अध्याय २३७
यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा
yady evaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By virtue of your power my sons will be certainly strong and victorious. They are the true sons of the Patriarch and the brothers of Indra.
अध्याय २३७
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः
etad vai śrotum icchāmas tad bhavān prabravītu naḥ etad anyonyavairūpyaṃ vartate pratikūlataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Diti, listen. If persons do not beget sons due to offences committed against the manes or due to the fault of misappropriation of money, the following is the best atonement.
अध्याय २३७
शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā yat pṛcchadhvaṃ samāsataḥ karmavidyāmayau cobhau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In such cases the person shall offer balls of rice, pro¬ pitiate manes and gift away a bit of gold. Then he will certainly have a son.
अध्याय २३७
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम्
yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ gacchanti ca karmaṇā śṛṇudhvaṃ sāṃprataṃ viprā gahanaṃ hy etad uttaram
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The family of these persons does not flourish: those persons who take away or misappropriate money kept in trust, persons who conceal jewels or deny their existence, and those who do not perform the rite of Sraddha.
अध्याय २३७
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ
asti dharma iti yuktaṃ nāsti tatraiva yo vadet yakṣasya sādṛśyam idaṃ yakṣasyedaṃ bhaved atha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This (holy river) shall be the resort of such guilty persons after their death. Children deserving praise shall be born to those living persons who perform pilgrimage to the holy centres.
अध्याय २३७
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः
dvāv imāv atha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛtto vā vibhāṣitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As time passed on they begot sons and grandsons. His enemy was the powerful king of birds named Uluka (owl).
अध्याय २३७
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः
karmaṇā badhyate jantur vidyayā ca vimucyate tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
His sons and grandsons were fiery and powerful. Bet¬ ween these two (sets of) birds there was a long-drawn enmity.
अध्याय २३७
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम्
karmaṇā jāyate pretya mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ vidyayā jāyate nityam avyaktaṃ hy akṣarātmakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By propitiating Yama and his grandfather Mrtyu, the Pigeon obtained miraculous Yamya weapons and became supe¬ rior to all.
अध्याय २३७
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते
karma tv eke praśaṃsanti svalpabuddhiratā narāḥ tena te dehajālena ramayanta upāsate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Similarly, the owl propitiated Fire and became strong. A terrible fight ensued between them as they became excessively arrogant on account of their boons.
अध्याय २३७
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव
ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O she-pigeon, this miraculous weapon of mine that has been discharged in the course of the battle is infallible. Where should it be made to rest, O chaste lady. Tell me that.
अध्याय २३७
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति
karmaṇāṃ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Let the miraculous weapon rest in me—neither in my sons nor in my husband. O lord of Havyas, be truthful in speech. O Jatavedas, obeisance be to you.
अध्याय २३७
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते
na mriyate yatra gatvā yatra gatvā na jāyate na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In the meantime she-owl saw her husband encircled by the nooses of Yama and struck by his rod. Being distressed and frightened she approached Yama.
अध्याय २३७
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित्
yatra tad brahma paramam avyaktam acalaṃ dhruvam avyākṛtam anāyāmam amṛtaṃ cādhiyogavit
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
People sympathise (with others) because they are frightened by you. Afraid of you they practise celibacy. Afraid of you, they do good actions. Afraid of you, they scrupulously cling to their duties.
अध्याय २३७
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः
dvaṃdvair na yatra bādhyante mānasena ca karmaṇā samāḥ sarvatra maitrāś ca sarvabhūtahite ratāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
She spoke to lord Yama: "O lord of the universe, let the nooses hurled by you enter me. Let the rod penetrate me." Thereupon lord Yama sympathetically spoke to her again.
अध्याय २३७
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः
vidyāmayo 'nyaḥ puruṣo dvijāḥ karmamayo 'paraḥ viprāś candrasamasparśaḥ sūkṣmayā kalayā sthitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
For the acquisition of virtue and fame and with a desire for the welfare of the worlds, the two birds spoke to the lords well known in the world.
अध्याय २३७
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे
tad etad ṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānugīyate na vaktuṃ śakyate draṣṭuṃ cakratantum ivāmbare
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The man who conquers his soul and recites everyday the prayer of Mrtyu shall be the recipient of all riches.
अध्याय २३७
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम्
ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ mūrtimān iti taṃ vidyād viprāḥ karmaguṇātmakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The holy centre well known as Tapastirtha excessively increases Tapas (power of penance). It bestows all cherished desires. It is sacred. It increases the happiness of the manes.
अध्याय २३७
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम्
devo yaḥ saṃśritas tasmin buddhīndur iva puṣkare kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyān nityaṃ yogajitātmakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Listen to what happened in that holy centre. It is des¬ troyer of sins. There arose a controversy amongst the sages as to the greatness of waters versus fire.
अध्याय २३७
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः
tamo rajaś ca sattvaṃ ca jñeyaṃ jīvaguṇātmakam jīvam ātmaguṇaṃ vidyād ātmānaṃ paramātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Some considered waters the most superior. Others con¬ sidered fire the most superior. The controversy among the sages on the subject of fire versus water proceeded thus.
अध्याय २३७
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate jīvaguṇaṃ ca sarvam tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prakalpayanto bhuvanāni sapta
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
After saying 'No* amongst themselves the sages went to
अध्याय २३७
प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि
prakṛtyās tu vikārā ye kṣetrajñās te pariśrutāḥ te cainaṃ na prajānanti na jānāti sa tān api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Then they were ready for the worship of the Water- god and Fire-god. Some were the worshippers of Agni and
अध्याय २३७
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः
taiś caiva kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaḥ paramavājibhiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Those sages, the expounders of the Vedas, heard these words. Thereupon they came to the conclusion that the sup¬ eriority must be of the waters.
अध्याय २३७
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The holy centre where this happened, O Narada, is called Tapaslirtlia. The holy centre where thetwoSatras of the sages took place is called Satratlrtha.
अध्याय २३७
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः
mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam amṛtān na paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā paramā gatiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The mother said to the son: "The king, his wife and the priest, your father, were taken away by a Danava to the nether worlds.**
अध्याय २३७
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
While Devas were watching, in the presence of the sacred fires and the brahmins, Mithu the Daitya abducted the king who had been initiated in the sacrifice to the nether worlds along with his wife and the priest.
अध्याय २३७
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन्
antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā indriyair indriyārthāṃś ca bahucittam acintayan
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Turning his back upon the Rtviks and worshipping the Fire-god, Devapi duly intimated it to the Fire-god. (Then the Fire-god replied.)
अध्याय २३७
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम्
dhyāne 'pi paramaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ anīśvaraḥ praśāntātmā tato gacchet paraṃ padam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Making the mind, perfected by knowledge, supreme in meditation, free from lordship and peaceful, one then goes to the supreme abode.
अध्याय २३७
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
But a mortal who is subject to all the senses, whose memory wavers, meets death by giving himself up to them.
अध्याय २३७
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत्
vihatya sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālañjaro bhavet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Striking down all intentions, one should fix the mind in sattva; having fixed the mind in sattva, one then overcomes time.
अध्याय २३७
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते
cittaprasādena yatir jahātīha śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukham atyantam aśnute
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Through clarity of mind the ascetic here gives up good and bad; serene, abiding in the Self, he enjoys endless happiness.
अध्याय २३७
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā svapne sukhaṃ bhavet nirvāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The mark of that clarity is like the happiness of deep sleep, or like a lamp that burns without flickering in a windless place.
अध्याय २३७
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
So, yoking himself by himself in the early and late parts of the night, eating lightly and pure of self, he sees the Self in the self.
अध्याय २३७
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम्
rahasyaṃ sarvavedānām anaitihyam anāgamam ātmapratyāyakaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This teaching for sons, the secret of all the Vedas, not based on tradition or scripture but self-verifying, is this scripture.
अध्याय २३७
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम्
dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu daśavarṣasahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Whatever treasure there is in all the tales of dharma and of truth, churned for ten thousand years, this nectar has been drawn out —
अध्याय २३७
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम्
navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ muktihetoḥ samuddhṛtam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
as butter from curd and fire from wood, so the knowledge of the wise has been drawn out for the sake of liberation.
अध्याय २३७
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने
snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāya tapasvine
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This scripture, a teaching for sons, is to be told to graduates of Vedic study; it should not be told to one who is not tranquil, not self-controlled, nor to an ascetic without these,
अध्याय २३७
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे
nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
nor to one ignorant of the Veda, nor to one who does not follow, nor to the envious or the crooked, nor to one who does not do as instructed,
अध्याय २३७
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने
na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca ślāghine ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
nor to one burnt by the science of disputation, nor to a slanderer. To one who is praiseworthy and deserves praise, to the tranquil ascetic,
अध्याय २३७
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन
idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya tu rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
to a dear son or a devoted disciple should this secret dharma be told, and to no one else in any way.
अध्याय २३७
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्
yad apy asya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Even if a man should give him this whole earth full of jewels, the knower of truth should consider this teaching better.
अध्याय २३७
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते
ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Therefore that more secret matter, the superhuman teaching on the Self, seen by the great sages and sung in the Vedanta —
अध्याय २३७
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः
tad yuṣmabhyaṃ prayacchāmi yan māṃ pṛcchata sattamāḥ yan me manasi varteta yas tu vo hṛdi saṃśayaḥ śrutaṃ bhavadbhis tat sarvaṃ kim anyat kathayāmi vaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
that I give to you, since you ask me, good ones. What was in my mind and whatever doubt was in your hearts, you have heard it all; what else shall I tell you?"
अध्याय २३७
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम
adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva naḥ yad adhyātmaṃ yathā vidmo bhagavann ṛṣisattama
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"Tell us again, in detail, about the Self, so that we may understand it as it is, blessed one, best of sages."
अध्याय २३७
अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम्
adhyātmaṃ yad idaṃ viprāḥ puruṣasyeha paṭhyate yuṣmabhyaṃ kathayiṣyāmi tasya vyākhyāvadhāryatām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"The teaching on the Self of man that is recited here, O brahmins, I will tell you; take in its explanation.
अध्याय २३७
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्
bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca mahābhūtāni yaś caiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Earth, water, fire, wind and space are the great elements, and the maker of beings is in all beings.
अध्याय २३७
आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत्
ākāraṃ tu bhaved yasya yasmin dehaṃ na paśyati ākāśādyaṃ śarīreṣu kathaṃ tad upavarṇayet indriyāṇāṃ guṇāḥ kecit kathaṃ tān upalakṣayet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
How should one describe space and the rest within bodies, when one who has a form does not see the body in it? And how should one discern the qualities of the senses?
अध्याय २३७
एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत्
etad vo varṇayiṣyāmi yathāvad anudarśanam śṛṇudhvaṃ tad ihaikāgryā yathātattvaṃ yathā ca tat
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This I will describe to you as it truly appears; listen here with attention, as it is and as it truly stands.
अध्याय २३७
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśalakṣaṇam prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Sound, the ear and the cavities — these three are the marks of space; breath, movement and touch — these three are qualities of wind;
अध्याय २३७
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम्
rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate raso 'tha rasanaṃ svedo guṇās tv ete trayo 'mbhasām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
form, the eye and digestion — fire is set down as threefold; taste, the tongue and sweat — these three are qualities of water;
अध्याय २३७
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
what is smelled, the nose and the body — these three are qualities of earth. Such is the group of senses, explained as made of the five elements.
अध्याय २३७
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Touch is said to belong to wind, taste to water and form to fire; sound arises from space, and smell is known as the quality of earth.
अध्याय २३७
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः
mano buddhiḥ svabhāvaś ca guṇā ete svayonijāḥ te guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Mind, intellect and one's own nature — these qualities arise from their own source; they pass beyond the qualities and are held to be higher than them.
अध्याय २३७
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति
yathā kūrma ivāṅgāni prasārya saṃniyacchati evam evendriyagrāmaṃ buddhiśreṣṭho niyacchati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As a tortoise extends its limbs and draws them in, so the best of intellects restrains the group of senses.
अध्याय २३७
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा
yad ūrdhvaṃ pādatalayor avārkordhvaṃ ca paśyati etasminn eva kṛtye sā vartate buddhir uttamā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
What one sees above the soles of the feet and below and above the head — in this very function the excellent intellect operates.
अध्याय २३७
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः
guṇais tu nīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyā bhāvāt kuto guṇāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The intellect is led by the qualities, and the intellect leads the senses too, all six with the mind; without the intellect, where would the qualities be?
अध्याय २३७
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम्
indriyāṇi naraiḥ pañca ṣaṣṭhaṃ tan mana ucyate saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ viddhi cāṣṭamam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Men have five senses; the sixth is called the mind; the intellect they call the seventh, and know the knower of the field as the eighth.
अध्याय २३७
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते
cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The eye is only for seeing; the mind creates doubt; the intellect is for determination; the knower of the field is called the witness.
अध्याय २३७
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत्
rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ samāḥ sarveṣu bhūteṣu tān guṇān upalakṣayet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Rajas, tamas and sattva — these three arise from their own source and are alike in all beings; one should recognize these qualities.
अध्याय २३७
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत्
tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃcid ātmani lakṣayet praśāntam iva saṃyuktaṃ sattvaṃ tad upadhārayet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Whatever one notices in oneself joined with joy, as if calm and serene, one should recognize as sattva.
अध्याय २३७
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत्
yat tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Whatever is joined with agitation in body or mind should likewise be recognized as rajas at work.
अध्याय २३७
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत्
yat tu saṃmohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣamaṃ bhavet apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Whatever is joined with delusion, obscure and uneven, beyond reasoning and unknowable, one should recognize as tamas.
अध्याय २३७
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान्
praharṣaḥ prītir ānandaṃ svāmyaṃ svasthātmacittatā akasmād yadi vā kasmād vadanti sāttvikān guṇān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Delight, joy, bliss, mastery and a calm, healthy mind, whether they arise without cause or from a cause, are called the qualities of sattva.
अध्याय २३७
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः
abhimāno mṛṣāvādo lobho mohas tathākṣamā liṅgāni rajasas tāni vartante hetutattvataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Pride, false speech, greed, delusion and impatience — these are the signs of rajas, operating through their causes.
अध्याय २३७
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः
tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā kathaṃcid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Delusion, heedlessness, lethargy, and sleep from which one does not wake, whenever they occur, are to be known as the qualities of tamas.
अध्याय २३७
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना
manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī hṛdayaṃ priyam eveha trividhā karmacodanā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The mind puts forth ideas, the intellect determines, and the heart wills what is dear: threefold is the impulse to action.
अध्याय २३७
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ manasas tu parā buddhir buddher ātmā paraḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Beyond the senses are their objects, beyond the objects is the mind, beyond the mind is the intellect, and beyond the intellect is known the Self.
अध्याय २३७
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः
buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmanāyikā yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The intellect is man's self; the intellect alone leads the self. When it produces an idea, it becomes mind.
अध्याय २३७
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvād buddhir vikurute hy anu śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Because the senses are distinct, the intellect transforms itself accordingly: hearing, it becomes the ear; touching, it is called touch;
अध्याय २३७
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक्
paśyantī ca bhaved dṛṣṭī rasantī rasanā bhavet jighrantī bhavati ghrāṇaṃ buddhir vikurute pṛthak
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seeing, it becomes sight; tasting, it becomes the tongue; smelling, it becomes the nose — so the intellect transforms itself distinctly.
अध्याय २३७
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता
indriyāṇi tu tāny āhus teṣāṃ vṛttyā vitiṣṭhati tiṣṭhati puruṣe buddhir buddhibhāvavyavasthitā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
These they call the senses; through their activity it abides. The intellect abides in the Person, established in the state of intellect.
अध्याय २३७
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते
kadācil labhate prītiṃ kadācid api śocati na sukhena ca duḥkhena kadācid iha muhyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Sometimes it finds joy, sometimes it grieves, and sometimes here it is neither happy nor sad but bewildered.
अध्याय २३७
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान्
svayaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān ativartate saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Itself made of states, it passes beyond these three states, as the ocean, lord of rivers, with its waves passes beyond its great shore.
अध्याय २३७
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत्
yadā prārthayate kiṃcit tadā bhavati sā manaḥ adhiṣṭhāne ca vai buddhyā pṛthag etāni saṃsmaret
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When it longs for something, it becomes mind. With the intellect one should consider these separately in their seats,
अध्याय २३७
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते
indriyāṇi ca medhyāni vicetavyāni kṛtsnaśaḥ sarvāṇy evānupūrveṇa yad yadā ca vidhīyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and the senses, which are pure, should be examined completely, all of them in order, as each is prescribed.
अध्याय २३७
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते
avibhāgamanā buddhir bhāvo manasi vartate pravartamānas tu rajaḥ sattvam apy ativartate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The intellect with undivided mind is a state that abides in the mind; when it is active it is rajas, and it also goes beyond sattva.
अध्याय २३७
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव
ye vai bhāvena vartante sarveṣv eteṣu te triṣu anv arthān saṃpravartante rathanemim arā iva
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Those who operate through these states, in all these three, move along after objects like spokes around the rim of a chariot wheel.
अध्याय २३७
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया
pradīpārthaṃ manaḥ kuryād indriyair buddhisattamaiḥ niścaradbhir yathāyogam udāsīnair yadṛcchayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
One should make the mind a lamp, with the senses led by the intellect going forth as fits, indifferent and at ease.
अध्याय २३७
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः
evaṃsvabhāvam evedam iti buddhvā na muhyati aśocan saṃprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Knowing 'Such is the nature of this,' one is not deluded; neither grieving nor exulting, always free from envy.
अध्याय २३७
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः
na hy ātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ pravartamānair anekair durdharair akṛtātmabhiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The Self cannot be seen by the senses that range among desires, many, active, hard to hold, belonging to the undisciplined.
अध्याय २३७
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः
teṣāṃ tu manasā raśmīn yadā samyaṅ niyacchati tadā prakāśate śyātmā dīpadīptā yathākṛtiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
But when one rightly restrains their reins with the mind, then the Self shines forth, as a shape lit by a lamp.
अध्याय २३७
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम्
sarveṣām eva bhūtānāṃ tamasy upagate yathā prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathaivam upadhāryatām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As, when darkness departs, everything becomes visible to all beings, so should this be understood.
अध्याय २३७
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते
yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣair na lipyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As a water bird moving in the water is not wetted by it, so the yogi whose self is freed is not stained by the faults of the qualities.
अध्याय २३७
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते
evam eva kṛtaprajño na doṣair viṣayāṃś caran asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃcit pralipyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
So too one of perfected wisdom, moving among sense objects without faults and unattached to all, is in no way stained.
अध्याय २३७
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः
tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratir yasya sadātmani sarvabhūtātmabhūtasya guṇasaṅgena sajjataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He who has abandoned the karma done before and ever delights in the Self, who has become the Self of all beings, though associated with the qualities,
अध्याय २३७
स्वयम् आत्मा प्रसवति गुणेष्व् अपि कदाचन न गुणा विदुर् आत्मानं गुणान् वेद स सर्वदा
svayam ātmā prasavati guṇeṣv api kadācana na guṇā vidur ātmānaṃ guṇān veda sa sarvadā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the Self itself never gives birth to the qualities. The qualities do not know the Self; the Self always knows the qualities.
अध्याय २३७
परिदध्याद् गुणानां स द्रष्टा चैव यथातथम् सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् एवम् अन्तरं लक्षयेन् नरः
paridadhyād guṇānāṃ sa draṣṭā caiva yathātatham sattvakṣetrajñayor evam antaraṃ lakṣayen naraḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He is the overseer and true seer of the qualities. Thus a man should discern the difference between sattva and the knower of the field.
अध्याय २३७
सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान् पृथग्भूतौ प्रकृत्यैतौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा
sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān pṛthagbhūtau prakṛtyaitau saṃprayuktau ca sarvadā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
One creates the qualities, the other does not create them; by nature these two are separate, yet always joined —
अध्याय २३७
यथाश्मना हिरण्यस्य संप्रयुक्तौ तथैव तौ मशकोदुम्बरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सह
yathāśmanā hiraṇyasya saṃprayuktau tathaiva tau maśakodumbarau vāpi saṃprayuktau yathā saha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
as gold is joined with stone, or as the gnat and the fig are joined together,
अध्याय २३७
इषिका वा यथा मुञ्जे पृथक् च सह चैव ह तथैव सहिताव् एतौ अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ
iṣikā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ha tathaiva sahitāv etau anyonyasmin pratiṣṭhitau
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
or as the reed within the munja grass is both separate and together — so these two are united, each established in the other.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 237
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.