Brahma Purana· Brahma Purāṇa
225
अध्याय 225 / 246

Adhyaya 225

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२५

श्लोक 1

किंशीलः किंसमाचारः पुरुषः कैश् च कर्मभिः स्वर्गं समभिपद्येत संप्रदानेन केन वा

kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ puruṣaḥ kaiś ca karmabhiḥ svargaṃ samabhipadyeta saṃpradānena kena vā

हिन्दी अर्थ

इन दोनों मतोंपर अपनी बुद्धिके अनुसार विचार बलसे अपनी प्रमथनशील इन्द्रियोंका यत्रपूर्वक करके सिद्धान्तका निश्चय करे। संयम करे। मन और इन्द्रियोंकी एकाग्रता ही

English

Neither in the mortal world, nor in the netherworld, nor in the heaven, O dear one, is it possible for us to stay today. You are an excellent brahmin. Moreover, you are en¬ dowed with (the power of) penance. It is not proper to say anything else in your presence."

अध्याय २२५

श्लोक 2

दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनार्तकृपणादिषु भक्षभोज्यान्नपानानां वाससां च महामतिः

dātā brāhmaṇasatkartā dīnārtakṛpaṇādiṣu bhakṣabhojyānnapānānāṃ vāsasāṃ ca mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा आदि और अन्तसे रहित है। उसे सबसे बड़ी तपस्या है, उसे ही सब धर्माको जानकर मनुष्य हर्ष और क्रोधको त्याग दे और अपेक्षा श्रेष्ठ धर्म जानना चाहिए। पाँचौं इन्द्रियोंसहित मात्सर्यरहित होकर विचरण करे। जैसे तैरनेकी छठे मनको बुद्धिके द्वारा एकाग्र करके सदा अपने- कला न जाननेवाले मनुष्य यदि भरी हुई नदीमें re ही संतुष्ट रहे, नाना प्रकारके चिन्तनीय

English

The brahmin said then: "You may take the weapons assimilated in my bones. There is no doubt about this."

अध्याय २२५

श्लोक 3

प्रतिश्रयान् सभाः कुर्यात् प्रपाः पुष्करिणीस् तथा नित्यकादीनि कर्माणि करोति प्रयतः शुचिः

pratiśrayān sabhāḥ kuryāt prapāḥ puṣkariṇīs tathā nityakādīni karmāṇi karoti prayataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

कूद पड़ते हैं तो वे डूब जाते हैं, किंतु जो तैरना विषयोंका चिन्तन न करे। जिस समय ये इन्द्रियां

English

Again, the excellent sage said: "I shall abandon the spirits animating my body (as) I am endowed with the power of Yoga. You may make weapons out of my bones (as they have merged with them). Let them be excellent ones with excellent forms."

अध्याय २२५

श्लोक 4

आसनं शयनं यानं गृहं रत्नं धनं तथा सस्यजातानि सर्वाणि सक्षेत्राण्य् अथ योषितः

āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ gṛhaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā sasyajātāni sarvāṇi sakṣetrāṇy atha yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं परमं तपः। विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्म: पर उच्यते ॥

English

"Do so", said Devas in reply to Dadhici who resembled Fire-god and who was never deficient in intrinsic power. At that time the wife of the sage was not there in the vicinity to say pleasing words to him, O great sage.

अध्याय २२५

श्लोक 5

सुप्रशान्तमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः एवंभूतो नरो देवि देवलोके ऽभिजायते

supraśāntamanā nityaṃ yaḥ prayacchati mānavaḥ evaṃbhūto naro devi devaloke 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

कर्म तथा ज्ञानका अन्तर, परमात्मतत्त्वका निरूपण तथा अध्यात्मञ्चानका वर्णन

English

On observing that his physical body had become life¬ less Devas in their hurry, said to Tvastr, "Make a number of weapons immediately".

अध्याय २२५

श्लोक 6

तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगान् अनुत्तमान् सहाप्सरोभिर् मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु

tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogān anuttamān sahāpsarobhir mudito ramitvā nandanādiṣu

हिन्दी अर्थ

अपने विषयोंसे हटकर बुद्धिमें स्थित हो जायँगी, उसी समय तुम्हें सनातन परमात्माका दर्शन होगा । धूमरहित अग्निके समान देदीप्यमान उस परम महान् सर्वात्मा परमेश्वरको मनीषी ब्राह्मण ही देख

English

O bullocks, to facilitate your work your faces are made adamantine in a trice by Devas for getting weapons. Tear off the body of Dadhici and give the pure bones now.

अध्याय २२५

श्लोक 7

तस्माच् च्युतो महेशानि मानुषेषूपजायते महाभागकुले देवि धनधान्यसमाचिते

tasmāc cyuto maheśāni mānuṣeṣūpajāyate mahābhāgakule devi dhanadhānyasamācite

हिन्दी अर्थ

पाते हैं। जलते हुए ज्ञानमय प्रदीपके द्वारा पुरुष अपने अन्त:करणमें ही आत्माका दर्शन करता है । ब्राह्मणो! तुमलोग भी इसी प्रकार आत्माका साक्षात्कार करके संसारसे विरक्त हो जाओ। जैसे साँप केंचुल

English

At the instance of Devas they did so. They licked the bones clean and gave them to Devas. Devas of brave valour and strength hurriedly went to their abodes and so did the bullocks.

अध्याय २२५

श्लोक 8

तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदान्वितः महाकार्यो महाभोगो धनी भवति मानवः

tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudānvitaḥ mahākāryo mahābhogo dhanī bhavati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

छोड़ता है, वैसे ही तुम भी सब पापोंसे मुक्त हो जाओगे। इस उत्तम बुद्धिको प्राप्त कर लेनेपर तुम्हारे मनमें चिन्ता तथा वेदना नहीं रहेगी । अविद्या एक भयंकर नदी है, जिसके सब ओर स्रोत हैं;

English

On her way, her necklace slipped from her neck and fell on the ground. The bangle also fell down from her wrist. Her right eye throbbed. Seeing all these omens she became distressed in her mind.

अध्याय २२५

श्लोक 9

एते देवि महाभागाः प्राणिनो दानशालिनः ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः

ete devi mahābhāgāḥ prāṇino dānaśālinaḥ brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

यह लोकोंको प्रवाहित करनेवाली है । पाँचौं इन्द्रियाँ इस नदीके भीतर रहनेवाले ग्राह हैं। मानसिक संकल्प-विकल्प ही इसके तट हैं। यह लोभ- मोहरूपी तृण (सेवार आदि)-से आच्छादित रहती

English

Those who view and protect a boy bereft of his mother and father without any distinction from their own children are certainly to be honoured and saluted even by Brahma and others.

अध्याय २२५

श्लोक 10

अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजाः ये ऽन्नानि न प्रयच्छन्ति विद्यमाने ऽप्य् अबुद्धयः

apare mānavā devi pradānakṛpaṇā dvijāḥ ye 'nnāni na prayacchanti vidyamāne 'py abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

है। काम और क्रोधरूपी सर्पोसे युक्त है। सत्य ही इससे पार करनेवाला पुण्यतीर्थ है। इसमें असत्यका तूफान उठा करता है। क्रोध ही इस श्रेष्ठ नदीको कीचड़ है। इसका उदूम-स्थान अव्यक्त है। यह

English

The trees in the hermitage and the residents of the forest who had been nurtured by the sage Dadhlci like his own children, began to cry.

अध्याय २२५

श्लोक 11

दीनान्धकृपणान् दृष्ट्वा भिक्षुकान् अतिथीन् अपि याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः

dīnāndhakṛpaṇān dṛṣṭvā bhikṣukān atithīn api yācyamānā nivartante jihvālobhasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

काम-क्रोधसे व्याप्त तथा वेगसे बहनेवाली है। अजितेन्द्रिय पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। यह नदी संसाररूपी समुद्रमें मिलती है। अपना जन्म ही इस नदीको उत्पत्तिका कारण

English

The animals, the birds and the trees, all of them said to one another. "We cannot live without him. Nor can we live without that mother*'.

अध्याय २२५

श्लोक 12

न धनानि न वासांसि न भोगान् न च काञ्चनम् न गाश् च नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन

na dhanāni na vāsāṃsi na bhogān na ca kāñcanam na gāś ca nānnavikṛtiṃ prayacchanti kadācana

हिन्दी अर्थ

है। जिह्वारूपी भँवरके कारण इसको पार करना कठिन है। स्थिर बुद्धिवाले पवित्र मनीषी पुरुष ही इस नदीको पार कर पाते हैं। तुम सब लोग भी इस नदीके पार हो जाओ। इससे पार हो सब

English

After saying thus the medicinal herbs, plants and trees approached king Soma (i.e. the Moon) and requested for excel¬ lent nectar.

अध्याय २२५

श्लोक 13

अप्रलुब्धाश् च ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जितः एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्य् अबुद्धयः

apralubdhāś ca ye lubdhā nāstikā dānavarjitaḥ evaṃbhūtā narā devi nirayaṃ yānty abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

बन्धनोंसे मुक्त हुआ पवित्र जितात्मा पुरुष उत्तम बुद्धि पाकर ब्रह्मस्वरूप हो जाता है। वह सब क्लेशोंसे छूट जाता है, उसका अन्तःकरण प्रसन्नतासे पूर्ण रहता है तथा वह पापरहित हो जाता है।

English

Soma gave them excellent nectar. They gave the boy the nectar that is dear to Devas.

अध्याय २२५

श्लोक 14

ते वै मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात् धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः

te vai manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāt dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

उसमें हर्ष और क्रोधरूपी विकार नहीं रह जाते। उसको बुद्धि क्रूर नहीं होती। इस बुद्धिको प्राप्त करके तुमलोग समस्त प्राणियोंको उत्पत्ति और

English

Satisfied with this, the boy grew up like the moon in the bright half of the lunar month. Since he had been brought up by the Pippalas (fruits of the fig tree), the boy was (called) Pippalada (the eater of Pippala fruits). After growing up he said to the Pippalas thus in great wonder.

अध्याय २२५

श्लोक 15

क्षुत्पिपासापरीताश् च सर्वलोकबहिष्कृताः निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्य् अधर्मजीविकाः

kṣutpipāsāparītāś ca sarvalokabahiṣkṛtāḥ nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvanty adharmajīvikāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलयको देख सकोगे। यहाँ बताये हुए धर्मको विद्ठानोंने सब धर्मोसे श्रेष्ठ माना है। वह आत्मज्ञानका उपदेश सम्पूर्ण गुह्य रहस्याँमे भी सबसे अधिक गोपनीय है। जो कोई परम पवित्र, हितैषी तथा

English

Men are born of men. Birds are born of birds. Plants and creepers are produced from seeds. No inconsistency is seen. How was I with hands, feet, vital breath etc. born of you?

अध्याय २२५

श्लोक 16

अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः अनेन कर्मणा देवि भवन्त्य् अधनिनो नराः

alpabhogakule jātā alpabhogaratā narāḥ anena karmaṇā devi bhavanty adhanino narāḥ

हिन्दी अर्थ

भक्त हो, उसीको इसका उपदेश करना चाहिए। ब्राह्मणो ! मैंने यहाँ जिस ज्ञानका वर्णन किया है, वह अनायास ही आत्माका साक्षात्कार करानेवाला है। वह आत्मतत्त्व न स्त्री है, न पुरुष है और न

English

The trees took that boy to the presence of the Moon. Those trees intimated the utterance of the boy to Soma (Moon). On hearing it, Soma spoke to Pippalada:

अध्याय २२५

श्लोक 17

अपरे दम्भिनो नित्यं मानिनः परतो रताः आसनार्हस्य ये पीठं न यच्छन्त्य् अल्पचेतसः

apare dambhino nityaṃ māninaḥ parato ratāḥ āsanārhasya ye pīṭhaṃ na yacchanty alpacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

नपुंसक ही है। उसमें दुःख और सुख दोनोंका अभाव है। वह साक्षात् ब्रह्म है। भूत, भविष्य और वर्तमान-सब उसीके रूप हैं कोई पुरुष हो या स्त्री, जो उस ब्रह्मको जान लेता है, उसे फिर

English

Learn all the branches of knowledge in a formal way, my dear soil. You will attain at my behest the power of penance, auspicious speech, heroism, handsome features, strength and intellect.

अध्याय २२५

श्लोक 18

मार्गार्हस्य च ये मार्गं न प्रयच्छन्त्य् अबुद्धयः अर्घार्हान् न च संस्कारैर् अर्चयन्ति यथाविधि

mārgārhasya ca ye mārgaṃ na prayacchanty abuddhayaḥ arghārhān na ca saṃskārair arcayanti yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

जन्म नहीं लेना पड़ता। विप्रगण! सब प्रकारके मतोंने इस विषयका जैसा प्रतिपादन किया है, उसके अनुकूल ही मैंने भी वर्णन किया है। मुनि बोले-ब्रह्माजीने उपायसे ही मोक्षकी

English

After meditating for a long time the Moon said: "Whe¬ ther it is enjoyment of worldly pleasures or attainment of salva¬ tion, everything is attained undoubtedly from lord MaheSvara".

अध्याय २२५

श्लोक 19

पाद्यम् आचमनीयं वा प्रयच्छन्त्य् अभिबुद्धयः शुभं चाभिमतं प्रेम्णा गुरुं नाभिवदन्ति ये

pādyam ācamanīyaṃ vā prayacchanty abhibuddhayaḥ śubhaṃ cābhimataṃ premṇā guruṃ nābhivadanti ye

हिन्दी अर्थ

प्रापि बतायी है, बिना उपायके नहीं। अतः हम न्यायानुकूल उपायको ही सुनना चाहते हें । व्यासजीने कहा- महाप्राज्ञ मुनिवरो! हमलोगोंमें ऐसी ही निपुण दृष्टि होनी उचित है। उपायसे ही

English

Those of awakened intellect give foot-water or rinsing-water; those who with love do not salute the teacher with what is auspicious and agreeable,

अध्याय २२५

श्लोक 20

अभिमानप्रवृद्धेन लोभेन समम् आस्थिताः संमान्यांश् चावमन्यन्ते वृद्धान् परिभवन्ति च

abhimānapravṛddhena lobhena samam āsthitāḥ saṃmānyāṃś cāvamanyante vṛddhān paribhavanti ca

हिन्दी अर्थ

सब पुरुषार्थांको खोज करनी चाहिए मोक्षका एक ही मार्ग है, उसे सुनो। क्षमाके द्वारा क्रोधका नाश करे। इच्छा, द्वेष और कामको धैर्यसे शान्त करे। तत्त्ववेत्ता योगी ज्ञानके अभ्याससे निद्रा तथा

English

who abide with greed joined to increased pride, who disrespect the honourable and insult elders —

अध्याय २२५

श्लोक 21

एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः ते चेद् यदि नरास् तस्मान् निरयाद् उत्तरन्ति च

evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ te ced yadi narās tasmān nirayād uttaranti ca

हिन्दी अर्थ

भेद-बुद्धिका निराकरण करे। हितकर, सुपक्व और स्वस्थ भोजनसे वह सब प्रकारके उपद्रवोंको मिटाये। विद्वान् पुरुष संतोषसे लोभ और मोहका, तात्त्विक दृष्टिसे विषयोंको आसक्तिका, दयासे अधर्मका,

English

such men, goddess, all go to hell. If those men rise from that hell,

अध्याय २२५

श्लोक 22

वर्षपूगैस् ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम् अचेतसाम्

varṣapūgais tato janma labhante kutsite kule śvapākapulkasādīnāṃ kutsitānām acetasām

हिन्दी अर्थ

सबमें अनित्य-बुद्धिके द्वारा स्नेहका तथा योग- साधनासे क्षुधाका निवारण करे। पूर्ण संतोषसे तृष्णाको, उत्थान (उत्तम)-से आलस्यको, निश्चयसे तर्क- वितर्कको, मौनावलम्बनसे बहुत बोलनेकी प्रवृत्तिको,

English

then after many years they obtain birth in a despised family of Shvapakas, Pulkasas and the like, despised and senseless.

अध्याय २२५

श्लोक 23

कुलेषु ते ऽभिजायन्ते गुरुवृद्धोपतापिनः न दम्भी न च मानी यो देवतातिथिपूजकः

kuleṣu te 'bhijāyante guruvṛddhopatāpinaḥ na dambhī na ca mānī yo devatātithipūjakaḥ

हिन्दी अर्थ

शूरतासे भयको, बुद्धिसे मन और वाणीको तथा ज्ञानदृष्टिसे बुद्धिको जीते। शान्तचित्त हो पवित्र कर्मोका अनुष्ठान करते हुए इस बातको समझे।

English

They are born in families, pained by teachers and elders. One who is not hypocritical or proud, who worships deities and guests,

अध्याय २२५

श्लोक 24

लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रसूतो मधुरं वचः सर्वकर्मप्रियकरः सर्वभूतप्रियः सदा

lokapūjyo namaskartā prasūto madhuraṃ vacaḥ sarvakarmapriyakaraḥ sarvabhūtapriyaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

जिसके पाप धुल गये हैं, ऐसा तेजस्वी, मिताहारी दूर रहना, चित्तमें उद्देग न आने देना, स्थिरता तथा जितेन्द्रिय पुरुष काम और क्रोधको अपने धारण किये रहना तथा मन, वाणी और शरीरको वशमें करके ब्रह्ममें प्रवेश करता है। अविवेक संयममें रखना--यह सब मोक्षका प्रसादपूर्ण निर्मल और आसक्तिका अभाव, दीनताका त्याग, अविनयसे एवं पवित्र मार्ग है।

English

honoured by the world, bowing, born with sweet speech, doing what is dear in all actions, always dear to all beings,

अध्याय २२५

श्लोक 25

अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानाम् अविहिंसकः

adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇīpradaḥ sadā svāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānām avihiṃsakaḥ

हिन्दी अर्थ

योग और सांख्यका संक्षिप्त वर्णन व्यासजी कहते हैं--जिस प्रकार दुर्बल मनुष्य द्वारा मनको परमात्मामें लगाकर देहका त्याग करनेके पानीके वेगमें बह जाता है, उसी प्रकार निर्बल अनन्तर दुर्गम स्थान (परम धाम)-को प्राप्त होता योगी विषयोंसे विचलित हो जाता है। किंतु उसी है। जिस प्रकार सावधान सारथि अच्छे घोड़ोंको

English

without hatred, fair-faced, smooth, always giving gentle speech, by welcome alone not harming any beings,

अध्याय २२५

श्लोक 26

यथार्थं सत्क्रियापूर्वम् अर्चयन्न् अवतिष्ठते मार्गार्हाय ददन् मार्गं गुरुम् अभ्यर्चयन् सदा

yathārthaṃ satkriyāpūrvam arcayann avatiṣṭhate mārgārhāya dadan mārgaṃ gurum abhyarcayan sadā

हिन्दी अर्थ

महान् प्रवाहको जैसे हाथी रोक देता है, वैसे रथमें जोतकर धनुर्धर श्रेष्ठ वीरको तुरंत अभीष्ट योगका महान् बल पाकर योगी भी समस्त विषयोंको स्थानपर पहुँचा देता है, वैसे ही धारणाओंमें चित्तको रोक लेता है, उनके द्वारा विचलित नहीं होता। एकाग्र करनेवाला योगी लक्ष्यकी ओर छूटे हुए

English

worshipping appropriately with hospitality first, giving the road to one who deserves the road, always worshipping the teacher,

अध्याय २२५

श्लोक 27

अतिथिप्रग्रहरतस् तथाभ्यागतपूजकः एवंभूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते

atithipragraharatas tathābhyāgatapūjakaḥ evaṃbhūto naro devi svargatiṃ pratipadyate

हिन्दी अर्थ

प्रजापतियों, मनुओं तथा महाभूतोंमें प्रवेश कर जाते हैं। अमित तेजस्वी योगीके ऊपर क्रोधमें भरे हुए यमराज, काल और भयंकर पराक्रम दिखानेवाली मृत्युका भी जोर नहीं चलता। वह योगबल पाकर

English

devoted to receiving guests and honouring those who arrive — such a man, goddess, attains the path to heaven.

अध्याय २२५

श्लोक 28

ततो मानुष्यम् आसाद्य विशिष्टकुलजो भवेत् तत्रासौ विपुलैर् भोगैः सर्वरत्नसमायुतः

tato mānuṣyam āsādya viśiṣṭakulajo bhavet tatrāsau vipulair bhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने हजारों रूप बना सकता और उन सबके द्वारा इस पृथ्वीपर विचर सकता है। फिर तेजको समेट लेनेवाले सूर्यकी भाँति वह उन सभी रूपोंको अपनेमें लीन करके उग्र तपस्यामें प्रवृत्त हो जाता

English

Then, obtaining human birth, he is born in a distinguished family; there he has vast pleasures, joined with all jewels,

अध्याय २२५

श्लोक 29

यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत् संमतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः

yathārhadātā cārheṣu dharmacaryāparo bhavet saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalokanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है। बलवान् योगी बन्धन तोड़नेमें समर्थ होता है। उसमें अपनेको मुक्त करनेकी पूर्ण शक्ति होती है।

English

a giver as fits to the worthy, devoted to the practice of dharma, esteemed by all beings, bowed to by all worlds.

अध्याय २२५

श्लोक 30

स्वकर्मफलम् आप्नोति स्वयम् एव नरः सदा एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयम् ईरितः

svakarmaphalam āpnoti svayam eva naraḥ sadā eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayam īritaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजवरो! ये मैंने योगकी स्थूल शक्तियाँ बतायी हैं। अब दृष्टान्तके लिये योगसे प्राप्त होनेवाली कुछ सूक्ष्म शक्तियोंका वर्णन करूँगा तथा आत्म- समाधिके लिये जो चित्तकी धारणा की जाती है,

English

A man always gets the fruit of his own action by himself. This dharma was told by me, declared by the Creator himself.

अध्याय २२५

श्लोक 31

यस् तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः

yas tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके विषयमें भी कुछ सूक्ष्म दृष्टान्त बतलाऊँगा। जिस प्रकार सदा सावधान रहनेवाला धनुर्धर वीर चित्तको एकाग्र करके प्रहार करनेपर लक्ष्यको

English

But one of fierce conduct, terrifying to all beings, who with hands or feet, rope or rod,

अध्याय २२५

श्लोक 32

लोष्टैः स्तम्भैर् उपायैर् वा जन्तून् बाधेत शोभने हिंसार्थं निष्कृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव हि

loṣṭaiḥ stambhair upāyair vā jantūn bādheta śobhane hiṃsārthaṃ niṣkṛtiprajñaḥ prodvejayati caiva hi

हिन्दी अर्थ

वेध देता है, उसी प्रकार जो योगी मनको परमात्माके

English

clods, posts or devices, harasses creatures, auspicious one, intent on harm with the idea of retaliation, and agitates them,

अध्याय २२५

श्लोक 33

उपक्रामति जन्तूंश् च उद्वेगजननः सदा एवं शीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते

upakrāmati jantūṃś ca udvegajananaḥ sadā evaṃ śīlasamācāro nirayaṃ pratipadyate

हिन्दी अर्थ

बाणकी भाँति शीघ्र परम पदको प्राप्त कर लेता है। जो समाधिके द्वारा अपने आत्माको परमात्मामें लगाकर स्थिर भावसे बैठा रहता है, उसे अजर (बुढापेसे रहित) पदकी प्राप्ति होती है। योगके

English

who approaches creatures always causing agitation — one of such character and conduct goes to hell.

अध्याय २२५

श्लोक 34

स चेन् मनुष्यतां गच्छेद् यदि कालस्य पर्ययात् बह्वाबाधापरिक्लिष्टे कुले जयति सो ऽधमे

sa cen manuṣyatāṃ gacched yadi kālasya paryayāt bahvābādhāparikliṣṭe kule jayati so 'dhame

हिन्दी अर्थ

महान् ब्रतमें एकाग्रचित्त रहनेवाला जो योगी नाभि, कण्ठ, पार्श्वभाग, हृदय, वक्षःस्थल, नाक, कान, नेत्र और मस्तक आदि स्थानोंमें धारणाके द्वारा आत्माको परमात्माके साथ युक्त करता है, वह

English

If he should reach humanity by the turn of time, he is born in a family afflicted by many troubles, among the base.

अध्याय २२५

श्लोक 35

लोकद्विष्टो ऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु

lokadviṣṭo 'dhamaḥ puṃsāṃ svayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu

हिन्दी अर्थ

पर्वतके समान महान् शुभाशुभ कर्माको भी शीघ्र ही भस्म कर डालता है और इच्छा करते ही उत्तम योगका आश्रय ले मुक्त हो जाता है।

English

Hated by the world, the lowest of men, by the fruits of actions done by himself — this, goddess, is to be known among humans, kinsmen and relatives.

अध्याय २२५

श्लोक 36

अपरः सर्वभूतानि दयावान् अनुपश्यति मैत्री दृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः

aparaḥ sarvabhūtāni dayāvān anupaśyati maitrī dṛṣṭiḥ pitṛsamo nirvairo niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मल अन्त:करणवाले यति परमात्माको प्राप्त करके तद्रूप हो जाते हैं । उन्हें अमृतत्व मिल जाता है, फिर वे संसारमें नहीं लौटते । ब्राह्मणो! यही परम गति है। जो सब प्रकारके द्वन्द्दोंसे रहित,

English

Another, compassionate, regards all beings with a friendly eye, like a father, without enmity, with senses restrained.

अध्याय २२५

श्लोक 37

नोद्वेजयति भूतानि न च हन्ति दयापरः हस्तपादैश् च नियतैर् विश्वास्यः सर्वजन्तुषु

nodvejayati bhūtāni na ca hanti dayāparaḥ hastapādaiś ca niyatair viśvāsyaḥ sarvajantuṣu

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैँ, उन महात्माओंको ही ऐसी गति प्राप्त होती है।

English

He does not agitate beings nor kill, devoted to compassion, trustworthy to all creatures with controlled hands and feet.

अध्याय २२५

श्लोक 38

न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर् नायुधेन च उद्वेजयति भूतानि शुभकर्मा दयापरः

na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭair nāyudhena ca udvejayati bhūtāni śubhakarmā dayāparaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले-साधुशिरोमणे! दूढ़तापूर्वक व्रतका

English

Neither by rope nor rod nor clods nor weapon does he agitate beings, doer of good, devoted to compassion.

अध्याय २२५

श्लोक 39

एवं शीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत्

evaṃ śīlasamācāraḥ svarge samupajāyate tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat

हिन्दी अर्थ

ध्यानमें लगा देता है, वह निःसंदेह मोक्ष प्राप्त कर पालन करनेवाले यति उत्तम स्थानस्वरूप भगवानको

English

One of such character and conduct is born in heaven; there he lives joyfully in a divine abode like a god.

अध्याय २२५

श्लोक 40

स चेत् स्वर्गक्षयान् मर्त्यो मनुष्येषूपजायते अल्पायासो निरातङ्कः स जातः सुखम् एधते

sa cet svargakṣayān martyo manuṣyeṣūpajāyate alpāyāso nirātaṅkaḥ sa jātaḥ sukham edhate

हिन्दी अर्थ

लेता है। जैसे सावधान मल्लाह समुद्रमें पड़ी हुई नावको शीघ्र ही किनारे लगा देता है, उसी प्रकार

English

If at the exhaustion of heaven that mortal is born among humans, he is born with little effort and free of fear and prospers happily.

अध्याय २२५

श्लोक 41

सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते

sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ eṣa devi satāṃ mārgo bādhā yatra na vidyate

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होकर क्या निरन्तर उन्हींमें रमण करते रहते हैं ? अथवा ऐसी बात नहीं है ? यहाँ जो तथ्य हो,

English

A man is always a sharer in happiness, effortless, without anxiety. This, goddess, is the path of the good, where there is no affliction.

अध्याय २२५

श्लोक 42

इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः प्रज्ञावन्तो ऽर्थकोविदाः

ime manuṣyā dṛśyante ūhāpohaviśāradāḥ jñānavijñānasaṃpannāḥ prajñāvanto 'rthakovidāḥ

हिन्दी अर्थ

योगके अनुसार तत्त्वको जाननेवाला पुरुष समाधिके उसका यथावत् वर्णन कोजिये। आपके सिवा

English

These humans are seen skilled in reasoning and discarding, endowed with knowledge and wisdom, intelligent, skilled in matters.

अध्याय २२५

श्लोक 43

दुष्प्रज्ञाश् चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान् पुरुषो भवेत्

duṣprajñāś cāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ kena karmavipākena prajñāvān puruṣo bhavet

हिन्दी अर्थ

योग और सांख्यका संक्षिप्त वर्णन ४२५

English

Others, god, are dull-witted, devoid of knowledge and wisdom; by what ripening of action does a man become intelligent?

अध्याय २२५

श्लोक 44

अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः एवं त्वं संशयं छिन्धि सर्वधर्मभृतां वर

alpaprajño virūpākṣa kathaṃ bhavati mānavaḥ evaṃ tvaṃ saṃśayaṃ chindhi sarvadharmabhṛtāṃ vara

हिन्दी अर्थ

दूसरे किसीसे हम ऐसा प्रश्‍न नहीं कर सकते । तुमको संदेह नहीं करना चाहिए । सांख्यज्ञान सबसे

English

How does a man become of little wit, ill-eyed? Cut this doubt of mine, best of the bearers of all dharma.

अध्याय २२५

श्लोक 45

जात्यन्धाश् चापरे देव रोगार्ताश् चापरे तथा नराः क्लीबाश् च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै

jātyandhāś cāpare deva rogārtāś cāpare tathā narāḥ klībāś ca dṛśyante kāraṇaṃ brūhi tatra vai

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--मुनिवरो! आपने जो प्रश्न उत्कृष्ट माना गया है । इसमें अक्षर, धुव एवं पूर्ण किया है, वह उचित ही है। यह विषय बहुत ही सनातन ब्रह्मका ही प्रतिपादन हुआ है । वह ब्रह्म कठिन है। इसमें विद्वानोंको भी मोह हो जाता है। आदि, मध्य और अन्तसे रहित, द्वन्द्दोंस अतीत, यहाँ भी जो परम तत्त्वकी बात है, उसे बतलाता सनातन, कूटस्थ और नित्य है--ऐसा शान्तिपरायण

English

Some men are born blind, god, others afflicted with disease, others seen as impotent; tell the cause there."

अध्याय २२५

श्लोक 46

ब्राह्मणान् वेदविदुषः सिद्धान् धर्मविदस् तथा परिपृच्छन्त्य् अहरहः कुशलाकुशलं सदा

brāhmaṇān vedaviduṣaḥ siddhān dharmavidas tathā paripṛcchanty aharahaḥ kuśalākuśalaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

हुँ; सुनो। इस विषयमें कपिलके सांख्यमतका विद्वान् पुरुषोंका कथन है । इसीसे जगतूकी उत्पत्ति अनुसरण करनेवाले महात्माओंका विचार उत्तम और प्रलय आदिरूप सम्पूर्ण विकार होते हें । गूढ़ माना गया है। देहधारियोंकी इन्द्रियाँ भी अपने तत्त्वोंकी व्याख्या करनेवाले महर्षियोंने शास्त्रोंमें सूक्ष्म शरीरको जानती हैं; क्योंकि वे आत्माके ऐसा ही वर्णन किया है। सम्पूर्ण ब्राह्मण, देवता,

English

"Those who daily ask Brahmins knowing the Veda, Siddhas and knowers of dharma about good and bad,

अध्याय २२५

श्लोक 47

वर्जयन्तो ऽशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा लभन्ते स्वर्गतिं नित्यम् इह लोके यथासुखम्

varjayanto 'śubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā labhante svargatiṃ nityam iha loke yathāsukham

हिन्दी अर्थ

करण हैं और आत्मा भी उनके द्वारा सब कुछ वेद तथा सामवेत्ता पुरुष उसी अनन्त, अच्युत, देखता है। आत्मासे सम्बन्ध न रहनेपर वे काठ ब्राह्मणभक्त तथा परमदेव परमेश्वरको प्रार्थना करते और दीवारकी भाँति जड़मात्र हैं तथा महासागरमें और उनके गुणोंका चिन्तन करते रहते हैं। उसके तटकी भूमिकी भाँति नष्ट हो जाती हैं। ब्राह्मणो! महात्मा पुरुषोंमें, वेदोंमें, सांख्य और

English

avoiding inauspicious action and practising the auspicious, always obtain a heavenly goal and comfort in this world.

अध्याय २२५

श्लोक 48

स चेन् मनुष्यतां याति मेधावी तत्र जायते श्रुतं यज्ञानुगं यस्य कल्याणम् उपजायते

sa cen manuṣyatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate śrutaṃ yajñānugaṃ yasya kalyāṇam upajāyate

हिन्दी अर्थ

विप्रवरो! जब इन्द्रियोंक साथ देहधारी जीव सो योगमें तथा पुराणोंमें जो उत्तम ज्ञान देखा गया है, जाता है, तब उसका सूक्ष्म शरीर आकाशमें वायुकी वह सब सांख्यसे ही आया हुआ है। बड़े-बड़े भाँति सर्वत्र विचरता रहता है। वह यथायोग्य इतिहासोंमें, यथार्थ तत्त्वका वर्णन करनेवाले शास्त्रोंमें वस्तुओंको देखता, स्मरण करता, छूता और पहलेकी तथा इस लोकमें जो कुछ भी ज्ञान श्रेष्ठ पुरुषोंके

English

If he reaches humanity, the intelligent one is born there, one for whom learning in accord with sacrifice and welfare arises.

अध्याय २२५

श्लोक 49

परदारेषु ये चापि चक्षुर् दुष्टं प्रयुञ्जते तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास् ते भवन्ति हि

paradāreṣu ye cāpi cakṣur duṣṭaṃ prayuñjate tena duṣṭasvabhāvena jātyandhās te bhavanti hi

हिन्दी अर्थ

ही भाँति उन सबका अनुभव करता है। सम्पूर्ण देखनेमें आया है, वह सब सांख्यसे ही प्राप्त इन्द्रियाँ स्वयं असमर्थ होनेके कारण विषके द्वारा हुआ है। पूर्ण दृष्टि, उत्तम बल, ज्ञान, मोक्ष तथा मारे हुए सर्पाकी भाँति अपने-अपने गोलकोंमें सूक्ष्म तप आदि जितने भी विषय बताये गये हैं, विलीन रहती हैं। उनकी सूक्ष्म गतिका आश्रय उन सबका सांख्यशास्त्रमें यथावत् वर्णन किया

English

Those who cast an evil eye on others' wives become blind from birth by that evil nature.

अध्याय २२५

श्लोक 50

मनसापि प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम् रोगार्तास् ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकारिणः

manasāpi praduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye striyam rogārtās te bhavantīha narā duṣkṛtakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर निश्चय ही आत्मा सर्वत्र विचरता है। सत्त्व, गया है। सांख्यज्ञानी सदा सुखपूर्वक कल्याणमय रज, तम, बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल ब्रह्मको प्राप्त होते हैं। उस ज्ञानको धारण करके और पृथ्वी--इन सबके गुणोंको व्याप्त करके क्षेत्रज्ञ भी मनुष्य कृतार्थ हो जाते हैं। सांख्यका ज्ञान आत्मा सम्पूर्ण क्षेत्रोंमें विचरण करता है। जैसे अत्यन्त विशाल और परम प्राचीन है। यह महासागरके

English

Those who see a naked woman with even a defiled mind become afflicted with disease here, the doers of evil deeds.

अध्याय २२५

श्लोक 51

ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वम् उपयान्ति ते

ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvam upayānti te

हिन्दी अर्थ

शिष्य महात्मा गुरुका अनुसरण करते हैं, उसी समान अगाध, निर्मल और उदार भावोंसे पूर्ण है। प्रकार इन्द्रियां क्षेत्रज्ञ आत्माका अनुसरण करती इस अप्रमेय ज्ञानको भगवान् नारायण ही पूर्णरूपसे हैं। सांख्ययोगी प्रकृतिका भी अतिक्रमण करके धारण करते हैं। मुनिवरो! यह मैंने तुमसे परम शुद्ध, सूक्ष्म, परात्पर, निर्विकार, समस्त पापोंसे तत्त्वका वर्णन किया। यह सम्पूर्ण पुरातन विश्व

English

The foolish, ill-conducted men who delight in intercourse in an improper womb, very dull-witted among men, reach impotence.

अध्याय २२५

श्लोक 52

पशूंश् च ये वै बध्नन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति वै नराः

paśūṃś ca ye vai badhnanti ye caiva gurutalpagāḥ prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti vai narāḥ

हिन्दी अर्थ

रहित, अनामय, निर्गुण तथा आनन्दमय परमात्मा भगवान् नारायणसे ही प्रकट हुआ है। वे ही श्रीनारायणको प्राप्त होते हैं। विप्रवरो! इस ज्ञानके सृष्टिके समय संसारको सृष्टि और संहारकालमें समान दूसरा कोई ज्ञान नहीं है। इसके विषयमें उसका संहार करते हैं।

English

Those who bind animals, those who violate the teacher's bed, and those who have promiscuous intercourse are born impotent men.

अध्याय २२५

श्लोक 53

अवद्यं किं तु वै कर्म निरवद्यं तथैव च श्रेयः कुर्वन्न् अवाप्नोति मानवो देवसत्तम

avadyaṃ kiṃ tu vai karma niravadyaṃ tathaiva ca śreyaḥ kurvann avāpnoti mānavo devasattama

हिन्दी अर्थ

क्षर-अक्षर-तत्त्वके विषयमें राजा करालजनक और वसिष्ठका संवाद मुनियोंने पूछा--महामुने! वह अक्षर-तत्त्व उनके सब ओर हाथ-पैर हैं, सब ओर नेत्र,

English

What action is blameworthy and what is blameless: the man who does good obtains it, best of gods.

अध्याय २२५

श्लोक 54

श्रेयांसं मार्गम् अन्विच्छन् सदा यः पृच्छति द्विजान् धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते

śreyāṃsaṃ mārgam anvicchan sadā yaḥ pṛcchati dvijān dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sa svargaṃ samupāśnute

हिन्दी अर्थ

क्या है, जिसको प्राप्त कर लेनेपर जीव पुन: इस संसारमें नहीं आता? तथा क्षर पदार्थ क्या है, जिसको जाननेपर भी आवागमन बना रहता है ? क्ष और अक्षरके स्वरूपको स्पष्टरूपसे जाननेके

English

One who seeks the better path and always asks the Brahmins, seeking dharma, desiring virtue, attains heaven.

अध्याय २२५

श्लोक 55

यदि मानुष्यतां देवि कदाचित् संनियच्छति मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस् तत्रापि जायते

yadi mānuṣyatāṃ devi kadācit saṃniyacchati medhāvī dhāraṇāyuktaḥ prājñas tatrāpi jāyate

हिन्दी अर्थ

लिये हम आपसे यह प्रश्‍न करते हैं । व्यांसजीने कहा--मुनिवरो! इस विषयमें राजा करालजनक और वसिष्ठके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका वर्णन करता हूँ। एक समयकी बात

English

If at some time, goddess, he reaches humanity, the intelligent, endowed with concentration, the wise, is born there too.

अध्याय २२५

श्लोक 56

एष देवि सतां धर्मो गन्तव्यो भूतिकारकः नृणां हितार्थाय सदा मया चैवम् उदाहृतः

eṣa devi satāṃ dharmo gantavyo bhūtikārakaḥ nṛṇāṃ hitārthāya sadā mayā caivam udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है, सूर्यके समान तेजस्वी मुनिवर वसिष्ठ अपने आश्रमपर विराजमान थे। वे परमात्मतत्त्वके प्रतिपादनमें कुशल थे। उन्हें अध्यात्मतत्त्वका निश्चयात्मक ज्ञान था। उस समय राजा करालजनकने

English

This, goddess, is the dharma of the good, to be followed, bringing prosperity, and was thus told by me always for men's welfare.

अध्याय २२५

श्लोक 57

अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम्

apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ brāhmaṇān vedaviduṣo necchanti parisarpitum

हिन्दी अर्थ

उस आश्रमपर पहुँचकर वसिष्ठजीको हाथ जोड़कर प्रणाम किया और विनययुक्त मधुरवाणीमें कहा--' भगवन्! जहाँसे ज्ञानी पुरुषोंको पुनः इस संसारमें नहीं आना पड़ता, उस सनातन ब्रह्मके

English

Others of little knowledge, haters of dharma, do not wish to approach Brahmins who know the Veda.

अध्याय २२५

श्लोक 58

व्रतवन्तो नराः केचिच् छ्रद्धादमपरायणाः अव्रता भ्रष्टनियमास् तथान्ये राक्षसोपमाः

vratavanto narāḥ kecic chraddhādamaparāyaṇāḥ avratā bhraṣṭaniyamās tathānye rākṣasopamāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूपका मैं वर्णन सुनना चाहता हूँ। इसके सिवा जो क्षर कहा गया है, उसका तथा जिसमें इस जगतूका लय होता है, उस अनामय, कल्याणमय, अक्षरतत्त्वका भी ज्ञान प्राप्त करना चाहता हुँ;

English

Some men are of vows, devoted to faith and self-control; others without vows, fallen from restraint, are like Rakshasas.

अध्याय २२५

श्लोक 59

यज्वानश् च तथैवान्ये निर्मोहाश् च तथा परे केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे

yajvānaś ca tathaivānye nirmohāś ca tathā pare kena karmavipākena bhavantīha vadasva me

हिन्दी अर्थ

अतः आप इस विषयका उपदेश करें।' वसिष्ठजीने कहा-राजन्! सुनो। जिस प्रकार इस जगतका क्षरण (लय) होता है, उसको तथा जिसमें इसका लय होता है, उस अक्षरको भी

English

Sacrificers, and others free of delusion — by what ripening of action do they become so here? Tell me."

अध्याय २२५

श्लोक 60

आगमालोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः प्रमाणेनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते ह दृढव्रताः

āgamālokadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ pramāṇenānuvartante dṛśyante ha dṛḍhavratāḥ

हिन्दी अर्थ

बतलाता हूँ। देवताओंके बारह हजार वर्षाका एक

English

"The limits of scripture, worldly dharmas, formerly established, are followed by authority; they are seen to be of firm vows.

अध्याय २२५

श्लोक 61

अधर्मं धर्मम् इत्य् आहुर् ये च मोहवशं गताः अव्रता नष्टमर्यादास् ते नरा ब्रह्मराक्षसाः

adharmaṃ dharmam ity āhur ye ca mohavaśaṃ gatāḥ avratā naṣṭamaryādās te narā brahmarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तक और मुख हैं तथा सब ओर कान हैं। वे संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित हैं। वे ही भगवान् हिरण्यगर्भ हैं। वे ही योगशास्त्रमें महान् और विरञ्चि आदि नामोंसे प्रसिद्ध हैं तथा

English

Those who, fallen under delusion, call adharma dharma, without vows, with limits lost, those men are Brahma-Rakshasas.

अध्याय २२५

श्लोक 62

ये वै कालकृतोद्योगात् संभवन्तीह मानवाः निर्होमा निर्वषट्कारास् ते भवन्ति नराधमाः

ye vai kālakṛtodyogāt saṃbhavantīha mānavāḥ nirhomā nirvaṣaṭkārās te bhavanti narādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

सांख्यशास्त्रमें भी उनका अनेकों नामोंसे वर्णन आता है। उनके नाना प्रकारके अनेक अद्भुत रूप हैं। वे विश्वके आत्मा और एकाक्षर कहे गये हैं। उन्होंने सम्पूर्ण त्रिलोकोको स्वयं ही धारण कर

English

Men who are born here from effort made by time, without oblation, without vashat, become the lowest of men.

अध्याय २२५

श्लोक 63

एष देवि मया सर्वसंशयच्छेदनाय ते कुशलाकुशलो नॄणां व्याख्यातो धर्मसागरः

eṣa devi mayā sarvasaṃśayacchedanāya te kuśalākuśalo nṝṇāṃ vyākhyāto dharmasāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

रखा है तथा वे बहुत-से रूप धारण करनेके कारण विश्वरूप नामसे प्रसिद्ध हैं। वे महातेजस्वी भगवान् अपनी शक्तिसे महत्तत्त्वको सृष्टि करके फिर अहंकार और उसके अभिमानी देवता प्रजापतिको

English

This ocean of dharma, goddess, with good and bad for men, has been explained by me to cut all your doubts."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 225
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.