अध्याय २३५
इदानीं ब्रूहि योगं च दुःखसंयोगभेषजम् यं विदित्वाव्ययं तत्र युञ्जामः पुरुषोत्तमम्
idānīṃ brūhi yogaṃ ca duḥkhasaṃyogabheṣajam yaṃ viditvāvyayaṃ tatra yuñjāmaḥ puruṣottamam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The place where the arrow fell down from the hand of merciful Laksmana became the holy centre "Banatirtha". It dispels all adversities.
अध्याय २३५
श्रुत्वा स वचनं तेषां कृष्णद्वैपायनस् तदा अब्रवीत् परमप्रीतो योगी योगविदां वरः
śrutvā sa vacanaṃ teṣāṃ kṛṣṇadvaipāyanas tadā abravīt paramaprīto yogī yogavidāṃ varaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I will not survive this. I have become shattered on see¬ ing the splendour and glory of the children of Aditi. I am dejected and am experiencing a peculiarly miserable condition on seeing the excessive prosperity of Aditi. Even if we enter the forest fire it is certainly conducive to happiness. The prosperity and glory of a rival should not be seen even in dream.
अध्याय २३५
योगं वक्ष्यामि भो विप्राः शृणुध्वं भवनाशनम् यम् अभ्यस्याप्नुयाद् योगी मोक्षं परमदुर्लभम्
yogaṃ vakṣyāmi bho viprāḥ śṛṇudhvaṃ bhavanāśanam yam abhyasyāpnuyād yogī mokṣaṃ paramadurlabham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
According to Mahclbharata, Adiparvan, Diti, Danu and Aditi were daughters of Daksa Prajapati and were married to Kas'yapa, grandson of Brahma and son of Marici.
अध्याय २३५
श्रुत्वादौ योगशास्त्राणि गुरुम् आराध्य भक्तितः इतिहासं पुराणं च वेदांश् चैव विचक्षणः
śrutvādau yogaśāstrāṇi gurum ārādhya bhaktitaḥ itihāsaṃ purāṇaṃ ca vedāṃś caiva vicakṣaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I shall impart to you a holy rite lasting for twelve years. It will yield good fruits. After the holy rite is concluded, I shall impregnate you, as you desire. Ambitions are realized only when one is free from sins.
अध्याय २३५
आहारं योगदोषांश् च देशकालं च बुद्धिमान् ज्ञात्वा समभ्यसेद् योगं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
āhāraṃ yogadoṣāṃś ca deśakālaṃ ca buddhimān jñātvā samabhyased yogaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O fortunate lady, one should not eat, sneeze or yawn during dawn and dusk when hosts of evil spirits gather together (and are very active).
अध्याय २३५
भुञ्जन् सक्तुं यवागूं च तक्रमूलफलं पयः यावकं कणपिण्याकम् आहारं योगसाधनम्
bhuñjan saktuṃ yavāgūṃ ca takramūlaphalaṃ payaḥ yāvakaṃ kaṇapiṇyākam āhāraṃ yogasādhanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
These activities should always be pursued, especially laughter, with something to screen it with. You must never stand at the bounding edge of the house during dusk and dawn.
अध्याय २३५
न मनोविकले ध्माते न श्रान्ते क्षुधिते तथा न द्वंद्वे न च शीते च न चोष्णे नानिलात्मके
na manovikale dhmāte na śrānte kṣudhite tathā na dvaṃdve na ca śīte ca na coṣṇe nānilātmake
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
My beloved one, neither during the day nor at night should one step over the threshing rod, mortar, winnowing basket, pedestal, scabbard and other things.
अध्याय २३५
सशब्दे न जलाभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे सरीसृपे श्मशाने च न नद्यन्ते ऽग्निसंनिधौ
saśabde na jalābhyāse jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe sarīsṛpe śmaśāne ca na nadyante 'gnisaṃnidhau
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
One should not lie down with the head towards the north, especially at dusk and dawn. One should never utter a falsehood nor frequent other people's houses.
अध्याय २३५
न चैत्ये न च वल्मीके सभये कूपसंनिधौ न शुष्कपर्णनिचये योगं युञ्जीत कर्हिचित्
na caitye na ca valmīke sabhaye kūpasaṃnidhau na śuṣkaparṇanicaye yogaṃ yuñjīta karhicit
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
No man except one's husband should be looked at wantonly.
अध्याय २३५
देशान् एतान् अनादृत्य मूढत्वाद् यो युनक्ति वै प्रवक्ष्ये तस्य ये दोषा जायन्ते विघ्नकारकाः
deśān etān anādṛtya mūḍhatvād yo yunakti vai pravakṣye tasya ye doṣā jāyante vighnakārakāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I will tell of the faults that arise as obstacles for one who, out of folly, disregards these places and practises yoga:
अध्याय २३५
बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर् मूकत्वम् अन्धता ज्वरश् च जायते सद्यस् तद्वद् अज्ञानसंभवः
bādhiryaṃ jaḍatā lopaḥ smṛter mūkatvam andhatā jvaraś ca jāyate sadyas tadvad ajñānasaṃbhavaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
deafness, dullness, loss of memory, dumbness, blindness and fever arise at once, born of that ignorance.
अध्याय २३५
तस्मात् सर्वात्मना कार्या रक्षा योगविदा सदा धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः
tasmāt sarvātmanā kāryā rakṣā yogavidā sadā dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Therefore the knower of yoga must always take care in every way, since the body is the means to dharma, wealth, pleasure and liberation.
अध्याय २३५
आश्रमे विजने गुह्ये निःशब्दे निर्भये नगे शून्यागारे शुचौ रम्ये चैकान्ते देवतालये
āśrame vijane guhye niḥśabde nirbhaye nage śūnyāgāre śucau ramye caikānte devatālaye
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In a hermitage, a lonely, hidden, silent and fearless place on a mountain, an empty house, a clean and pleasant solitary spot, or a temple,
अध्याय २३५
रजन्याः पश्चिमे यामे पूर्वे च सुसमाहितः पूर्वाह्णे मध्यमे चाह्नि युक्ताहारो जितेन्द्रियः
rajanyāḥ paścime yāme pūrve ca susamāhitaḥ pūrvāhṇe madhyame cāhni yuktāhāro jitendriyaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
in the last and first watches of the night, in the forenoon and at midday, well concentrated, moderate in food, with senses conquered,
अध्याय २३५
आसीनः प्राङ्मुखो रम्य आसने सुखनिश्चले नातिनीचे न चोच्छ्रिते निःस्पृहः सत्यवाक् शुचिः
āsīnaḥ prāṅmukho ramya āsane sukhaniścale nātinīce na cocchrite niḥspṛhaḥ satyavāk śuciḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seated facing east on a pleasant seat, comfortable and steady, neither too low nor too high, free from desire, truthful and pure,
अध्याय २३५
युक्तनिद्रो जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः सर्वद्वंद्वसहो धीरः समकायाङ्घ्रिमस्तकः
yuktanidro jitakrodhaḥ sarvabhūtahite rataḥ sarvadvaṃdvasaho dhīraḥ samakāyāṅghrimastakaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
moderate in sleep, anger conquered, devoted to the welfare of all beings, enduring all pairs of opposites, steadfast, with body, feet and head aligned,
अध्याय २३५
नाभौ निधाय हस्तौ द्वौ शान्तः पद्मासने स्थितः संस्थाप्य दृष्टिं नासाग्रे प्राणान् आयम्य वाग्यतः
nābhau nidhāya hastau dvau śāntaḥ padmāsane sthitaḥ saṃsthāpya dṛṣṭiṃ nāsāgre prāṇān āyamya vāgyataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
placing both hands at the navel, calm, seated in the lotus posture, fixing the gaze on the tip of the nose, restraining the breath and speech,
अध्याय २३५
समाहृत्येन्द्रियग्रामं मनसा हृदये मुनिः प्रणवं दीर्घम् उद्यम्य संवृतास्यः सुनिश्चलः
samāhṛtyendriyagrāmaṃ manasā hṛdaye muniḥ praṇavaṃ dīrgham udyamya saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the sage, drawing the whole group of senses into the heart with the mind, raising the long pranava, mouth closed and perfectly still,
अध्याय २३५
रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस् तथा संछाद्य निर्मले शान्ते स्थितः संवृतलोचनः
rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasas tathā saṃchādya nirmale śānte sthitaḥ saṃvṛtalocanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
covering the activity of tamas with rajas and of rajas with sattva, and resting in the stainless and calm with eyes closed,
अध्याय २३५
हृत्पद्मकोटरे लीनं सर्वव्यापि निरञ्जनम् युञ्जीत सततं योगी मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्
hṛtpadmakoṭare līnaṃ sarvavyāpi nirañjanam yuñjīta satataṃ yogī muktidaṃ puruṣottamam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the yogi should constantly unite with the Supreme Person, the giver of liberation, all-pervading and stainless, hidden in the hollow of the heart-lotus.
अध्याय २३५
करणेन्द्रियभूतानि क्षेत्रज्ञे प्रथमं न्यसेत् क्षेत्रज्ञश् च परे योज्यस् ततो युञ्जति योगवित्
karaṇendriyabhūtāni kṣetrajñe prathamaṃ nyaset kṣetrajñaś ca pare yojyas tato yuñjati yogavit
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He should first place the instruments, senses and elements in the knower of the field, and the knower of the field should be joined to the Supreme; so the knower of yoga practises.
अध्याय २३५
मनो यस्यान्तम् अभ्येति परमात्मनि चञ्चलम् संत्यज्य विषयांस् तस्य योगसिद्धिः प्रकाशिता
mano yasyāntam abhyeti paramātmani cañcalam saṃtyajya viṣayāṃs tasya yogasiddhiḥ prakāśitā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
For him whose restless mind, abandoning sense objects, comes to rest in the Supreme Self, success in yoga is revealed.
अध्याय २३५
यदा निर्विषयं चित्तं परे ब्रह्मणि लीयते समाधौ योगयुक्तस्य तदाभ्येति परं पदम्
yadā nirviṣayaṃ cittaṃ pare brahmaṇi līyate samādhau yogayuktasya tadābhyeti paraṃ padam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When the mind, free of objects, dissolves into the Supreme Brahman in samadhi, the yogi then attains the supreme state.
अध्याय २३५
असंसक्तं यदा चित्तं योगिनः सर्वकर्मसु भवत्य् आनन्दम् आसाद्य तदा निर्वाणम् ऋच्छति
asaṃsaktaṃ yadā cittaṃ yoginaḥ sarvakarmasu bhavaty ānandam āsādya tadā nirvāṇam ṛcchati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When the yogi's mind is unattached to all actions, then, attaining bliss, he reaches nirvana.
अध्याय २३५
शुद्धं धामत्रयातीतं तुर्याख्यं पुरुषोत्तमम् प्राप्य योगबलाद् योगी मुच्यते नात्र संशयः
śuddhaṃ dhāmatrayātītaṃ turyākhyaṃ puruṣottamam prāpya yogabalād yogī mucyate nātra saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Reaching the pure Supreme Person, beyond the three states and called the Fourth, the yogi is liberated by the power of yoga; there is no doubt.
अध्याय २३५
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः सर्वत्र प्रियदर्शनः सर्वत्रानित्यबुद्धिस् तु योगी मुच्येत नान्यथा
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ sarvatra priyadarśanaḥ sarvatrānityabuddhis tu yogī mucyeta nānyathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Free from craving for all desires, kindly looking on all, regarding everything as impermanent — so is the yogi liberated, and not otherwise.
अध्याय २३५
इन्द्रियाणि न सेवेत वैराग्येण च योगवित् सदा चाभ्यासयोगेन मुच्यते नात्र संशयः
indriyāṇi na seveta vairāgyeṇa ca yogavit sadā cābhyāsayogena mucyate nātra saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The knower of yoga should not indulge the senses; through detachment and constant practice he is liberated, without doubt.
अध्याय २३५
न च पद्मासनाद् योगो न नासाग्रनिरीक्षणात् मनसश् चेन्द्रियाणां च संयोगो योग उच्यते
na ca padmāsanād yogo na nāsāgranirīkṣaṇāt manasaś cendriyāṇāṃ ca saṃyogo yoga ucyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Yoga is not the lotus posture nor gazing at the tip of the nose; yoga is said to be the union of the mind and the senses.
अध्याय २३५
एवं मया मुनिश्रेष्ठा योगः प्रोक्तो विमुक्तिदः संसारमोक्षहेतुश् च किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
evaṃ mayā muniśreṣṭhā yogaḥ prokto vimuktidaḥ saṃsāramokṣahetuś ca kim anyac chrotum icchatha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Thus, best of sages, I have told you of yoga, which grants release and is the means of liberation from worldly existence; what else do you wish to hear?
अध्याय २३५
श्रुत्वा ते वचनं तस्य साधु साध्व् इति चाब्रुवन् व्यासं प्रशस्य संपूज्य पुनः प्रष्टुं समुद्यताः
śrutvā te vacanaṃ tasya sādhu sādhv iti cābruvan vyāsaṃ praśasya saṃpūjya punaḥ praṣṭuṃ samudyatāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Hearing his words, they said, "Well done, well done," and praising and honouring Vyasa, they prepared to ask him again.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 235
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.