस-जिसके पास हाथी, घोड़े और रथ होंगे, वही-वही राजा होगा और जो-जो निर्बल

English

Wandering over the forest with his mind inclined to the sport of hunting the excellent king determined to stay there. Ila said to his ministers:

अध्याय २२१

श्लोक 47

तद्वन् नोपविशेत् प्राज्ञः पादेनाकृष्य चासनम् संयावं कृशरं मांसं नात्मार्थम् उपसाधयेत्

tadvan nopaviśet prājñaḥ pādenākṛṣya cāsanam saṃyāvaṃ kṛśaraṃ māṃsaṃ nātmārtham upasādhayet

हिन्दी अर्थ

होते हुए भी लोगोंको ठगनेके लिये पाखण्ड- वृत्तिका आश्रय लेंगे। दुर्भिक्ष और करकी पीड़ासे अत्यन्त उपद्रवग्रस्त होकर प्रजाजन ऐसे देशोंमें चले जायेंगे, जहाँ गेहूँ और जौ आदिकी अधिकता

English

All of you go to the city looked after and protected by my son. May you all look after the welfare of the land, treasury, army, kingdom as well as the Prince.

अध्याय २२१

श्लोक 48

सायं प्रातश् च भोक्तव्यं कृत्वा चातिथिपूजनम् प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि वाग्यतो दन्तधावनम्

sāyaṃ prātaś ca bhoktavyaṃ kṛtvā cātithipūjanam prāṅmukhodaṅmukho vāpi vāgyato dantadhāvanam

हिन्दी अर्थ

होगी। उस समय वेदमार्गका लोप, पाखण्डकी अधिकता और अधर्मको वृद्धि होनेसे लोगोंकी आयु बहुत थोड़ी होगी। कलियुगमें पाँच, छः अथवा सात वर्षकी स्त्री और आठ, नौ या दस

English

O beloved, how will I conquer (this king) who is strong, invincible, proud on account of glory and heroism, blind due to arrogance and very much attached to the sport of hunting?

अध्याय २२१

श्लोक 49

कुर्वीत सततं विप्रा वर्जयेद् वर्ज्यवीरुधम् नोदक्शिराः स्वपेज् जातु न च प्रत्यक्शिरा नरः

kurvīta satataṃ viprā varjayed varjyavīrudham nodakśirāḥ svapej jātu na ca pratyakśirā naraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षके पुरुषोंके ही संतानें होने लग जायेंगी । बारह वर्षकी अवस्थामें ही बाल सफेद होने लगेंगे। घोर कलियुग आनेपर कोई मनुष्य बीस वर्षतक जीवित नहीं रहेगा। उस समय लोग मन्दबुद्धि, व्यर्थ चिह्न

English

The kingdoms of all kings come to an end through the increase of sins and indulgence in vices. Assuming the form of a charming hind lead him on to the forest Umavana, O lady of good eyebrows.

अध्याय २२१

श्लोक 50

शिरस् त्व् आगस्त्याम् आधाय शयीताथ पुरंदरीम् न तु गन्धवतीष्व् अप्सु शयीत न तथोषसि

śiras tv āgastyām ādhāya śayītātha puraṃdarīm na tu gandhavatīṣv apsu śayīta na tathoṣasi

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले और दुष्ट अन्तःकरणवाले होंगे; अतः वे थोड़े ही समयमें नष्ट हो जायेगे । ब्राह्मणो जब-जब इस जगत्में पाखण्ड-वृत्ति दृष्टिगोचर होने लगे, तब-तब विद्वान् पुरुषोंको

English

Then he should lie with his head to the south; the east is Indra's; he should not lie in perfumed water, nor at dawn.

अध्याय २२१

श्लोक 51

उपरागे परं स्नानम् ऋते दिनम् उदाहृतम् अपमृज्यान् न वस्त्रान्तैर् गात्राण्य् अम्बरपाणिभिः

uparāge paraṃ snānam ṛte dinam udāhṛtam apamṛjyān na vastrāntair gātrāṇy ambarapāṇibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कलियुगको वृद्धिका अनुमान करना चाहिए। जब- जब वैदिक मार्गका अनुसरण करनेवाले साधु पुरुषोंको हानि हो, तब-तब बुद्धिमान् पुरुषोंको कलियुगको वृद्धिका अनुमान करना चाहिए। जब

English

Bathing at an eclipse is best, except by day; he should not wipe his limbs with the edges of garments or by hand-held cloths.

अध्याय २२१

श्लोक 52

न चावधूनयेत् केशान् वाससी न च निर्धुनेत् अनुलेपनम् आदद्यान् नास्नातः कर्हिचिद् बुधः

na cāvadhūnayet keśān vāsasī na ca nirdhunet anulepanam ādadyān nāsnātaḥ karhicid budhaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा मनुष्योंके आरम्भ किये हुए कार्य शिथिल हो जाये, तब उसमें विद्वानोंको कलियुगकी प्रधानताका अनुमान करना चाहिए जब-जब यज्ञोंके अधीश्वर

English

He should not shake his hair nor wring out his garments, nor take an unguent; the wise man should never do so unbathed.

अध्याय २२१

श्लोक 53

न चापि रक्तवासाः स्याच् चित्रासितधरो ऽपि वा न च कुर्याद् विपर्यासं वाससोर् नापि भूषयोः

na cāpi raktavāsāḥ syāc citrāsitadharo 'pi vā na ca kuryād viparyāsaṃ vāsasor nāpi bhūṣayoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रारम्भाश्चावसीदन्ति यदा धर्मकृतां नृणाम्। तदानुमेयं प्राधान्यं कलेर्विप्रा विचक्षणैः॥

English

Nor should he wear red clothes, nor variegated or black; nor should he reverse his garments or ornaments.

अध्याय २२१

श्लोक 54

वर्ज्यं च विदशं वस्त्रम् अत्यन्तोपहतं च यत् कीटकेशावपन्नं च तथा श्वभिर् अवेक्षितम्

varjyaṃ ca vidaśaṃ vastram atyantopahataṃ ca yat kīṭakeśāvapannaṃ ca tathā śvabhir avekṣitam

हिन्दी अर्थ

भगवान् पुरुषोत्तमका लोग यज्ञोंद्वारा यजन न करें, दोषोंसे प्रभावित होकर प्रतिदिन बारंबार पाप तब-तब यह समझना चाहिए कि कलियुगका करेंगे। सत्य, शौच और लज्ञासे रहित मनुष्योंके बल बढ़ रहा है। द्विजवरो! जब वेदवादमें प्रेम न लिये जो-जो दुःखकी बात हो सकती है, वह हो और पाखण्डमें अनुराग बढ़ता जाय, तब सब कलिकालमें होगी । संसारमें स्वाध्याय, वषट्कार,

English

Garments to be avoided: a torn cloth, one very worn, one fallen into insects or hair, one looked at by dogs,

अध्याय २२१

श्लोक 55

अवलीढं शुना चैव सारोद्धरणदूषितम् पृष्ठमांसं वृथामांसं वर्ज्यमांसं च वर्जयेत्

avalīḍhaṃ śunā caiva sāroddharaṇadūṣitam pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ varjyamāṃsaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुषोंको कलियुगकी वृद्धिका अनुमान स्वधा और स्वाहाका शब्द नहीं सुनायी देगा। उस करना चाहिए। ब्राह्मणो! कलियुगमें पाखण्डसे समय स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मण कोई विरला ही होगा। दूषित चित्तवाले मनुष्य सबकी सृष्टि करनेवाले एक विशेषता अवश्य है, कलियुगमें थोड़ा-सा ही जगत्पति भगवान् विष्णुको आराधना नहीं करेंगे । प्रयत्न करनेपर मनुष्य वह उत्तम पुण्यराशि प्राप्त

English

licked by a dog, spoiled by removal of essence; he should avoid back-flesh, useless flesh and forbidden flesh.

अध्याय २२१

श्लोक 56

न भक्षयेच् च सततं प्रत्यक्षं लवणं नरः वर्ज्यं चिरोषितं विप्राः शुष्कं पर्युषितं च यत्

na bhakṣayec ca satataṃ pratyakṣaṃ lavaṇaṃ naraḥ varjyaṃ ciroṣitaṃ viprāḥ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

उस समय पाखण्डसे प्रभावित मनुष्य ऐसा कहेंगे कर सकता है, जो सत्ययुगमें बहुत बड़ी तपस्यासे कि 'देवताओंसे क्या लेना है । ब्राह्मणों और वेदोंसे ही साध्य हो सकती है।

English

A man should not eat salt directly always; he should avoid, Brahmins, what has been long kept, dry or stale.

अध्याय २२१

श्लोक 57

पिष्टशाकेक्षुपयसां विकारा द्विजसत्तमाः तथा मांसविकाराश् च नैव वर्ज्याश् चिरोषिताः

piṣṭaśākekṣupayasāṃ vikārā dvijasattamāḥ tathā māṃsavikārāś ca naiva varjyāś ciroṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

क्या लाभ है। जलसे होनेवाली शुद्धिमें क्या रखा ब्राह्मणो! कलियुग धन्य है, जहाँ थोड़े ही है।'' कलियुगमें मेघ थोड़ी वृष्टि करेंगे। खेतीमें क्लेशसे महान् फलकी प्राप्ति होती है तथा स्त्री बहुत कम फल लगेंगे और वृक्षोंके फल सारहीन और शूद्र भी धन्य हैं। इसके सिवा और भी होंगे। कलिमें प्रायः लोग घुटनोंतक वस्त्र पहनेंगे। सुनो। सत्ययुगमें दस वर्षतक तपस्या, ब्रह्मचर्य

English

Preparations of flour, vegetables, sugarcane and milk, best of Brahmins, and meat preparations are not to be avoided even if long kept.

अध्याय २२१

श्लोक 58

उदयास्तमने भानोः शयनं च विवर्जयेत् नास्नातो नैव संविष्टो न चैवान्यमना नरः

udayāstamane bhānoḥ śayanaṃ ca vivarjayet nāsnāto naiva saṃviṣṭo na caivānyamanā naraḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षोंमें शमीकी ही अधिकता होगी। चारों वर्णोके और जप आदिका अनुष्ठान करनेसे जो फल सब लोग प्रायः शूद्रवत् हो जायँगे। कलियुगके मिलता है, वह त्रेतामें एक वर्ष, द्वापरमें एक मास आनेपर प्राय: छोटे-छोटे धान्य होंगे। अधिकतर तथा कलियुगमें एक दिन-रातके ही अनुष्ठानसे बकरियोंका दूध मिलेगा और उशीर (खस) ही मिल जाता है। इसीलिये मैंने कलियुगको श्रेष्ठ

English

He should avoid sleep at sunrise and sunset; a man should not sleep unbathed, nor while sitting, nor with distracted mind.

अध्याय २२१

श्लोक 59

न चैव शयने नोर्व्याम् उपविष्टो न शब्दकृत् प्रेष्याणाम् अप्रदायाथ न भुञ्जीत कदाचन

na caiva śayane norvyām upaviṣṭo na śabdakṛt preṣyāṇām apradāyātha na bhuñjīta kadācana

हिन्दी अर्थ

एकमात्र अनुलेपन होगा। कलियुगमें अधिकतर बताया सत्ययुगमें ध्यान, त्रेतामें यज्ञोंद्ठारा यजन सास और ससुर ही लोगोंके गुरुजन होंगे। मुनिवरो ! और द्वापरमें पूजन करनेसे मनुष्य जिस फलको उस समय मनोहारिणी भार्या और साले आदि ही पाता है, वही कलियुगमें केशवका नाम-कीर्तन सुहृद् समझे जायँगे । लोग अपने ससुरके अनुगामी करनेमात्रसे मिल जाता है। धर्मज्ञ ब्राह्मणो! इस

English

Nor should he be seated on the bed or ground making noise; he should never eat without giving to servants.

अध्याय २२१

श्लोक 60

भुञ्जीत पुरुषः स्नातः सायंप्रातर् यथाविधि परदारा न गन्तव्याः पुरुषेण विपश्चिता

bhuñjīta puruṣaḥ snātaḥ sāyaṃprātar yathāvidhi paradārā na gantavyāḥ puruṣeṇa vipaścitā

हिन्दी अर्थ

होकर कहेंगे कि “कौन किसकी माता है और कलियुगमें थोड़े-से परिश्रमसे ही मनुष्यको महान् कोन किसका पिता। सब जीव अपने कमेके धर्मको प्राप्ति हो जाती है । इसीलिये मैं कलियुगसे अनुसार ही जन्मते और मरते हैँ। उस समय अधिक संतुष्ट हूँ।

English

A man should eat when bathed, evening and morning, by rule. A wise man should not go to others' wives.

अध्याय २२१

श्लोक 61

इष्टापूर्तायुषां हन्त्री परदारगतिर् नृणाम् नहीदृशम् अनायुष्यं लोके किंचन विद्यते

iṣṭāpūrtāyuṣāṃ hantrī paradāragatir nṛṇām nahīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyate

हिन्दी अर्थ

थोड़ी बुद्धिवाले मनुष्य मन, वाणी और शरीरके अब शूदट्रोंकी विशेषताका वर्णन सुनो । द्विजोंको

English

Going to another's wife destroys men's merit, wealth and life; there is nothing in the world so life-shortening

अध्याय २२१

श्लोक 62

यादृशं पुरुषस्येह परदाराभिमर्शनम् देवाग्निपितृकार्याणि तथा गुर्वभिवादनम्

yādṛśaṃ puruṣasyeha paradārābhimarśanam devāgnipitṛkāryāṇi tathā gurvabhivādanam

हिन्दी अर्थ

१-किं देवैः किं द्विजैर्वेहैः किं शौचेनाम्बुजन्मना। इत्येवं प्रलपिष्यन्ति पाखण्डोपहता नरा: ॥ (२२९। ५०)

English

as a man's touching another's wife. He should properly rinse his mouth and perform rites for gods, fire and ancestors, and salute teachers,

अध्याय २२१

श्लोक 63

कुर्वीत सम्यग् आचम्य तद्वद् अन्नभुजिक्रियाम् अफेनशब्दगन्धाभिर् अद्भिर् अच्छाभिर् आदरात्

kurvīta samyag ācamya tadvad annabhujikriyām aphenaśabdagandhābhir adbhir acchābhir ādarāt

हिन्दी अर्थ

३-कस्य माता पिता कस्य यदा कर्मात्मकःपुमान्।इति चोदाहरिष्यन्ति श्वशुरानुगता नरा: ॥ (२२९। ५५)

English

likewise the act of eating, with water free of foam, sound and smell, clear, with respect.

अध्याय २२१

श्लोक 64

आचामेच् चैव तद्वच् च प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा अन्तर्जलाद् आवसथाद् वल्मीकान् मूषिकास्थलात्

ācāmec caiva tadvac ca prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā antarjalād āvasathād valmīkān mūṣikāsthalāt

हिन्दी अर्थ

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तत्। द्वापरे तच्च मासेन अहोरात्रेण तत्कलौ ॥ तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेश्च फलं द्विजाः। प्राप्नोति पुरुषस्तेन कलिः साध्विति भाषितुम् ॥ ध्यायन् कृते यजन् यज्ञस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन्। यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्॥ धर्मोत्कर्षमतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ। स्वल्पायासेन धर्मज्ञास्तेन तुष्टोऽस्म्यहं कलौ॥

English

He should rinse likewise facing east or north; not from water in a pond, from a dwelling, from anthills or from rat-holes,

अध्याय २२१

श्लोक 65

कृतशौचावशिष्टाश् च वर्जयेत् पञ्च वै मृदः प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च समभ्युक्ष्य समाहितः

kṛtaśaucāvaśiṣṭāś ca varjayet pañca vai mṛdaḥ prakṣālya hastau pādau ca samabhyukṣya samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

युगान्तकालको अवस्थाका निरूपण ४०५

English

and the remnants of cleansing; he should avoid these five kinds of earth. Having washed hands and feet and sprinkled himself, attentive,

अध्याय २२१

श्लोक 66

अन्तर्जानुस् तथाचामेत् त्रिश् चतुर् वापि वै नरः परिमृज्य द्विर् आवर्त्य खानि मूर्धानम् एव च

antarjānus tathācāmet triś catur vāpi vai naraḥ parimṛjya dvir āvartya khāni mūrdhānam eva ca

हिन्दी अर्थ

पहले ब्रह्यचर्य-व्रतका पालन करते हुए वेदाध्ययन शुभ लोक प्राप्त करते हैं; परंतु स्त्री मन, वाणी करना पडता है। फिर धर्मतः प्राप्त हुए धनके और क्रियाद्वारा केवल पतिकी सेवा करनेमात्रसे द्वारा विधिपूर्वक यज्ञ करना पडता है । इसमें भी उसके समान लोकोंपर अधिकार प्राप्त कर लेती व्यर्थ वार्तालाप, व्यर्थ भोजन और व्यर्थ धन द्विजोंके है । वे महान् क्लेशके बिना ही उन्हीं लोकोंमें

English

knees inside (arms between knees), a man should rinse three or four times, wipe twice, and touch the openings and the head.

अध्याय २२१

श्लोक 67

सम्यग् आचम्य तोयेन क्रियां कुर्वीत वै शुचिः क्षुते ऽवलीढे वाते च तथा निष्ठीवनादिषु

samyag ācamya toyena kriyāṃ kurvīta vai śuciḥ kṣute 'valīḍhe vāte ca tathā niṣṭhīvanādiṣu

हिन्दी अर्थ

पतनके कारण होते हैं; इसलिये उन्हें सदा संयमी जाती हैं, जिनमें क्लेश-साध्य उपाय करके पुरुष रहना आवश्यक है। यदि वे सभी वस्तुओंमें जाता है; इसलिये तीसरी बार मैंने स्त्रियोंको विधिका पालन न करें तो उन्हें दोष लगता है । साधुवाद दिया है। ब्राह्मणो! यह मैंने कलियुग यहाँतक कि भोजन और पान आदि भी उनकी आदिकी श्रेष्ठताका कारण बताया है । अब तुमलोग

English

Having properly rinsed with water, pure, he should perform the rite. After sneezing, licking, wind, spitting and the like,

अध्याय २२१

श्लोक 68

कुर्याद् आचमनं स्पर्शे वास्पृष्टस्यार्कदर्शनम् कुर्वीतालम्भनं चापि दक्षिणश्रवणस्य च

kuryād ācamanaṃ sparśe vāspṛṣṭasyārkadarśanam kurvītālambhanaṃ cāpi dakṣiṇaśravaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

इच्छाके अनुसार नहीं प्राप्त होते । वे समस्त कार्योमें जिस उद्देश्यसे यहाँ आये हो, उसे पूछो; मैं तुम्हारे परतन्त्र होते हें । इस प्रकार विनीत भावसे महान् इच्छानुसार उसका भी वर्णन करूँगा। जो अपने क्लेश उठाकर वे उत्तम लोकोंपर अधिकार प्राप्त सदुणरूपी जलसे समस्त पापरूपी पङ्कको धो करते हैं; परन्तु मन्त्रहीन पाक-यञ्चका अधिकारी चुके हैं; उनके द्वारा थोडे ही प्रयलसे कलियुगमें

English

he should rinse the mouth; on touching, or looking at the sun if not touched; he should also touch the right ear.

अध्याय २२१

श्लोक 69

यथाविभवतो ह्य् एतत् पूर्वाभावे ततः परम् न विद्यमाने पूर्वोक्त उत्तरप्राप्तिर् इष्यते

yathāvibhavato hy etat pūrvābhāve tataḥ param na vidyamāne pūrvokta uttaraprāptir iṣyate

हिन्दी अर्थ

शूद्र केवल द्विजोंको सेवा करनेमात्रसे अपने धर्मकी सिद्धि हो जाती है। मुनिवरो! शूद्र केवल लिये अभीष्ट पुण्यलोकोंको प्राप्त कर लेता है । द्विजोंकी सेवामें तत्पर रहने तथा स्त्रियाँ पतिकी इसलिये शूद्र अन्य वर्णाकी अपेक्षा अधिक धन्यवादका शुश्रूषा करनेमात्रसे अनायास ही पुण्यलोक प्राप्त पात्र है। स्त्रियाँ क्यों धन्य हैं, इसका कारण कर लेती हैं । इसलिये इन तीनोंको ही मैंने परम

English

This is according to means; in the absence of the former, the later; when the former is not available, the later is desired.

अध्याय २२१

श्लोक 70

न कुर्याद् दन्तसंघर्षं नात्मनो देहताडनम् स्वापे ऽध्वनि तथा भुञ्जन् स्वाध्यायं च विवर्जयेत्

na kuryād dantasaṃgharṣaṃ nātmano dehatāḍanam svāpe 'dhvani tathā bhuñjan svādhyāyaṃ ca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

बतलाया जाता है । पुरुषोंको अपने धर्मके विपरीत धन्य माना है । द्विजातियोंको सत्य आदि तीनों न चलकर सदा ही धनोपार्जन करना, उसे सुपात्रोंको युगोंमें धर्मका साधन करते समय अधिक क्लेश देना और विधिपूर्वक यज्ञ करना आवश्यक है । उठाना पडता है, किंतु कलियुगमें मनुष्य थोडी धनके उपार्जन और संरक्षणमें महान् क्लेश उठाना ही तपस्यासे शीघ्र ही सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं ।

English

He should not grind the teeth together, nor strike his own body; he should avoid sleep, journeying, eating and Vedic study.

अध्याय २२१

श्लोक 71

संध्यायां मैथुनं चापि तथा प्रस्थानम् एव च तथापराह्णे कुर्वीत श्रद्धया पितृतर्पणम्

saṃdhyāyāṃ maithunaṃ cāpi tathā prasthānam eva ca tathāparāhṇe kurvīta śraddhayā pitṛtarpaṇam

हिन्दी अर्थ

पड़ता है तथा उसे उत्तम कार्यमें लगानेके लिये मुनिवरो! जो कलियुगमें धर्मका आचरण करते मनुष्योंको जो गहरी चिन्ता करनी पड़ती है, वह हैं, वे धन्य हैं। धर्मज्ञो! तुम्हारा जो अभीष्ट सबको विदित है। ये तथा और भी बहुत-से विषय था, उसे मैंने बिना पूछे बता दिया; अब क्लेश सहन करके पुरुष क्रमश: प्राजापत्य आदि और क्या करूँ?

English

At twilight, and also intercourse and departure; at the afternoon he should perform libation to ancestors with faith.

अध्याय २२१

श्लोक 72

शिरःस्नानं च कुर्वीत दैवं पित्र्यम् अथापि च प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि श्मश्रुकर्म च कारयेत्

śiraḥsnānaṃ ca kurvīta daivaṃ pitryam athāpi ca prāṅmukhodaṅmukho vāpi śmaśrukarma ca kārayet

हिन्दी अर्थ

युगान्तकालको अवस्थाका निरूपण

English

He should wash his head, for god and ancestors rites; he should have his beard attended to facing east or north.

अध्याय २२१

श्लोक 73

व्यङ्गिनीं वर्जयेत् कन्यां कुलजां वाप्य् अरोगिणीम् उद्वहेत् पितृमात्रोश् च सप्तमीं पञ्चमीं तथा

vyaṅginīṃ varjayet kanyāṃ kulajāṃ vāpy arogiṇīm udvahet pitṛmātroś ca saptamīṃ pañcamīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--धर्मज्ञ! हमलोग धर्मको उत्तम धर्मको प्राप्त कर सकते हैं। अब जिन लालसासे अब उस कलिकालके समीप आ पहुँचे निमित्तं (लक्षणों)-से धर्मका नाश और त्रास हैं, जब कि स्वल्प कर्मके द्वारा हम सुखपूर्वक एवं उद्वेग करनेवाले युगान्तकालकी उपस्थिति जानी

English

He should avoid a deformed maiden; he should marry a healthy girl of good family, one beyond the seventh on the father's side and the fifth on the mother's.

अध्याय २२१

श्लोक 74

रक्षेद् दारांस् त्यजेद् ईर्ष्यां तथाह्नि स्वप्नमैथुने परोपतापकं कर्म जन्तुपीडां च सर्वदा

rakṣed dārāṃs tyajed īrṣyāṃ tathāhni svapnamaithune paropatāpakaṃ karma jantupīḍāṃ ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

अल्पेनैव प्रयत्नेन धर्मः सिद्ध्यति वै कलौ। नरैरात्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्विषैः ॥ शूद्रैश्च द्विजशुश्रूषातत्परैर्मुनिसत्तमाः। तथा स्त्रीभिरनायासात् पतिशुश्रूषयैव हि॥ ततस्त्रितयमप्येतन्मम धन्यतमं मतम् । धर्मसंराधने क्लेशो द्विजातीनां कृतादिषु ॥ तथा स्वल्पेन तपसा सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः। धन्या धर्म चरिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तमाः ॥

English

He should protect wives, avoid jealousy, and by day sleep and intercourse; always avoid acts that cause pain to others and harm to creatures.

अध्याय २२१

श्लोक 75

उदक्या सर्ववर्णानां वर्ज्या रात्रिचतुष्टयम् स्त्रीजन्मपरिहारार्थं पञ्चमीं चापि वर्जयेत्

udakyā sarvavarṇānāṃ varjyā rātricatuṣṭayam strījanmaparihārārthaṃ pañcamīṃ cāpi varjayet

हिन्दी अर्थ

जाय, उसे बतानेकी कृपा करें।

English

A menstruating woman of all varnas is to be avoided for four nights; to avoid female birth, the fifth too is to be avoided.

अध्याय २२१

श्लोक 76

ततः षष्ठ्यां व्रजेद् रात्र्यां ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु

tataḥ ṣaṣṭhyāṃ vrajed rātryāṃ jyeṣṭhayugmāsu rātriṣu yugmāsu putrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--ब्राह्मणो ! युगान्तकालमें प्रजाकी रक्षा न करके केवल कर लेनेवाले राजा होंगे। वे अपनी ही रक्षामें लगे रहँगे। उस समय प्राय: क्षत्रियेतर राजा होंगे। ब्राह्मण शूद्रोंक यहाँ रहकर

English

Then he should go on the sixth night, among the eldest even nights; on even nights sons are born, on odd nights daughters.

अध्याय २२१

श्लोक 77

विधर्मिणो वै पर्वादौ संध्याकालेषु षण्ढकाः क्षुरकर्मणि रिक्तां वै वर्जयीत विचक्षणः

vidharmiṇo vai parvādau saṃdhyākāleṣu ṣaṇḍhakāḥ kṣurakarmaṇi riktāṃ vai varjayīta vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवन-निर्वाह करेंगे और शूद्र ब्राह्मणोंक आचारका पालन करनेवाले होंगे। युगान्तकाल आनेपर श्रोत्रिय तथा काण्डपृष्ठ (अपने कुलका त्याग करके दूसरे कुलमें सम्मिलित हुए पुरुष) एक पंक्तिमें बैठकर

English

Unrighteous persons at parva's beginning, eunuchs at twilight times; in shaving and on Rikta days the wise man should avoid.

अध्याय २२१

श्लोक 78

ब्रुवताम् अविनीतानां न श्रोतव्यं कदाचन न चोत्कृष्टासनं देयम् अनुत्कृष्टस्य चादरात्

bruvatām avinītānāṃ na śrotavyaṃ kadācana na cotkṛṣṭāsanaṃ deyam anutkṛṣṭasya cādarāt

हिन्दी अर्थ

यज्ञकर्मसे हीन हविष्य भोजन करेंगे। मनुष्य अशिष्ट, स्वार्थपरायण, नीच तथा मद्य और मांसके प्रेमी होकर मित्र-पत्नीके साथ व्यभिचार करनेवाले होंगे। चोर राजाकी वृत्तिमै रहकर अपना काम

English

Words of the untrained should never be listened to, nor should a higher seat be given to the not-higher with respect.

अध्याय २२१

श्लोक 79

क्षुरकर्मणि चान्ते च स्त्रीसंभोगे च भो द्विजाः स्नायीत चैलवान् प्राज्ञः कटभूमिम् उपेत्य च

kṣurakarmaṇi cānte ca strīsaṃbhoge ca bho dvijāḥ snāyīta cailavān prājñaḥ kaṭabhūmim upetya ca

हिन्दी अर्थ

करेंगे और राजा चोरोंका-सा बर्ताव करेंगे। सेवकगण स्वामीके दिये बिना ही उसके धनका उपभोग करनेवाले होंगे। सबको धनकी ही अभिलाषा होगी। साधु-संतोंके बर्तावका कहीं भी आदर न

English

After shaving and at the end of intercourse, Brahmins, the wise man should bathe with his clothes on and visiting a cremation ground.

अध्याय २२१

श्लोक 80

देववेदद्विजातीनां साधुसत्यमहात्मनाम् गुरोः पतिव्रतानां च ब्रह्मयज्ञतपस्विनाम्

devavedadvijātīnāṃ sādhusatyamahātmanām guroḥ pativratānāṃ ca brahmayajñatapasvinām

हिन्दी अर्थ

होगा। पतित मनुष्यके प्रति किसीके मनमें घृणा न होगी। पुरुष नकटे, खुले केशवाले और कुरूप होंगे। स्त्रियाँ सोलह वर्षकी आयुके पहले ही बच्चोंकी माँ बन जायेगी । युगान्तमें स्त्रियाँ धन

English

Of gods, Veda, twice-born, the good, the truthful, the great-souled, teachers, devoted wives, performers of Brahma-sacrifice and ascetics,

अध्याय २२१

श्लोक 81

परिवादं न कुर्वीत परिहासं च भो द्विजाः धवलाम्बरसंवीतः सितपुष्पविभूषितः

parivādaṃ na kurvīta parihāsaṃ ca bho dvijāḥ dhavalāmbarasaṃvītaḥ sitapuṣpavibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर पराये पुरुषोंसे समागम करेंगी। सभी द्विज वाजसनेयी (बृहदारण्यक उपनिषद्के ज्ञाता) बनकर ब्रह्मको बात करेंगे। शूद्र तो वक्ता होंगे और ब्राह्मण चाण्डाल हो जायेंगे । शूद्र शठतापूर्ण बुद्धिसे

English

he should not speak calumny nor mockery, Brahmins. Dressed in white garments, adorned with white flowers,

अध्याय २२१

श्लोक 82

सदा माङ्गल्यवेषः स्यान् न वामाङ्गल्यवान् भवेत् नोद्धतोन्मत्तमूढैश् च नाविनीतैश् च पण्डितः

sadā māṅgalyaveṣaḥ syān na vāmāṅgalyavān bhavet noddhatonmattamūḍhaiś ca nāvinītaiś ca paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं करेगा। शूरवीरके कुलमें उत्पन्न हुए सब लोग पृथ्वीके मालिक होंगे। प्रजावर्गके सभी मानव निम्नश्रेणीके हो जायेंगे । प्रायः कोई मनुष्य धर्मका आचरण नहीं करेगा। अधिकांश भूमि ऊसर हो

English

he should always be in auspicious dress and not wear the inauspicious; the learned should not be with the arrogant, mad, foolish or untrained.

अध्याय २२१

श्लोक 83

गच्छेन् मैत्रीम् अशीलेन न वयोजातिदूषितैः न चातिव्ययशीलैश् च पुरुषैर् नैव वैरिभिः

gacchen maitrīm aśīlena na vayojātidūṣitaiḥ na cātivyayaśīlaiś ca puruṣair naiva vairibhiḥ

हिन्दी अर्थ

जायगी। सभी मार्ग बटमारोंसे घिरे होंगे। सभी वर्णोके लोग वाणिज्य-वृत्तिवाले होंगे। पिताके धनको उनके दिये बिना ही लड़के आपसमें बॉट लेंगे, उसे हडप लेनेकी चेष्टा करेंगे और लोभ

English

He should not make friendship with the ill-conducted, nor with those defiled in age or birth, nor with spendthrifts, nor with enemies,

अध्याय २२१

श्लोक 84

कार्याक्षमैर् निन्दितैर् न न चैव विटसङ्गिभिः निस्वैर् न वादैकपरैर् नरैश् चान्यैस् तथाधमैः

kāryākṣamair ninditair na na caiva viṭasaṅgibhiḥ nisvair na vādaikaparair naraiś cānyais tathādhamaiḥ

हिन्दी अर्थ

आदि कारणोंसे वे परस्परविरोधी बने रहेंगे। सुकुमारता, रूप और रक्तका नाश हो जानेसे नारियाँ बालोंसे ही सुसज्जित होंगी। उनमें वीर्यहीन गृहस्थकी रति होगी। युगान्तकालमें पत्नीके समान दूसरा कोई

English

nor with the incompetent, the censured, nor with companions of rogues, nor with the poor or the quarrelsome, nor other such low men.

अध्याय २२१

श्लोक 85

सुहृद्दीक्षितभूपालस्नातकश्वशुरैः सह उत्तिष्ठेद् विभवाच् चैनान् अर्चयेद् गृहम् आगतान्

suhṛddīkṣitabhūpālasnātakaśvaśuraiḥ saha uttiṣṭhed vibhavāc cainān arcayed gṛham āgatān

हिन्दी अर्थ

अनुरागका पात्र नहीं होगा। पुरुष थोड़े हों और स्त्रिया अधिक, यह युगान्तकालकी पहचान है। संसारमें याचक अधिक होंगे और एक-दूसरेसे याचना करेंगे। किंतु कोई किसीको कुछ न देगा।

English

He should rise with friends, initiated persons, kings, graduates and fathers-in-law according to his means and honour them when they come to the house.

अध्याय २२१

श्लोक 86

यथाविभवतो विप्राः प्रतिसंवत्सरोषितान् सम्यग् गृहे ऽर्चनं कृत्वा यथास्थानम् अनुक्रमात्

yathāvibhavato viprāḥ pratisaṃvatsaroṣitān samyag gṛhe 'rcanaṃ kṛtvā yathāsthānam anukramāt

हिन्दी अर्थ

सब लोग राजदण्ड, चोरी और अग्निकाण्ड आदिसे क्षीण होकर नष्ट हो जायेगे। खेतीमें फल नहीं लगेंगे। तरुण पुरुष बुड्ढोंकी तरह आलसी और अकर्मण्य होंगे। जो शील और सदाचारसे भ्रष्ट हैं,

English

According to means, Brahmins, those who have stayed from year to year, having properly honoured them in the house in order by place,

अध्याय २२१

श्लोक 87

संपूजयेत् तथा वह्नौ प्रदद्याच् चाहुतीः क्रमात् प्रथमां ब्रह्मणे दद्यात् प्रजानां पतये ततः

saṃpūjayet tathā vahnau pradadyāc cāhutīḥ kramāt prathamāṃ brahmaṇe dadyāt prajānāṃ pataye tataḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसे लोग सुखी होंगे। वर्षाकालमें जोरसे आँधी चलेगी और पानीके साथ कंकड़-पत्थरोंको वर्षा होगी। युगान्तकालमें परलोक संदेहका विषय हो जायगा। क्षत्रिय वैश्योंकी भाँति धन-धान्यके व्यापारसे

English

he should then worship in the fire and give oblations in order: the first to Brahma, then to the lord of creatures,

अध्याय २२१

श्लोक 88

तृतीयां चैव गृह्येभ्यः कश्यपाय तथापराम् ततो ऽनुमतये दद्याद् दद्याद् बहुबलिं ततः

tṛtīyāṃ caiva gṛhyebhyaḥ kaśyapāya tathāparām tato 'numataye dadyād dadyād bahubaliṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

जीविका चलायेंगे। युगान्तकालमें कोई किसीसे

English

third to the household deities, another to Kashyapa; then to Anumati, then a great offering.

अध्याय २२१

श्लोक 89

पूर्वं ख्याता मया या तु नित्यक्रमविधौ क्रिया वैश्वदेवं ततः कुर्याद् वदत शृणुत द्विजाः

pūrvaṃ khyātā mayā yā tu nityakramavidhau kriyā vaiśvadevaṃ tataḥ kuryād vadata śṛṇuta dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

जीविका चलाते हुए मूँड्-मुँडाकर गेरुआ वस्त्र बन्धु-बान्धवका नाता नहीं निभायेगा। प्रतिज्ञा और पहने धर्मका उपदेश करेंगे । युगान्तके समय शिकारी शपथका पालन नहीं होगा। प्राय: लोग ऋणको जीव अधिक होंगे, गौओंको संख्या घटेगी और चुकाये बिना ही हडप लेंगे। लोगोंका हर्ष निष्फल साधुओंके स्वभावमें परिवर्तन होगा। चाण्डाल तो और क्रोध सफल होगा। दूधके लिये घरमें बकरियाँ

English

The rite which I told earlier in the procedure of daily order — then he should do Vaishvadeva; Brahmins, hear:

अध्याय २२१

श्लोक 90

यथास्थानविभागं तु देवान् उद्दिश्य वै पृथक् पर्जन्यापोधरित्रीणां दद्यात् तु मणिके त्रयम्

yathāsthānavibhāgaṃ tu devān uddiśya vai pṛthak parjanyāpodharitrīṇāṃ dadyāt tu maṇike trayam

हिन्दी अर्थ

गाँव या नगरके बीचमें बसेंगे और बीचमें रहनेवाले बाँधी जायँगी । इसी प्रकार जिसका शास्त्रमें कहीं ऊँचे वर्णके लोग नगर या गाँवसे बाहर बसेंगे। विधान नहीं है, ऐसे यज्ञका अनुष्ठान होगा। मनुष्य सारी प्रजा लज्जाको तिलाञ्जलि दे उच्छुङ्खलतापूर्ण अपनेको पण्डित समझेंगे और बिना प्रमाणके ही बर्तावसे नष्ट हो जायगी। दो सालके बछडे हलमें सब कार्य करेंगे। जारज, क्रूर कर्म करनेवाले और

English

Distributing by places, separately for the deities, he should give three to Parjanya, Apas and Dharitri at the maniká jar.

अध्याय २२१

श्लोक 91

वायवे च प्रतिदिशं दिग्भ्यः प्राच्यादिषु क्रमात् ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय सूर्याय च यथाक्रमात्

vāyave ca pratidiśaṃ digbhyaḥ prācyādiṣu kramāt brahmaṇe cāntarikṣāya sūryāya ca yathākramāt

हिन्दी अर्थ

जोते जायेगे और मेघ कहीं वर्षा करेगा, कहीं शराबी भी ब्रह्मवादी होंगे और अश्वमेध-यज्ञ करेंगे

English

To Vayu in each direction; to the directions, in order east and so on; to Brahma, Antariksha and Surya, in order;

अध्याय २२१

श्लोक 92

विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यो विश्वभूतेभ्य एव च उषसे भूतपतये दद्याद् वोत्तरतः शुचिः

viśvebhyaś caiva devebhyo viśvabhūtebhya eva ca uṣase bhūtapataye dadyād vottarataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

युगान्तकालकी अवस्थाका निरूपण

English

to the Vishvedevas and to the Vishvabhutas, to Usha, to the lord of beings, he should give on the north, pure.

अध्याय २२१

श्लोक 93

स्वधा च नम इत्य् उक्त्वा पितृभ्यश् चैव दक्षिणे कृत्वापसव्यं वायव्यां यक्ष्मैतत् तैति संवदन्

svadhā ca nama ity uktvā pitṛbhyaś caiva dakṣiṇe kṛtvāpasavyaṃ vāyavyāṃ yakṣmaitat taiti saṃvadan

हिन्दी अर्थ

अभक्ष्य-भक्षण करनेवाले ब्राह्मण धनको तृष्णासे युगान्तकालके मनुष्य वर्तमानपर ही विश्वास यज्ञके अनधिकारियोंसे भी यज्ञ करायेंगे। कोई करनेवाले, शास्त्रज्ञानसे रहित, दम्भी और अज्ञानी भी अध्ययन नहीं करेगा। तारोंकी ज्योति फीकी होंगे। इस प्रकार धर्मकी डाँवाडोल परिस्थितिमें

English

Saying "Svadha" and "Namah" to the ancestors on the south, doing it apasavya, to the north-west saying "This for the sick."

अध्याय २२१

श्लोक 94

अन्नावशेषमिश्रं वै तोयं दद्याद् यथाविधि देवानां च ततः कुर्याद् ब्राह्मणानां नमस्क्रियाम्

annāvaśeṣamiśraṃ vai toyaṃ dadyād yathāvidhi devānāṃ ca tataḥ kuryād brāhmaṇānāṃ namaskriyām

हिन्दी अर्थ

पिताको और बहुएँ सासको अपना काम करनेके लिये भेजेंगी। इस प्रकार युगान्तकालमें पुरुष और स्त्रियाँ ऐसा ही जीवन व्यतीत करेंगी। द्विजगण

English

He should give water mixed with remnants of food by rule; then he should make salutation to gods and to Brahmins.

अध्याय २२१

श्लोक 95

अङ्गुष्ठोत्तरतो रेखा पाणेर् या दक्षिणस्य च एतद् ब्राह्मम् इति ख्यातं तीर्थम् आचमनाय वै

aṅguṣṭhottarato rekhā pāṇer yā dakṣiṇasya ca etad brāhmam iti khyātaṃ tīrtham ācamanāya vai

हिन्दी अर्थ

कर लेंगे। भिक्षा दिये बिना और बलिवैश्वदेव किये बिना ही लोग स्वयं भोजन करेंगे। स्त्रियाँ सोये हुए पतियोंको धोखा देकर अन्य पुरुषोंके

English

The line north of the thumb of the right hand is called the Brahma tirtha, for rinsing.

अध्याय २२१

श्लोक 96

तर्जन्यङ्गुष्ठयोर् अन्तः पित्र्यं तीर्थम् उदाहृतम् पितॄणां तेन तोयानि दद्यान् नान्दीमुखाद् ऋते

tarjanyaṅguṣṭhayor antaḥ pitryaṃ tīrtham udāhṛtam pitṝṇāṃ tena toyāni dadyān nāndīmukhād ṛte

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--महर्षे! इस प्रकार धर्मका नाश होनेपर मनुष्य कहाँ जायेगे? वे कौन-सा कर्म और कैसी चेष्टा करेंगे? वे किस प्रमाणको मानेंगे? उनको कितनी आयु होगी? और किस

English

Between the forefinger and thumb is declared the ancestral tirtha; by it he should give water to the ancestors, except in Nandimukha.

अध्याय २२१

श्लोक 97

अङ्गुल्यग्रे तथा दैवं तेन दिव्यक्रियाविधिः तीर्थं कनिष्ठिकामूले कायं तत्र प्रजापतेः

aṅgulyagre tathā daivaṃ tena divyakriyāvidhiḥ tīrthaṃ kaniṣṭhikāmūle kāyaṃ tatra prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

सीमातक पहुँचकर वे सत्ययुग प्राप्त करेंगे?

English

At the finger tips is the divine one; by it is the procedure of divine rites. The tirtha at the base of the little finger is of Prajapati there.

अध्याय २२१

श्लोक 98

एवम् एभिः सदा तीर्थैर् विधानं पितृभिः सह सदा कार्याणि कुर्वीत नान्यतीर्थः कदाचन

evam ebhiḥ sadā tīrthair vidhānaṃ pitṛbhiḥ saha sadā kāryāṇi kurvīta nānyatīrthaḥ kadācana

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--मुनिवरो! तदनन्तर धर्मका नाश होनेसे समस्त प्रजा गुणहीन होगी। शीलका नाश हो जानेसे सबकी आयु घट जायगी। आयुकी हानिसे बलको भी हानि होगी। बलको हानिसे

English

Thus by these tirthas he should always do the procedure with ancestors, always doing his duties, never with another tirtha.

अध्याय २२१

श्लोक 99

ब्राह्मेणाचमनं शस्तं पैत्र्यं पित्र्येण सर्वदा देवतीर्थेन देवानां प्राजापत्यं जितेन च

brāhmeṇācamanaṃ śastaṃ paitryaṃ pitryeṇa sarvadā devatīrthena devānāṃ prājāpatyaṃ jitena ca

हिन्दी अर्थ

शरीरका रंग बदल जायगा । फिर शरीरमें रोगजनित पीड़ा होगी । उससे निर्वेद (वैराग्य) होगा । निर्वेदसे आत्मबोध होगा और आत्मबोधसे धर्मशीलता आयेगी। इस प्रकार अन्तिम सीमापर पहुंचकर लोगोंको

English

Rinsing is praised with the Brahma tirtha, always the ancestral with the ancestral, for the gods with the divine tirtha, the Prajapati one with the victorious.

अध्याय २२१

श्लोक 100

नान्दीमुखानां कुर्वीत प्राज्ञः पिण्डोदकक्रियाम् प्राजापत्येन तीर्थेन यच् च किंचित् प्रजापतेः

nāndīmukhānāṃ kurvīta prājñaḥ piṇḍodakakriyām prājāpatyena tīrthena yac ca kiṃcit prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

सत्ययुगकी प्राप्ति होगी। कुछ लोग कोई उद्देश्य लेकर धर्मका आचरण करेंगे, कोई मध्यस्थ रहेंगे । कोई बहुत थोड़ी मात्रामें धर्मका आचरण करेंगे और कोई-कोई धर्मके प्रति केवल कौतूहल रखेंगे ।

English

The wise should do the pinda-water rite of Nandimukhas with the Prajapati tirtha and whatever belongs to Prajapati.

अध्याय २२१

श्लोक 101

युगपज् जलम् अग्निं च बिभृयान् न विचक्षणः गुरुदेवपितॄन् विप्रान् न च पादौ प्रसारयेत्

yugapaj jalam agniṃ ca bibhṛyān na vicakṣaṇaḥ gurudevapitṝn viprān na ca pādau prasārayet

हिन्दी अर्थ

कुछ लोग प्रत्यक्ष और अनुमानको ही प्रमाण मानेंगे। दूसरे लोग सबको अप्रमाण ही मानेंगे।

English

The wise should not bear water and fire at once; he should not stretch his feet toward teachers, gods, ancestors or Brahmins.

अध्याय २२१

श्लोक 102

नाचक्षीत धयन्तीं गां जलं नाञ्जलिना पिबेत् शौचकालेषु सर्वेषु गुरुष्व् अल्पेषु वा पुनः न विलम्बेत मेधावी न मुखेनानलं धमेत्

nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ jalaṃ nāñjalinā pibet śaucakāleṣu sarveṣu guruṣv alpeṣu vā punaḥ na vilambeta medhāvī na mukhenānalaṃ dhamet

हिन्दी अर्थ

रेष्ठ पुरुष दान और शीलरक्षामें तत्पर हो शुभ कर्मोका अनुष्ठान करेंगे। जब जगत्के मनुष्य सर्वभक्षी हो जायें, स्वयं ही आत्मरक्षाके लिये विवश हों-राजा आदिके द्वारा उनकी रक्षा असम्भव हो

English

He should not point out a cow that is drinking; he should not drink water with a cupped hand; at all times of purification, or with teachers or small things, the wise should not delay, nor blow fire with the mouth.

अध्याय २२१

श्लोक 103

तत्र विप्रा न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् ऋणप्रदाता वैद्यश् च श्रोत्रियः सजला नदी

tatra viprā na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam ṛṇapradātā vaidyaś ca śrotriyaḥ sajalā nadī

हिन्दी अर्थ

जाय, जब उनमें निर्दयता और निर्लज्जता आ जाय, तब उसे कषायका लक्षण समझना चाहिए (क्रोध-लोभ आदिके विकारको कषाय कहते हैं। युगान्तकालमें वह पराकाष्ठाको पहुँच जाता है।)

English

Brahmins, one should not live where these four are absent: a lender, a physician, a Shrotriya and a river with water.

अध्याय २२१

श्लोक 104

जितभृत्यो नृपो यत्र बलवान् धर्मतत्परः तत्र नित्यं वसेत् प्राज्ञः कुतः कुनृपतौ सुखम्

jitabhṛtyo nṛpo yatra balavān dharmatatparaḥ tatra nityaṃ vaset prājñaḥ kutaḥ kunṛpatau sukham

हिन्दी अर्थ

मुनिवरो! जब छोटे वर्णोके लोग ब्राह्मणोंकी सनातन वृत्तिका आश्रय लेने लगें, तब वह भी कषायका ही लक्षण है। युगान्तकालमें बड़े-बड़े भयंकर युद्ध, बड़ी भारी वर्षा, प्रचण्ड आँधी और जोरोंकी

English

Where the king has conquered his servants, is mighty and devoted to dharma, there the wise should always dwell; how is there happiness under a bad king?

अध्याय २२१

श्लोक 105

पौराः सुसंहता यत्र सततं न्यायवर्तिनः शान्तामत्सरिणो लोकास् तत्र वासः सुखोदयः

paurāḥ susaṃhatā yatra satataṃ nyāyavartinaḥ śāntāmatsariṇo lokās tatra vāsaḥ sukhodayaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्मी पड़ेगी। यह सब कषायका लक्षण है। लोग खेती काट लेंगे, कपड़े चुरा लेंगे, पानी पीनेका

English

Where citizens are well united and always follow justice, where people are peaceful and not envious, living there brings the rise of happiness.

अध्याय २२१

श्लोक 106

यस्मिन् कृषीवला राष्ट्रे प्रायशो नातिमानिनः यत्रौषधान्य् अशेषाणि वसेत् तत्र विचक्षणः

yasmin kṛṣīvalā rāṣṭre prāyaśo nātimāninaḥ yatrauṣadhāny aśeṣāṇi vaset tatra vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ही चोर ऐसे होंगे, जो चोरकी सम्पत्तिका भी अपहरण करेंगे। हत्यारोंको भी हत्या करनेवाले लोग होंगे। चोरोंके द्वारा चोरोंका नाश हो जानेपर जनताका कल्याण होगा। युगान्तकालमें मर्त्यलोकके

English

In whose kingdom the farmers are mostly not overproud and where all herbs are, there the wise should dwell.

अध्याय २२१

श्लोक 107

तत्र विप्रा न वस्तव्यं यत्रैतत् त्रितयं सदा जिगीषुः पूर्ववैरश् च जनश् च सततोत्सवः

tatra viprā na vastavyaṃ yatraitat tritayaṃ sadā jigīṣuḥ pūrvavairaś ca janaś ca satatotsavaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंको आयु अधिक-से-अधिक तीस वर्षको होगी। लोग दुर्बल, विषय-सेवनके कारण कृश तथा बुढ़ापे और शोकसे ग्रस्त होंगे। उस समय रोगोंके कारण उनकी इन्द्रियाँ क्षीण हो जायँगी ।

English

Brahmins, one should not live where these three are always: a conquest-seeker, old enmity, and people in constant festival.

अध्याय २२१

श्लोक 108

वसेन् नित्यं सुशीलेषु सहचारिषु पण्डितः यत्राप्रधृष्यो नृपतिर् यत्र सस्यप्रदा मही

vasen nityaṃ suśīleṣu sahacāriṣu paṇḍitaḥ yatrāpradhṛṣyo nṛpatir yatra sasyapradā mahī

हिन्दी अर्थ

फिर धीरे-धीरे लोग साधु पुरुषोंको सेवा, दान, सत्य एवं प्राणियोंको रक्षामें तत्पर होंगे। इससे धर्मके एक चरणको स्थापना होगी। उस धर्मसे लोगोंको कल्याणको प्राप्ति होगी। लोगोंके गुणोंमें

English

The wise should always live among those of good character and fellow-goers, where the king is unassailable and where the land gives crops.

अध्याय २२१

श्लोक 109

इत्य् एतत् कथितं विप्रा मया वो हितकाम्यया अतःपरं प्रवक्ष्यामि भक्ष्यभोज्यविधिक्रियाम्

ity etat kathitaṃ viprā mayā vo hitakāmyayā ataḥparaṃ pravakṣyāmi bhakṣyabhojyavidhikriyām

हिन्दी अर्थ

परिवर्तन होगा और धर्मसे लाभ होनेका अनुमान

English

Thus this has been told to you, Brahmins, by me, out of desire for your welfare. Next I shall tell the rules of eating and drinking.

अध्याय २२१

श्लोक 110

भोज्यम् अन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तं चिरसंभृतम् अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः

bhojyam annaṃ paryuṣitaṃ snehāktaṃ cirasaṃbhṛtam asnehā api godhūmayavagorasavikriyāḥ

हिन्दी अर्थ

कोई नास्तिकतापरायण, कोई धर्मका लोप करनेवाले दृढ होता जायगा। फिर श्रेष्ठ क्या है, इस बातपर और कोई द्विज अपनेको पण्डित माननेवाले होंगे। विचार करनेसे धर्म ही श्रेष्ठ दिखायी देगा। जिस बलिवैश्वदेव करके अतिथि आदिके लिये पहले ही जो अन्न निकाल दिया जाता है, वह ' अग्राशन' कहलाता है।

English

Food that is stale, soaked in oil and kept long may be eaten; even without oil, preparations of wheat, barley and cow-products too.

अध्याय २२१

श्लोक 111

शशकः कच्छपो गोधा श्वाविन् मत्स्यो ऽथ शल्यकः भक्ष्याश् चैते तथा वर्ज्यौ ग्रामशूकरकुक्कुटौ

śaśakaḥ kacchapo godhā śvāvin matsyo 'tha śalyakaḥ bhakṣyāś caite tathā varjyau grāmaśūkarakukkuṭau

हिन्दी अर्थ

प्रकार क्रमशः धर्मकी हानि हुई थी, उसी प्रकार उनके अनुरूप आशीर्वाद कहा है। धर्म, अर्थ, धीरे-धीरे प्रजा धर्मकी वृद्धिको प्राप्त होगी । इस काम और मोक्षके साधन, देवताओंको प्रतिक्रिया, प्रकार धर्मको पूर्णरूपसे अपना लेनेपर सब लोग पुण्य एवं शुभ आशीर्वाद तथा आयु--ये प्रत्येक सत्ययुग देखेंगे । सत्ययुगमें सबका व्यवहार अच्छा युगमें अलग-अलग होते हें । युगोंके परिवर्तन भी

English

Hare, tortoise, iguana, porcupine, fish and shalyaka are edible; but village boar and cock are to be avoided.

अध्याय २२१

श्लोक 112

पितृदेवादिशेषं च श्राद्धे ब्राह्मणकाम्यया प्रोक्षितं चौषधार्थं च खादन् मांसं न दुष्यति

pitṛdevādiśeṣaṃ ca śrāddhe brāhmaṇakāmyayā prokṣitaṃ cauṣadhārthaṃ ca khādan māṃsaṃ na duṣyati

हिन्दी अर्थ

होता है और युगान्तकालमें साधु-वृत्तिकी हानि चिरकालसे चलते रहते हैं । उत्पत्ति और संहारके बतायी जाती है। ऋषियोंने प्रत्येक युगमें देश- द्वारा नित्य परिवर्तनशील यह संसार कभी क्षणभरके कालकी अवस्थाके अनुसार पुरुषोंकी स्थिति देखकर लिये भी स्थिर नहीं रहता ।

English

What is left from ancestors and gods and the like at shraddha, out of desire of Brahmins, sprinkled and for medicinal purposes: eating meat so is not wrong.

अध्याय २२१

श्लोक 113

शङ्खाश्मस्वर्णरूप्याणां रज्जूनाम् अथ वाससाम् शाकमूलफलानां च तथा विदलचर्मणाम्

śaṅkhāśmasvarṇarūpyāṇāṃ rajjūnām atha vāsasām śākamūlaphalānāṃ ca tathā vidalacarmaṇām

हिन्दी अर्थ

नैमित्तिक और प्राकृत प्रलयका वर्णन व्यासजी कहते हैं-समस्त प्राणियोंका प्रलय है । उस समय सम्पूर्ण दृश्य जगत् अपने कारणभूत नैमित्तिक, प्राकृतिक और आत्यन्तिक भेदसे तीन अव्यक्तमें लीन हो जाता है। मनुष्यका निमेष प्रकारका माना गया है । कल्पके अन्तमें जो ब्राह्म (पलक गिरनेका काल) मात्रा कहलाता है; क्योंकि

English

Of conch, stone, gold, silver, ropes and garments, likewise of greens, roots and fruits, and bamboo and leather,

अध्याय २२१

श्लोक 114

मणिवस्त्रप्रवालानां तथा मुक्ताफलस्य च पात्राणां चमसानां च अम्बुना शौचम् इष्यते

maṇivastrapravālānāṃ tathā muktāphalasya ca pātrāṇāṃ camasānāṃ ca ambunā śaucam iṣyate

हिन्दी अर्थ

प्रलय होता है, वह नैमित्तिक है। मोक्षको आत्यन्तिक एक मात्रावाले अक्षरके उच्चारणमें जितना समय प्रलय कहते हैं और जो दो परार्ध व्यतीत होनेपर लगता है, उतना निमेषमें भी लगता है। पंद्रह हुआ करता है, उसका नाम प्राकृत प्रलय है। निमेषोंकी एक काष्ठा और तीस काष्ठाको एक मुनियोंने कहा--भगवन् ! हमें शास्त्रोंमें बताये कला होती है। पंद्रह कला एक नाड़ीका प्रमाण

English

jewels, cloth, coral and pearl, vessels and cups: cleansing by water is desired.

अध्याय २२१

श्लोक 115

तथाश्मकानां तोयेन अश्मसंघर्षणेन च सस्नेहानां च पात्राणां शुद्धिर् उष्णेन वारिणा

tathāśmakānāṃ toyena aśmasaṃgharṣaṇena ca sasnehānāṃ ca pātrāṇāṃ śuddhir uṣṇena vāriṇā

हिन्दी अर्थ

अनुसार परार्धकी संख्याका वर्णन कीजिये, जिसको है । साढे बारह पल ताँबेके बने हुए जलके पात्रसे दूना करनेसे प्राकृत प्रलयका ज्ञान हो सके। ।नाड़ीका ज्ञान होता है । उस पात्रमें चार अंगुल व्यासजी बोले--ब्राह्मणो ! एकसे दूसरे स्थानपर लंबी, चार माशेकी सुवर्णमयी शलाकासे छिद्र क्रमशः दसगुना गिनते चलते हैं, इस प्रकार अठारहवें किया जाता है। उस छिद्रको ऊपर करके जलमें

English

Likewise of stone things by water and rubbing with stone; of oily vessels, by hot water.

अध्याय २२१

श्लोक 116

शूर्पाणाम् अजिनानां च मुशलोलूखलस्य च संहतानां च वस्त्राणां प्रोक्षणात् संचयस्य च

śūrpāṇām ajinānāṃ ca muśalolūkhalasya ca saṃhatānāṃ ca vastrāṇāṃ prokṣaṇāt saṃcayasya ca

हिन्दी अर्थ

स्थानतक गिननेपर जो अन्तिम संख्या होती है, डुबो देनेपर जितनी देरमें वह पात्र भर जाय, वही उसका नाम परार्ध है। परार्धको दूना करनेसे जो एक नाडीका समय है। मगधदेशीय मापसे वह काल-संख्या होती है, वही प्राकृत प्रलयका समय पात्र जलप्रस्थ कहलाता है। दो नाड़ीका एक विष्णुपुराण ६। ३। ४ की विष्णुचित्तीय टीकामें यह संख्या इस प्रकार बतायी गयी है--एक, दश, शत, सहस्त्र,

English

Of winnowing baskets, deer-skins, pestle and mortar, and joined clothes, by sprinkling, and of a heap likewise.

अध्याय २२१

श्लोक 117

वल्कलानाम् अशेषाणाम् अम्बुमृच्छौचम् इष्यते आविकानां समस्तानां केशानां चैवम् इष्यते

valkalānām aśeṣāṇām ambumṛcchaucam iṣyate āvikānāṃ samastānāṃ keśānāṃ caivam iṣyate

हिन्दी अर्थ

अयुत, लक्ष, प्रयुत, कोटि, अर्बुद, अब्ज, खर्व, निखर्व, महापद्म, शङ्कु, समुद्र, अन्त्य, मध्य और परार्ध। उक्त श्लोककी ही टीका करते हुए श्रीधर स्वामीने वायुपुराणके कुछ श्लोक उद्धृत किये हैं, जो इस प्रकार हैं-- कोटिकोटिसहस्राणि परार्धमिति कीर्त्यते। परार्धद्विगुणं चापि परमाहुर्मनीषिणः॥

English

Of all barks, cleansing by water and earth is desired; and likewise of all woollen things and hair.

अध्याय २२१

श्लोक 118

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः शोधनं चैव भवति उपघातवतां सदा

siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ śodhanaṃ caiva bhavati upaghātavatāṃ sadā

हिन्दी अर्थ

अर्थात् ' कोटि कोटि सहस्त्र १००००००००००००००००० को एक परार्ध कहते हैं । इसको दूना करनेपर एक पर' होता है, ऐसा मनीषी पुरुषोंका कथन है । नीचे लिखे अड्डोंके १८ स्थान उत्तरोत्तर दसगुने जानने चाहिए-एक, दश, शत, सहस्र, अयुत, नियुत, प्रयुत, अर्बुद, न्यर्बुद, वृन्द, खर्व, निखर्व, शङ्ख, पद्म, समुद्र, मध्य, अन्त्य तथा परार्ध । परार्धको दूना करनेसे “पर” होता है विष्णुचित्तीय और श्रीधरी टीकाकी संख्याओंके नामोंमें कुछ अन्तर है-जैसे पूर्वगणनाके

English

By paste of mustard or paste of sesame again is purification, for those which have been defiled.

अध्याय २२१

श्लोक 119

तथा कार्पासिकानां च शुद्धिः स्याज् जलभस्मना दारुदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच् छुद्धिर् इष्यते

tathā kārpāsikānāṃ ca śuddhiḥ syāj jalabhasmanā dārudantāsthiśṛṅgāṇāṃ takṣaṇāc chuddhir iṣyate

हिन्दी अर्थ

अनुसार नियुत' दस लाखका वाचक है और द्वितीय गणनाकी रीतिसे वह एक लाखका बोध कराता है, इत्यादि ।

English

Likewise for cotton things, purity is by water and ashes; for wood, tooth, bone and horn, purity is desired by scraping.

अध्याय २२१

श्लोक 120

पुनः पाकेन भाण्डानां पार्थिवानाम् अमेध्यता शुद्धं भैक्ष्यं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा

punaḥ pākena bhāṇḍānāṃ pārthivānām amedhyatā śuddhaṃ bhaikṣyaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣinmukhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नैमित्तिक और प्राकृत प्रलयका वर्णन »

English

Again by firing for earthen vessels, impurity; alms are pure, the hand of an artisan, goods for sale, and a woman's mouth.

अध्याय २२१

श्लोक 121

रथ्यागमनविज्ञानं दासवर्गेण संस्कृतम् प्राक्प्रशस्तं चिरातीतम् अनेकान्तरितं लघु

rathyāgamanavijñānaṃ dāsavargeṇa saṃskṛtam prākpraśastaṃ cirātītam anekāntaritaṃ laghu

हिन्दी अर्थ

मुहूर्त, तीस मुहूर्तका एक दिन-रात और तीस है। तीनों लोकोंके जल और वृक्ष दग्ध हो जानेके

English

The knowledge of a road's arrival, refined by a body of servants; what was earlier praised, long past, many times intervened, light,

अध्याय २२१

श्लोक 122

अन्तः प्रभूतं बालं च वृद्धान्तरविचेष्टितम् कर्मान्तागारशालाश् च स्तनद्वयं शुचि स्त्रियाः

antaḥ prabhūtaṃ bālaṃ ca vṛddhāntaraviceṣṭitam karmāntāgāraśālāś ca stanadvayaṃ śuci striyāḥ

हिन्दी अर्थ

दिन-रातका एक मास होता है। बारह मासका एक वर्ष होता है। देवलोकमें यही एक दिन-रात कहलाता है । ऐसे तीन सौ साठ वर्षोका देवताओंका एक वर्ष होता है। बारह हजार दिव्य वर्षोका एक

English

within plentiful, and the child, and the doings of the old; workshops, houses and halls; a woman's two breasts are pure.

अध्याय २२१

श्लोक 123

शुचयश् च तथैवापः स्रवन्त्यो गन्धवर्जिताः भूमिर् विशुध्यते कालाद् दाहमार्जनगोकुलैः

śucayaś ca tathaivāpaḥ sravantyo gandhavarjitāḥ bhūmir viśudhyate kālād dāhamārjanagokulaiḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्युग बताया गया है। एक हजार चतुर्युगको ब्रह्माका एक दिन कहते हैं। यही एक कल्प कहलाता है। द्विजवरो! उस एक कल्पमें चौदह मनु बीत जाते हैं। उसके अन्तमें जो प्रलय होता

English

Waters are pure, flowing, free of smell; the earth is purified by time, burning, sweeping and cattle-herds.

अध्याय २२१

श्लोक 124

लेपाद् उल्लेखनात् सेकाद् वेश्म संमार्जनादिना केशकीटावपन्ने च गोघ्राते मक्षिकान्विते

lepād ullekhanāt sekād veśma saṃmārjanādinā keśakīṭāvapanne ca goghrāte makṣikānvite

हिन्दी अर्थ

है, उसको ब्राह्म या नैमित्तिक प्रलय कहते हैं। अब मैं उसके भयंकर स्वरूपका वर्णन करता हूँ। इसके बाद प्राकृत प्रलयका वर्णन करूँगा। एक सहस्त्र चतुर्युग बीतनेपर यह भूतल प्रायः क्षीण हो

English

A house by plastering, scratching, sprinkling, sweeping and the like; when hair or insects have fallen into food, or it is smelled by a cow, or has flies,

अध्याय २२१

श्लोक 125

मृदम्बु भस्म चाप्य् अन्ने प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये औदुम्बराणाम् अम्लेन वारिणा त्रपुसीसयोः

mṛdambu bhasma cāpy anne prakṣeptavyaṃ viśuddhaye audumbarāṇām amlena vāriṇā trapusīsayoḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है। उस समय सौ वर्षोतक अत्यन्त घोर अनावृष्टि होती है-वर्षाका अत्यन्त अभाव हो जाता है। मुनिवरो! उस अनावृष्टिके कारण अल्प

English

earth, water and ashes should be put in the food for purification. For copper vessels, by sour water; tin and lead by water;

अध्याय २२१

श्लोक 126

भस्माम्बुभिश् च कांस्यानां शुद्धिः प्लावो द्रवस्य च अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर् गन्धापहरणेन च

bhasmāmbubhiś ca kāṃsyānāṃ śuddhiḥ plāvo dravasya ca amedhyāktasya mṛttoyair gandhāpaharaṇena ca

हिन्दी अर्थ

कारण यह पृथ्वी कछुएकी पीठकी भाँति दिखायी

English

purity of bronze vessels by ashes and water, and by flooding of liquid; what is stained with impurity by earth and water and removing smell.

अध्याय २२१

श्लोक 127

अन्येषां चैव द्रव्याणां वर्णगन्धांश् च हारयेत् शुचि मांसं तु चाण्डालक्रव्यादैर् विनिपातितम्

anyeṣāṃ caiva dravyāṇāṃ varṇagandhāṃś ca hārayet śuci māṃsaṃ tu cāṇḍālakravyādair vinipātitam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भूतसर्गका संहार करनेवाले कालाग्रिरुद्र- रूपधारी श्रीहरि शेषनागके श्वासजनित तापसे नीचेके समस्त पातालोंको जलाना आरम्भ करते हैं । सातों पातालोंको भस्म कर डालनेके पश्चात् वह प्रचण्ड

English

Of other things also he should remove colour and smell. Meat is pure that is killed by Chandalas and flesh-eaters;

अध्याय २२१

श्लोक 128

रथ्यागतं च तैलादि शुचि गोतृप्तिदं पयः रजो ऽग्निर् अश्वगोछाया रश्मयः पवनो मही

rathyāgataṃ ca tailādi śuci gotṛptidaṃ payaḥ rajo 'gnir aśvagochāyā raśmayaḥ pavano mahī

हिन्दी अर्थ

अग्नि भूमिपर पहुँचकर सम्पूर्ण भूमण्डलको भी भस्म कर डालती है। फिर भुवर्लोक और स्वर्लोकको जलाकर ज्चाला-मालाओंके महान् आवर्तके रूपमें वह दारुण अग्नि सब ओर चक्कर लगाने लगती

English

oil and the like on a road; cow's milk, giving satisfaction, is pure. Dust, fire, the shadow of a horse or cow, rays, wind, earth,

अध्याय २२१

श्लोक 129

विप्लुषो मक्षिकाद्याश् च दुष्टसङ्गाद् अदोषिणः अजाश्वं मुखतो मेध्यं न गोर् वत्सस्य चाननम्

vipluṣo makṣikādyāś ca duṣṭasaṅgād adoṣiṇaḥ ajāśvaṃ mukhato medhyaṃ na gor vatsasya cānanam

हिन्दी अर्थ

है। उस समय प्रचण्ड लपटोंसे घिरी हुई यह सारी त्रिलोकी जलते हुए कड़ाह-सी प्रतीत होती है। तत्पश्चात् भुवर्लोक और स्वर्लोकके निवासी अत्यन्त तापसे संतप्त एवं क्षीणशक्ति होकर कहीं

English

drops, flies and the like are not defiled by contact with the defiled. The mouth of a goat or horse is pure, not that of a cow or calf.

अध्याय २२१

श्लोक 130

मातुः प्रस्रवणे मेध्यं शकुनिः फलपातने आसनं शयनं यानं तटौ नद्यास् तृणानि च

mātuḥ prasravaṇe medhyaṃ śakuniḥ phalapātane āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ taṭau nadyās tṛṇāni ca

हिन्दी अर्थ

रहनेके लिये स्थान न होनेसे महरलोकमें चले जाते

English

Pure is the milk flowing from the mother; a bird in knocking down fruit; seat, bed, vehicle, river banks and grass

अध्याय २२१

श्लोक 131

सोमसूर्यांशुपवनैः शुध्यन्ते तानि पण्यवत् रथ्यापसर्पणे स्नाने क्षुत्पानानां च कर्मसु

somasūryāṃśupavanaiḥ śudhyante tāni paṇyavat rathyāpasarpaṇe snāne kṣutpānānāṃ ca karmasu

हिन्दी अर्थ

शक्तिवाले अनेकानेक पार्थिव जीव अत्यन्त पीडित हैं। वहाके लोग भी उस महान् तापसे तस्त हो

English

are purified by moon, sun, rays and wind, as with goods for sale. On passing along a road, in bathing, in acts of sneezing and drinking,

अध्याय २२१

श्लोक 132

आचामेत यथान्यायं वाससः परिधापने स्पृष्टानाम् अथ संस्पर्शैर् द्विरथ्याकर्दमाम्भसि

ācāmeta yathānyāyaṃ vāsasaḥ paridhāpane spṛṣṭānām atha saṃsparśair dvirathyākardamāmbhasi

हिन्दी अर्थ

होनेसे नष्ट हो जाते हैं। तदनन्तर रुद्ररूपधारी

English

one should rinse according to rule; in putting on garments; by touches of those touched, in water or mud of a double road;

अध्याय २२१

श्लोक 133

पक्वेष्टकचितानां च मेध्यता वायुसंश्रयात् प्रभूतोपहताद् अन्नाद् अग्रम् उद्धृत्य संत्यजेत्

pakveṣṭakacitānāṃ ca medhyatā vāyusaṃśrayāt prabhūtopahatād annād agram uddhṛtya saṃtyajet

हिन्दी अर्थ

वहाँसे हटकर जनलोकमें प्रवेश करते हैं । मुनिवरो!

English

for things built of baked brick, purity is by exposure to wind. From much-damaged food, the first portion should be taken out and discarded.

अध्याय २२१

श्लोक 134

शेषस्य प्रोक्षणं कुर्याद् आचम्याद्भिस् तथा मृदा उपवासस् त्रिरात्रं तु दुष्टभक्ताशिनो भवेत्

śeṣasya prokṣaṇaṃ kuryād ācamyādbhis tathā mṛdā upavāsas trirātraṃ tu duṣṭabhaktāśino bhavet

हिन्दी अर्थ

अविनाशी भगवान् विष्णु जगतूका संहार करनेके इसके बाद रुद्ररूपधारी श्रीजनार्दन सम्पूर्ण जगत्को लिये सम्पूर्ण प्रजाको अपनेमें लीन कर लेनेका दग्ध करके अपने मुखके निःश्वासे मेघोंको प्रकट यत्न करते हैं। मुनिवरो! उस समय भगवान् करते हैं। उस समय आकाशमें घोर संवर्तक मेघ विष्णु सूर्यको सातों किरणोंमें स्थित होकर पृथ्वीका उमड़ आते हैं, जो बड़े-बड़े गजराजोंके समान

English

He should sprinkle the rest, rinse with water and earth; one who eats bad food should fast three nights.

अध्याय २२१

श्लोक 135

अज्ञाने ज्ञानपूर्वे तु तद्दोषोपशमे न तु उदक्यां वावलग्नां च सूतिकान्त्यावसायिनः

ajñāne jñānapūrve tu taddoṣopaśame na tu udakyāṃ vāvalagnāṃ ca sūtikāntyāvasāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीमें स्थित समस्त जलको सोखकर वे समूची वसुधाको सुखा डालते हैं। समुद्र, नदी, पर्वतीय नदी, झरने तथा पातालोंमें जो जल होता है, वह सब वे सुखा देते हैं । तत्पश्चात् भगवान्के प्रभावसे

English

In ignorance, or knowing beforehand, for pacifying its fault, and not for a menstruating woman or one touched, or one who stays after delivery, the outcaste —

अध्याय २२१

श्लोक 136

स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति

spṛṣṭvā snāyīta śaucārthaṃ tathaiva mṛtahāriṇaḥ nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasnehaṃ snātvā vipro viśudhyati

हिन्दी अर्थ

और सब जगहके जलका शोषण करनेसे परिपुष्ट हुई वे सूर्यकी सात रश्मियाँ सात सूर्योके रूपमें प्रकट होती हैं। उस समय ऊपर-नीचे सब ओर जाज्वल्यमान होकर वे सातों सूर्य पाताललोकसहित

English

having touched them, one should bathe for purity; likewise a corpse-carrier. A Brahmin who touches a human bone with fat is purified by bathing;

अध्याय २२१

श्लोक 137

आचम्यैव तु निःस्नेहं गाम् आलभ्यार्कम् ईक्ष्य वा न लङ्घयेत् तथैवाथ ष्ठीवनोद्वर्तनानि च

ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gām ālabhyārkam īkṣya vā na laṅghayet tathaivātha ṣṭhīvanodvartanāni ca

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण त्रिलोकीको जला डालते हें । उन तेजस्वी सूयाँको किरणोंसे जलती हुईं त्रिलोकी पर्वत,

English

if without fat, only by rinsing, touching a cow or looking at the sun. He should not cross over spittle and rubbings.

अध्याय २२१

श्लोक 138

गृहाद् उच्छिष्टविण्मूत्रं पादाम्भस् तत् क्षिपेद् बहिः पञ्चपिण्डान् अनुद्धृत्य न स्नायात् परवारिणि

gṛhād ucchiṣṭaviṇmūtraṃ pādāmbhas tat kṣiped bahiḥ pañcapiṇḍān anuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होते हैं। वे बिजलीकी गड़गड़ाहटके साथ भयंकर गर्जना करते हैं। उनका आकार विशाल होता है, अपनी विकट गर्जनासे वे सम्पूर्ण आकाशको व्याप्त कर लेते हैं और मूसलाधार पानी बरसाकर

English

Leftovers, faeces, urine and foot-water from the house should be thrown outside. Without lifting five pindas of earth one should not bathe in another's water.

अध्याय २२१

श्लोक 139

स्नायीत देवखातेषु गङ्गाह्रदसरित्सु च नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस् तिष्ठेत् कदाचन

snāyīta devakhāteṣu gaṅgāhradasaritsu ca nodyānādau vikāleṣu prājñas tiṣṭhet kadācana

हिन्दी अर्थ

त्रिलोकीके भीतर फैले हुए उस अत्यन्त भयंकर अग्निको पूर्णरूपसे बुझा देते हैं। रथको धुरीके समान स्थूल धाराओंको वर्षां करते हुए सम्पूर्ण जगत्को जलसे आप्लावित कर देते हैं । सम्पूर्ण

English

He should bathe in god-dug ponds, Ganga, lakes and rivers; the wise should never stay in gardens and the like at improper times.

अध्याय २२१

श्लोक 140

नालपेज् जनविद्विष्टान् वीरहीनास् तथा स्त्रियः देवतापितृसच्छास्त्रयज्विसंन्यासिनिन्दकैः

nālapej janavidviṣṭān vīrahīnās tathā striyaḥ devatāpitṛsacchāstrayajvisaṃnyāsinindakaiḥ

हिन्दी अर्थ

भूतलको जलमग्न करनेके पश्चात् वे भुवर्लोकको भी डुबो देते हैं। उस समय संसारमें सब ओर अन्धकार छा जाता है। चर और अचर सब नष्ट

English

He should not converse with those hated by the people, women without heroes (widows), those who censure gods, ancestors, good scripture, sacrificers and renunciants.

अध्याय २२१

श्लोक 141

कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुध्यत्य् अर्कावलोकनात् अवलोक्य तथोदक्यां संन्यस्तं पतितं शवम्

kṛtvā tu sparśanālāpaṃ śudhyaty arkāvalokanāt avalokya tathodakyāṃ saṃnyastaṃ patitaṃ śavam

हिन्दी अर्थ

नदी और समुद्र आदिके सहित नीरस हो जाती हो जाते हैं। उस अवस्थामें वे महान् संवर्तक मेघ

English

having touched or conversed (with them) he is purified by looking at the sun; likewise on seeing a menstruating woman, a renunciate, a fallen person, a corpse.

अध्याय २२१

श्लोक 142

विधर्मिसूतिकाषण्ढविवस्त्रान्त्यावसायिनः मृतनिर्यातकांश् चैव परदाररताश् च ये

vidharmisūtikāṣaṇḍhavivastrāntyāvasāyinaḥ mṛtaniryātakāṃś caiva paradāraratāś ca ye

हिन्दी अर्थ

सौ वर्षांसे अधिक कालतक वर्षा करते रहते हैं। गन्ध आदि गुणको जल अपनेमें लीन कर लेता

English

Those of unrighteous conduct, a woman after childbirth, a eunuch, a naked person, the lowest of outcastes, those who carry the dead, and those who delight in others' wives —

अध्याय २२१

श्लोक 143

एतद् एव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनम् आत्मनः अभोज्यभिक्षुपाखण्डमार्जारखरकुक्कुटान्

etad eva hi kartavyaṃ prājñaiḥ śodhanam ātmanaḥ abhojyabhikṣupākhaṇḍamārjārakharakukkuṭān

हिन्दी अर्थ

द्विजवरो ! जब सारा जल सप्तर्षियोंके स्थानतक है । गन्ध नष्ट हो जानेसे पृथ्वीका लय हो जाता पहुँचकर स्थिर होता है, उस समय सम्पूर्ण त्रिलोकी है । गन्धतन्मात्राका नाश हो जानेके कारण सारी एकार्णवमग्न हो जाती है । तदनन्तर भगवान् विष्णुके पृथ्वी जलरूपमें परिणत हो जाती है। फिर तो नि: श्वाससे प्रकट हुई वायु उन मेघोंको छिन्न-भिन्न जल बड़े वेगसे घोर शब्द करते हुए बढ्ने लगता

English

this very purification of oneself is to be done by the wise: one should avoid unfit food, beggars, hypocrites, cats, asses and cocks,

अध्याय २२१

श्लोक 144

पतितापविद्धचाण्डालमृताहारांश् च धर्मवित् संस्पृश्य शुध्यते स्नानाद् उदक्याग्रामशूकरौ

patitāpaviddhacāṇḍālamṛtāhārāṃś ca dharmavit saṃspṛśya śudhyate snānād udakyāgrāmaśūkarau

हिन्दी अर्थ

कर देती है और सौ वर्षोसे अधिक कालतक है और सम्पूर्ण जगतूको व्याप्त कर लेता है। वह

English

the fallen, the cast-out, Chandalas, and eaters of the dead; the knower of dharma is purified by bathing on touching a menstruating woman, a village boar,

अध्याय २२१

श्लोक 145

तद्वच् च सूतिकाशौचदूषितौ पुरुषाव् अपि यस्य चानुदिनं हानिर् गृहे नित्यस्य कर्मणः

tadvac ca sūtikāśaucadūṣitau puruṣāv api yasya cānudinaṃ hānir gṛhe nityasya karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बहती रहती है। फिर विश्वके आदिकारण, अनादि, अचिन्त्य एवं सर्वभूतमय भूतभावन भगवान् सम्पूर्ण वायुको पीकर एकार्णवके जलमें शेषनागकी शय्यापर आसीन होते हैं। वे आदिकर्ता भगवान् श्रीहरि

English

and likewise persons defiled by birth-impurity. One in whose house daily loss of the daily rite occurs,

अध्याय २२१

श्लोक 146

यश् च ब्राह्मणसंत्यक्तः किल्बिषाशी नराधमः नित्यस्य कर्मणो हानिं न कुर्वीत कदाचन

yaś ca brāhmaṇasaṃtyaktaḥ kilbiṣāśī narādhamaḥ nityasya karmaṇo hāniṃ na kurvīta kadācana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीका रूप धारण करके शयन करते हैं। उस समय जनलोकके सनकादि सिद्ध उनकी स्तुति करते हैं और ब्रह्मलोकके मुमुक्ष उनका चिन्तन करते रहते हैं। वे परमेश्वर अपनी मायामयी दिव्य

English

and the lowest of men, who is abandoned by Brahmins and eats sin, should never cause loss of the daily rite.

अध्याय २२१

श्लोक 147

तस्य त्व् अकरणं वक्ष्ये केवलं मृतजन्मसु दशाहं ब्राह्मणस् तिष्ठेद् दानहोमविवर्जितः

tasya tv akaraṇaṃ vakṣye kevalaṃ mṛtajanmasu daśāhaṃ brāhmaṇas tiṣṭhed dānahomavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

योगनिद्राका आश्रय ले अपने ही वासुदेव नामक स्वरूपका चिन्तन करते हैं। विप्रवरो! यह नैमित्तिक नामका प्रलय है। इसमें निमित्त यही है कि उस समय ब्रह्मरूपधारी श्रीहरि शयन करते हैं। जबतक

English

Its non-performance I shall tell, only in cases of death and birth: a Brahmin should remain ten days without gifts and oblations;

अध्याय २२१

श्लोक 148

क्षत्रियो द्वादशाहं च वैश्यो मासार्धम् एव च शूद्रश् च मासम् आसीत निजकर्मविवर्जितः

kṣatriyo dvādaśāhaṃ ca vaiśyo māsārdham eva ca śūdraś ca māsam āsīta nijakarmavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सचेष्ट रहता है और जब वे मायामयी शय्यापर शयन करते हैं, उस समय सारा जगत् विलीन हो जाता है। ब्रह्माजीका जो सहस्र चतुर्युगका दिन होता है, एकार्णवमें शयन करनेपर उनकी उतनी

English

a Kshatriya twelve days, a Vaishya half a month, and a Shudra a month, abandoning their own work.

अध्याय २२१

श्लोक 149

ततः परं निजं कर्म कुर्युः सर्वे यथोचितम् प्रेताय सलिलं देयं बहिर् गत्वा तु गोत्रकैः

tataḥ paraṃ nijaṃ karma kuryuḥ sarve yathocitam pretāya salilaṃ deyaṃ bahir gatvā tu gotrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

ही बडी रात्रि होती है। रात्रिके बाद जागनेपर ब्रह्मरूपधारी अजन्मा श्रीविष्णु पुनः सृष्टि करते हैं, यह बात मैं पहले बतला चुका हूँ। यह कल्पका संहार, अन्तर प्रलय अथवा नैमित्तिक प्रलय कहा

English

After that all should do their own work as is fitting. Water should be given to the dead, going outside, by the gotra-kin.

अध्याय २२१

श्लोक 150

प्रथमे ऽह्नि चतुर्थे च सप्तमे नवमे तथा तस्यास्थिसंचयः कार्यश् चतुर्थे ऽहनि गोत्रकैः

prathame 'hni caturthe ca saptame navame tathā tasyāsthisaṃcayaḥ kāryaś caturthe 'hani gotrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

गया। अब प्राकृत प्रलयका वर्णन सुनो।

English

On the first, fourth, seventh and ninth days, and likewise the collecting of his bones should be done by the gotra-kin on the fourth day.

अध्याय २२१

श्लोक 151

ऊर्ध्वं संचयनात् तेषाम् अङ्गस्पर्शो विधीयते गोत्रकैस् तु क्रियाः सर्वाः कार्याः संचयनात् परम्

ūrdhvaṃ saṃcayanāt teṣām aṅgasparśo vidhīyate gotrakais tu kriyāḥ sarvāḥ kāryāḥ saṃcayanāt param

हिन्दी अर्थ

कहीं तो स्थिर रहता है और कहीं वेगसे बहता रहता है। इस प्रकार सम्पूर्ण लोक सब ओरसे तरङ्गमालाओंसे युक्त जल-राशिद्वारा व्याप्त हो जाते हैं । तत्पश्चात् जलके गुण रसको तेज पी लेता है ।

English

After the collecting of bones, touching of their limbs is ordained; and all rites should be done by gotra-kin after the collecting.

अध्याय २२१

श्लोक 152

स्पर्श एव सपिण्डानां मृताहनि तथोभयोः अन्वर्थम् इच्छया शस्त्ररज्जुबन्धनवह्निषु

sparśa eva sapiṇḍānāṃ mṛtāhani tathobhayoḥ anvartham icchayā śastrarajjubandhanavahniṣu

हिन्दी अर्थ

रसतन्मात्राका नाश होनेसे जल अत्यन्त तप्त होकर सूख जाता है। रसका अपहरण होनेसे सम्पूर्ण जल तेज:स्वरूप हो जाता है। इस प्रकार जब तेजसे आवत होकर जल अग्निकी-सी अवस्थामें

English

Touch alone for sapindas on the day of death and for both; in accordance with the meaning, by choice, for those bound by weapons, rope, fire,

अध्याय २२१

श्लोक 153

विषप्रतापादिमृते प्रायानाशकयोर् अपि बाले देशान्तरस्थे च तथा प्रव्रजिते मृते

viṣapratāpādimṛte prāyānāśakayor api bāle deśāntarasthe ca tathā pravrajite mṛte

हिन्दी अर्थ

पहुँच जाता है, तब अग्नितत्व सब ओर फैलकर उस जलको सोख लेता है। उस समय सम्पूर्ण जगत्में धीरे-धीरे आगकी लपटें फैल जाती हैं। जब सारा जगत् ऊपर-नीचे और इधर-उधर अग्निको

English

dead by poison, heat and the like, by fasting to death, a child, one in another country, and a renunciant who has died —

अध्याय २२१

श्लोक 154

सद्यः शौचं मनुष्याणां त्र्यहम् उक्तम् अशौचकम् सपिण्डानां सपिण्डस् तु मृते ऽन्यस्मिन् मृतो यदि

sadyaḥ śaucaṃ manuṣyāṇāṃ tryaham uktam aśaucakam sapiṇḍānāṃ sapiṇḍas tu mṛte 'nyasmin mṛto yadi

हिन्दी अर्थ

ज्वालाओंसे व्याप्त हो जाता है, तब अग्निके प्रकाशक गुण रूपको वायुतत्त्व अपनेमें लीन कर लेता है। सबके कारणस्वरूप वायुमें जब अग्निका प्रकाशक तत्त्व--रूप विलीन हो जाता है, तब रूपतन्मात्राके

English

immediate purity for men; three days of impurity is stated. If a sapinda of sapindas dies when another has died,

अध्याय २२१

श्लोक 155

पूर्वशौचं समाख्यातं कार्यास् तत्र दिनक्रियाः एष एव विधिर् दृष्टो जन्मन्य् अपि हि सूतके

pūrvaśaucaṃ samākhyātaṃ kāryās tatra dinakriyāḥ eṣa eva vidhir dṛṣṭo janmany api hi sūtake

हिन्दी अर्थ

नष्ट हो जानेसे अग्नितत्त्व रूपहीन हो स्वयं ही शान्त हो जाता है। फिर वायु प्रचण्ड गतिसे चलने लगती है। तेजस्तत्त्वके वायुमें स्थित हो जानेसे जगत्में प्रकाश नहीं रह जाता। तब वायुतत्त्व

English

the former purification is declared, the daily rites are to be done there. This same rule is seen even in birth-impurity.

अध्याय २२१

श्लोक 156

सपिण्डानां सपिण्डेषु यथावत् सोदकेषु च पुत्रे जाते पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते

sapiṇḍānāṃ sapiṇḍeṣu yathāvat sodakeṣu ca putre jāte pituḥ snānaṃ sacailasya vidhīyate

हिन्दी अर्थ

अपने उद्धव और लयस्थान आकाशका आश्रय ले ऊपर-नीचे, अगल-बगल एवं दसौं दिशाओंमें

English

For sapindas among sapindas, as appropriate, and for those with water-giving, when a son is born the father's bath with clothes is ordained.

अध्याय २२१

श्लोक 157

तत्रापि यदि वान्यस्मिन्न् अनुयातस् ततः परम् तत्रापि शुद्धिर् उदिता पूर्वजन्मवतो दिनैः

tatrāpi yadi vānyasminn anuyātas tataḥ param tatrāpi śuddhir uditā pūrvajanmavato dinaiḥ

हिन्दी अर्थ

अनावृष्टि और अग्नि आदिके द्वारा जब सब बड़े वेगसे बहने लगता है। तदनन्तर वायुके भी

English

If there another person follows after that, purification there too is stated by the days of the earlier birth.

अध्याय २२१

श्लोक 158

दशद्वादशमासार्धमाससंख्यैर् दिनैर् गतैः स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाविधि

daśadvādaśamāsārdhamāsasaṃkhyair dinair gataiḥ svāḥ svāḥ karmakriyāḥ kuryuḥ sarve varṇā yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंका संहार हो जाता है और सम्पूर्ण लोक गुण स्पर्शको आकाश ग्रस लेता है। इससे वायु तथा समस्त पाताल नष्ट हो जाते हैं, उस समय शान्त हो जाती है और केवल आवरणशून्य आकाश भगवान् विष्णुको इच्छासे प्राकृत प्रलयका अवसर रह जाता है। वह रूप, रस, स्पर्श, गन्ध तथा उपस्थित होनेपर महत्तत्त्वसे लेकर विशेषपर्यन्त आकारसे रहित परम महान् आकाश सबको व्याप्त

English

After ten, twelve, a month, or a half-month's days have passed, all varnas should do their own rites by rule.

अध्याय २२१

श्लोक 159

प्रेतम् उद्दिश्य कर्तव्यम् एकोद्दिष्टम् अतः परम् दानानि चैव देयानि ब्राह्मणेभ्यो मनीषिभिः

pretam uddiśya kartavyam ekoddiṣṭam ataḥ param dānāni caiva deyāni brāhmaṇebhyo manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विकारोंका क्षय हो जाता है। पहले भूमिके करके प्रकाशित होता है। आकाश सब ओरसे

English

Then Ekoddishta should be done for the dead, and gifts should be given to Brahmins by the wise.

अध्याय २२१

श्लोक 160

यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चास्य दयितं गृहे तत् तद् गुणवते देयं तद् एवाक्षयम् इच्छता

yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāsya dayitaṃ gṛhe tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā

हिन्दी अर्थ

आत्यन्तिक प्रलयका निरूपण, आध्यात्मिक आदि त्रिविध तापोंका वर्णन

English

Whatever is dearest in the world and whatever is dear to him in the house, that should be given to the virtuous by one wishing it to be imperishable.

अध्याय २२१

श्लोक 161

पूर्णैस् तु दिवसैः स्पृष्ट्वा सलिलं वाहनायुधैः दत्तप्रेतोदपिण्डाश् च सर्वे वर्णाः कृतक्रियाः

pūrṇais tu divasaiḥ spṛṣṭvā salilaṃ vāhanāyudhaiḥ dattapretodapiṇḍāś ca sarve varṇāḥ kṛtakriyāḥ

हिन्दी अर्थ

गोल एवं छत्रस्वरूप है। शब्द उसका गुण है। वह शब्दतन्मात्रायुक्त आकाश सम्पूर्ण विश्वको आवृत किये रहता है। तत्पश्चात् आकाशको भूतादि (तामस

English

When the days are complete, having touched water, vehicles and weapons, all varnas who have given pindas and water to the dead and done the rites

अध्याय २२१

श्लोक 162

कुर्युः समग्राः शुचिनः परत्रेह च भूतये अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता

kuryuḥ samagrāḥ śucinaḥ paratreha ca bhūtaye adhyetavyā trayī nityaṃ bhavitavyaṃ vipaścitā

हिन्दी अर्थ

उसीकी महिमाका गान किया जाता है। प्रवृत्ति (कर्मयोग) और निवृत्ति (सांख्ययोग)-के भेदसे बैदिक कर्म दो प्रकारके हें । उन दोनों ही कर्मोद्वारा

English

should all do them purely for welfare hereafter and here. The three Vedas should be studied constantly; the wise should be so.

अध्याय २२१

श्लोक 163

धर्मतो धनम् आहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः येन प्रकुपितो नात्मा जुगुप्साम् एति भो द्विजाः

dharmato dhanam āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ yena prakupito nātmā jugupsām eti bho dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अहंकार), भूतादिको महत्तत्त्व और इन सबके मनुष्य यज्ञस्वरूप भगवानको आराधना करते हैं।

English

Wealth should be gained by dharma and sacrifice carefully done, so that one's self, Brahmins, is not enraged or reproached.

अध्याय २२१

श्लोक 164

तत् कर्तव्यम् अशङ्केन यन् न गोप्यं महाजनैः एवम् आचरतो विप्राः पुरुषस्य गृहे सतः

tat kartavyam aśaṅkena yan na gopyaṃ mahājanaiḥ evam ācarato viprāḥ puruṣasya gṛhe sataḥ

हिन्दी अर्थ

सहित महत्तत््वको मूल प्रकृति अपनेमें लीन कर लेती है । द्विजवरो! न्यूनता और अधिकतासे रहित जो सत्त्वादि तीनों गुणोंकी साम्यावस्था है, उसीको प्रकृति कहते हैं। यही प्रधान भी कहलाती है।

English

That should be done without fear which is not to be hidden from the great. Thus acting, Brahmins, a man in the house, being good,

अध्याय २२१

श्लोक 165

धर्मार्थकामं संप्राप्य परत्रेह च शोभनम् इदं रहस्यम् आयुष्यं धन्यं बुद्धिविवर्धनम्

dharmārthakāmaṃ saṃprāpya paratreha ca śobhanam idaṃ rahasyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ buddhivivardhanam

हिन्दी अर्थ

प्रधान ही सम्पूर्ण सृष्टिका प्रधान कारण है । ब्राह्मणो!

English

obtains dharma, wealth and desire, and auspiciousness hereafter. This secret is life-giving, blessed, increasing wisdom,

अध्याय २२१

श्लोक 166

सर्वपापहरं पुण्यं श्रीपुष्ट्यारोग्यदं शिवम् यशःकीर्तिप्रदं नॄणां तेजोबलविवर्धनम्

sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ śrīpuṣṭyārogyadaṃ śivam yaśaḥkīrtipradaṃ nṝṇāṃ tejobalavivardhanam

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्तिमार्गके अनुयायी पुरुष ऋक्, यजुः और सामवेदोक्त मार्गोसे यज्ञोंके स्वामी यज्ञपुरुष भगवान् पुरुषोत्तमका यजन करते हैं तथा निवृत्ति एवं योगमार्गके पथिक ज्ञानयोगके द्वारा ज्ञानात्मा, ज्ञानमूर्तिं एवं

English

removing all sin, holy, granting fortune, nourishment and health, auspicious, giving fame and renown to men, increasing brilliance and strength.

अध्याय २२१

श्लोक 167

अनुष्ठेयं सदा पुंभिः स्वर्गसाधनम् उत्तमम् ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः शूद्रैश् च मुनिसत्तमाः

anuṣṭheyaṃ sadā puṃbhiḥ svargasādhanam uttamam brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś ca munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्तिफलदायक भगवान् विष्णुको आराधना करते

English

It should always be practised by men, the best means of heaven, by Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras, best of sages;

अध्याय २२१

श्लोक 168

ज्ञातव्यं सुप्रयत्नेन सम्यक् श्रेयोभिकाङ्क्षिभिः ज्ञात्वैव यः सदा कालम् अनुष्ठानं करोति वै

jñātavyaṃ suprayatnena samyak śreyobhikāṅkṣibhiḥ jñātvaiva yaḥ sadā kālam anuṣṭhānaṃ karoti vai

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार यह सम्पूर्ण प्रकृति व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी हैं। हस्व, दीर्घ और प्लुत स्वरोंके द्वारा जिस है। इसमें जो व्यक्त स्वरूप है, वह अव्यक्तमें किसी वस्तुका प्रतिपादन किया जाता है और जो

English

it should be known with great effort by those seeking welfare, rightly. One who, knowing it, always practises it at the right time

अध्याय २२१

श्लोक 169

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते सारात् सारतरं चेदम् आख्यातं द्विजसत्तमाः

sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate sārāt sārataraṃ cedam ākhyātaṃ dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजवरो प्रकृतिसे भिन्न जो एक सिद्ध, अक्षर, नित्य तथा सर्वव्यापी पुरुष है, बह भी सर्वभूतमय परमात्माका ही अंश है । जो सत्तामात्रस्वरूप, ज्ञेय, ज्ञानात्मा और देहात्मसंघातसे परे है, जिसमें नाम

English

is freed from all sins and honoured in the heavenly world. This most essential of essences has been told, best of Brahmins:

अध्याय २२१

श्लोक 170

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं न देयं यस्य कस्यचित् न नास्तिकाय दातव्यं न दुष्टमतये द्विजाः न दाम्भिकाय मूर्खाय न कुतर्कप्रलापिने

śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ na deyaṃ yasya kasyacit na nāstikāya dātavyaṃ na duṣṭamataye dvijāḥ na dāmbhikāya mūrkhāya na kutarkapralāpine

हिन्दी अर्थ

वाणीका विषय नहीं है, वह सब अविनाशी भगवान् विष्णु ही हैं। वे ही व्यक्त, वे ही अव्यक्त, वे ही

English

the dharma declared in Shruti and Smriti should not be given to just anyone; not to a non-believer, nor to one of wicked mind, Brahmins; not to a hypocrite, a fool, or one who prattles bad arguments.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 221
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.