अध्याय २३४
आध्यात्मिकादि भो विप्रा ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्
ādhyātmikādi bho viprā jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Then he granted her three boons, O Narada. After acknowledging what was said by the king Kaikeyi spoke thus:
अध्याय २३४
आध्यात्मिको ऽपि द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः
ādhyātmiko 'pi dvividhaḥ śārīro mānasas tathā śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
On hearing these words of the old people the son who was fond of his parents spoke thus, dispelling their misery with his sweet words:
अध्याय २३४
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा
śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ gulmārśaḥśvayathuśvāsacchardyādibhir anekadhā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Manu (7. 45-48) has given two lists of vyasanas: (1) those arising from lust and (2) those arising from anger. Under the first he enumerates the following fen: hunting, playing the game of dice, sleeping during the day, calu¬ mny, promiscuous intercourse, intoxication, singing, dancing, music and idle rambling. Under the second the following eight are enermerated; deceit or crookedness of temper, rashness, seeking of other's discomfiture, envy, fault¬ finding, robbing of other's money or non-payment of just debts, use of abusive language, and inflicting of harsh punishment.
अध्याय २३४
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हथ
tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhatha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
On hearing these words of the distressed sage the king was stunned. Without any enthusiasm he went to that place slowly.
अध्याय २३४
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्याभिभवस् तथा
kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryābhibhavas tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The old couple were talking together in that forest in this way. Meanwhile Dasaratha came to the place slowly.
अध्याय २३४
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठास् तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः
mānaso 'pi dvijaśreṣṭhās tāpo bhavati naikadhā ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Just as our death has been brought about through separation from our son, so also, O sinner, you will meet with your death on account of separation from your son.
अध्याय २३४
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः
mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyate cādhibhautikaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Traversing his forest path Rama came to Citrakuta. Three years elapsed there itself, O highly intelligent one.
अध्याय २३४
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः
śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ tāpo dvijavaraśreṣṭhāḥ kathyate cādhidaivikaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Again he went in the southern direction to the Darujaka forest. It is well known in the three worlds. Among all the countries that place is the most meritorious.
अध्याय २३४
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तमाः
garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I shall go there and say to my sons what your ex¬ cellencies have stated. You alone can be my refuge. It behoves you to accord me permission.
अध्याय २३४
सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः
sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte ulbasaṃveṣṭito bhagnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
On hearing the words of the king, the servants of Yama gave him permission out of pity. The king went to his sons.
अध्याय २३४
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं बाध्यमानो ऽतिवेदनः
atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ atitāpibhir atyarthaṃ bādhyamāno 'tivedanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
These righteous words were uttered with firmness by Sita. Both of them said 'So be it'. Then Da£aratha spoke:
अध्याय २३४
प्रसारणाकुञ्चनादौ नागानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्र पीडितः
prasāraṇākuñcanādau nāgānāṃ prabhur ātmanaḥ śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatra pīḍitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
You are the daughter of Janaka, the knower of Brah-
अध्याय २३४
निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः
nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Saying "So be it*', preparations were made for the offering of Pindas. But the slayer of enemies did not see any eatable thing to be offered as Pinda. Then he spoke to Laks- mana.
अध्याय २३४
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः
jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Laksamana said politely, "Here are Ingudi fruits*' and in a moment oil cakes of Ingudi were brought.
अध्याय २३४
अधोमुखस् तैः क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः
adhomukhas taiḥ kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Rama sadly hesitated to decide on the offerings of Pinda to his father at Gaiiga through the oil cakes.
अध्याय २३४
मूर्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातस् तु मुनिसत्तमाः
mūrchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā vijñānabhraṃśam āpnoti jātas tu munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O sinless one, welfare unto you. You can rest content¬ ed. I have been redeemed by you. In this world, blessed is that son who is the redeemer of his ancestors.
अध्याय २३४
कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा
kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ krimiko yathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Devas said to Rama, the most excellent among men: ''Go, dear, go away happily for achieving the object of Devas".
अध्याय २३४
कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्तनपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया
kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ stanapānādikāhāram avāpnoti parecchayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Then the lord said to Rama accompanied by Laks- mana, "Welfare unto you. Choose the boons". Rama said to the Bull-bannered lord.
अध्याय २३४
अशुचिस्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे
aśucisrastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Sankara, let the undertakings of those persons come to a fruitful end, who devoutly propitiate you by means of this prayer, O excellent one among Devas.
अध्याय २३४
जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभूतादिकानि च
janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca bālabhāve yadāpnoti ādhibhūtādikāni ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Let those Manes, O Sambhu, who are fallen into the ocean of hell be sanctified by the offerings of Pindas and let them go to heaven.
अध्याय २३४
अज्ञानतमसा छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं कुत्र गन्ता किमात्मकः
ajñānatamasā channo mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kutra gantā kimātmakaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Whatever sin one has committed ever since the birth, by thoughts, words and deeds let it be immediately destroyed merely by taking bath here.
अध्याय २३४
केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं न चोच्यते
kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ na cocyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
If, O Sambhu, anyone devoutly gives even a minute particle to the suppliants here, let that be of everlasting bene¬ fit to the donors.
अध्याय २३४
को धर्मः कश् च वाधर्मः कस्मिन् वर्तेत वै कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्
ko dharmaḥ kaś ca vādharmaḥ kasmin varteta vai katham kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
What is dharma and what is adharma? In what state should one be, and how? What is to be done and what not? What has merit and what has fault? —
अध्याय २३४
एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः
evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
so wondering, men like beasts, deluded and given over to lust and the belly, fall into the great sorrow born of ignorance.
अध्याय २३४
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपस् ततो द्विजाः
ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhapravṛttayaḥ ajñānināṃ pravartante karmalopas tato dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Ignorance is a state of tamas; the ignorant set about undertaking actions, and from that comes the lapse of proper rites, O brahmins.
अध्याय २३४
नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्
narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The great sages say that hell is the fruit of the lapse of rites; therefore the ignorant suffer the greatest sorrow here and hereafter.
अध्याय २३४
जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः
jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
A man whose body is worn out by old age, his limbs slack, his teeth loose and falling, covered with wrinkles, sinews and veins,
अध्याय २३४
दूरप्रनष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातरोमपुञ्जश् चलद्वपुः
dūrapranaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ nāsāvivaraniryātaromapuñjaś caladvapuḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
his sight failing far, his pupils sunk into emptiness, tufts of hair sprouting from his nostrils, his body trembling,
अध्याय २३४
प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः
prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
all his bones showing, his spine bent, eating little and doing little because his digestive fire has failed,
अध्याय २३४
कृच्छ्रचङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रगलल्लालाविलाननः
kṛcchracaṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ mandībhavacchrotranetragalallālāvilānanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
walking, rising, lying and sitting with difficulty, his hearing and sight growing dim, his mouth soiled with dribbling saliva,
अध्याय २३४
अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तुनाम्
anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastunām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
all his faculties beyond his control, facing death, unable to remember even things he experienced a moment before —
अध्याय २३४
सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासामयायाससमुद्भूतप्रजागरः
sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ śvāsakāsāmayāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
uttering a single sentence brings on great fatigue; he lies awake from breathlessness, cough, illness and exhaustion;
अध्याय २३४
अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अपमानपराकृतः
anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī bhṛtyātmaputradārāṇām apamānaparākṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the old man is raised up by one and laid down by another, scorned and slighted by servants, sons and wife;
अध्याय २३४
प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसंस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः
prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaṃspṛhaḥ hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
all his cleanliness gone, he still craves pleasures and food; he is laughed at even by his attendants, and all his kin are weary of him;
अध्याय २३४
अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निश्वसित्य् अतितापितः
anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niśvasity atitāpitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
remembering the doings of his youth as if they happened in another birth, he sighs long, deeply pained.
अध्याय २३४
एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय च मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि
evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya ca maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Having experienced these and other sorrows in old age, hear too the sorrows he meets in dying.
अध्याय २३४
श्लथग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ प्राप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिपरश् चासौ मुहुर् ज्ञानबलान्वितः
ślathagrīvāṅghrihasto 'tha prāpto vepathunā naraḥ muhur glāniparaś cāsau muhur jñānabalānvitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
His neck, feet and hands grow slack and a trembling seizes him; now he is overcome by faintness, now he has a moment of clear awareness.
अध्याय २३४
हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीव ममताकुलः
hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīva mamatākulaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"What will become of my gold, grain, sons, wife, servants and house?" — so he is tormented by attachment.
अध्याय २३४
मर्मविद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः
marmavidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The bonds of his bones are cut by great diseases that pierce the vital points, fierce as saws and as the terrible arrows of Death.
अध्याय २३४
परिवर्तमानताराक्षि हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठकण्ठो घुरघुरायते
parivartamānatārākṣi hastapādaṃ muhuḥ kṣipan saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhakaṇṭho ghuraghurāyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
His eyeballs roll, he throws his hands and feet about again and again, his palate, lips and throat dry up, and he rattles in the throat.
अध्याय २३४
निरुद्धकण्ठदेशो ऽपि उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा व्याप्तस् तथा क्षुधा
niruddhakaṇṭhadeśo 'pi udānaśvāsapīḍitaḥ tāpena mahatā vyāptas tṛṣā vyāptas tathā kṣudhā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
His throat is choked, he is tormented by the upward breath, and he is gripped by great burning, thirst and hunger.
अध्याय २३४
क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते
kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Afflicted by Yama's servants, he departs from the body in agony, and then with pain takes on a body made for torment.
अध्याय २३४
एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुध्वं नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः
etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām śṛṇudhvaṃ narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
These and other terrible sorrows befall men at death; now hear what the dead suffer in hell:
अध्याय २३४
याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम्
yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seizure with nooses by Yama's servants, beating with rods, the fearsome sight of Yama and the sight of the dreadful road;
अध्याय २३४
करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं यातनायाश् च यातनादि द्विजोत्तमाः
karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe pratyekaṃ yātanāyāś ca yātanādi dvijottamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
in hells terrible with scalding sand, fire, machines, weapons and the like, torment upon torment, O best of brahmins —
अध्याय २३४
क्रकचैः पीड्यमानानां मृषायां चापि ध्माप्यताम् कुठारैः पाट्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्
krakacaiḥ pīḍyamānānāṃ mṛṣāyāṃ cāpi dhmāpyatām kuṭhāraiḥ pāṭyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
of those being sawn, smelted in crucibles, split with axes and buried in the ground,
अध्याय २३४
शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम्
śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
impaled on stakes, thrust into tigers' mouths, devoured by vultures and eaten by leopards,
अध्याय २३४
क्वथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः
kvathyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
boiled in oil, soaked in caustic mud, hurled down from heights and flung by catapults —
अध्याय २३४
नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्रास् तेषां संख्या न विद्यते
narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai prāpyante nārakair viprās teṣāṃ saṃkhyā na vidyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the sorrows that the dwellers of hell suffer in hell, born of sin, O brahmins, are beyond counting.
अध्याय २३४
न केवलं द्विजश्रेष्ठा नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः
na kevalaṃ dvijaśreṣṭhā narake duḥkhapaddhatiḥ svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Not only in hell, O best of brahmins, is there a path of sorrow; even in heaven there is no peace for one who fears to fall and whose merit wanes.
अध्याय २३४
पुनश् च गर्भो भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च
punaś ca garbho bhavati jāyate ca punar naraḥ garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Again a man enters the womb and is born again; again he perishes in the womb, or dies as he is born.
अध्याय २३४
जातमात्रश् च म्रियते बालभावे च यौवने यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु विप्राः प्रजायते
jātamātraś ca mriyate bālabhāve ca yauvane yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu viprāḥ prajāyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He dies as soon as he is born, or in childhood, or in youth. Whatever thing arises that gives men pleasure, O brahmins,
अध्याय २३४
तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति कलत्रपुत्रमित्रादिगृहक्षेत्रधनादिकैः
tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati kalatraputramitrādigṛhakṣetradhanādikaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
that very thing becomes the seed of the tree of sorrow. Wife, sons, friends, house, fields, wealth and the rest
अध्याय २३४
क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम्
kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
do not bring men as much happiness as they bring unhappiness. For those whose minds are scorched by the burning sun of worldly sorrow,
अध्याय २३४
विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः
vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
where is there happiness for men except in the shade of the tree of liberation? For this threefold mass of sorrow, the wise hold that
अध्याय २३४
गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः निरस्तातिशयाह्लादं सुखभावैकलक्षणम्
garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ nirastātiśayāhlādaṃ sukhabhāvaikalakṣaṇam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
which arises in the states of womb, birth, old age and the rest, the remedy whose sole mark is happiness, a bliss beyond all measure —
अध्याय २३४
भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एका चात्यन्तिकी मता तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः
bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekā cātyantikī matā tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
attaining the Lord, is held to be the one final remedy; so wise men must strive to attain him.
अध्याय २३४
तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं द्विजोत्तमाः आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ dvijottamāḥ āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The means to attain him are said to be knowledge and action, O best of brahmins; and knowledge is said to be of two kinds, arising from scripture and from discrimination.
अध्याय २३४
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम्
śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The Word-Brahman consists of scripture; the Supreme Brahman is born of discrimination. Ignorance is like blind darkness; knowledge from the senses is like a lamp,
अध्याय २३४
यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् वै विप्रा विवेकजम् मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तमाः
yathā sūryas tathā jñānaṃ yad vai viprā vivekajam manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and the knowledge born of discrimination, O brahmins, is like the sun. What Manu too said, recalling the meaning of the Veda, O best of sages,
अध्याय २३४
तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
hear it from me in this connection: two Brahmans are to be known — the Word-Brahman and that which is supreme.
अध्याय २३४
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति द्वे विद्ये वै वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati dve vidye vai veditavye iti cātharvaṇī śrutiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
One who is versed in the Word-Brahman attains the Supreme Brahman. "Two kinds of knowledge are to be known," says the Atharva scripture:
अध्याय २३४
परया ह्य् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम्
parayā hy akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
by the higher the Imperishable is attained; the lower consists of the Rig Veda and the rest. That which is unmanifest, unageing, inconceivable, unborn and imperishable,
अध्याय २३४
अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् वित्तं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम्
anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam vittaṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
indefinable and formless, without hands, feet and the like, all-pervading, eternal, the source of beings, itself without cause,
अध्याय २३४
व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः तद् ब्रह्म परमं धाम तद् धेयं मोक्षकाङ्क्षिभिः
vyāpyaṃ vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ tad brahma paramaṃ dhāma tad dheyaṃ mokṣakāṅkṣibhiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
pervading, by which all is pervaded — that the wise behold. That is Brahman, the supreme abode; that should be meditated on by those who seek liberation.
अध्याय २३४
श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम्
śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
That subtle one declared by the words of scripture is the supreme abode of Vishnu. He who knows the origin and dissolution of beings, their coming and going,
अध्याय २३४
वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः
vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowledge and ignorance, is to be called Bhagavan. Knowledge, power, strength, lordship, valour and splendour, without remainder,
अध्याय २३४
भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः सर्वाणि तत्र भूतानि निवसन्ति परात्मनि
bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ sarvāṇi tatra bhūtāni nivasanti parātmani
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
are what the word Bhagavan denotes, without any qualities to be rejected. All beings dwell in that Supreme Self,
अध्याय २३४
भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः उवाचेदं महर्षिभ्यः पुरा पृष्टः प्रजापतिः
bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ uvācedaṃ maharṣibhyaḥ purā pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and he, the Self of all, dwells in beings; therefore he is called Vasudeva. So Prajapati, asked of old by the great sages, told them
अध्याय २३४
नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः भूतेषु वसते यो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः
nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ bhūteṣu vasate yo 'ntar vasanty atra ca tāni yat dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the true explanation of the name of the infinite Vasudeva: because he dwells within beings and they dwell in him, and he is the maker and ordainer of the worlds, the Lord is called Vasudeva.
अध्याय २३४
स सर्वभूतप्रकृतिर् गुणांश् च दोषांश् च सर्वान् सगुणो ह्य् अतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनावृतं यद् भुवनान्तरालम्
sa sarvabhūtaprakṛtir guṇāṃś ca doṣāṃś ca sarvān saguṇo hy atītaḥ atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāvṛtaṃ yad bhuvanāntarālam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He is the nature of all beings, and though possessing qualities he is beyond all qualities and faults; beyond every covering, the Self of all, by him is filled all the space between the worlds.
अध्याय २३४
समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशादृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ
samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśādṛtabhūtasargaḥ icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
His nature is every auspicious quality; with a fraction of his own power he brought forth the creation of beings; taking at will whatever vast body he pleases, he has accomplished the good of the whole world.
अध्याय २३४
तेजोबलैश्वर्यमहावरोधः स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परापरेशे
tejobalaiśvaryamahāvarodhaḥ svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāpareśe
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
A great store of radiance, strength and lordship, the single mass of qualities such as valour and power, higher than the highest, in whom, the Lord of high and low, there are no afflictions at all —
अध्याय २३४
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
he is the Lord, in individual and collective form, unmanifest in nature and manifest in nature, the Lord of all, the seer of all, the knower of all, possessed of all powers, called the Supreme Lord.
अध्याय २३४
संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अथ गम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्
saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam saṃdṛśyate vāpy atha gamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
That by which that faultless, pure, supreme, stainless, single-formed one is known, seen or reached is knowledge; all else is called ignorance.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 234
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.