अध्याय २४०
सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा
samyak kriyeyaṃ viprendra varṇitā śiṣṭasaṃmatā yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By performing penance he became invincible to all Devas. He became very terrible. His son also was very power¬ ful, difficult to be conquered by Devas.
अध्याय २४०
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते
sāṃkhye tv idānīṃ dharmasya vidhiṃ prabrūhi tattvataḥ triṣu lokeṣu yaj jñānaṃ sarvaṃ tad viditaṃ hi te
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
After conquering Indra Mahasani marched against Varuna in order to conquer him. Varuna of great intellect offered his daughter to Mahaiani.
अध्याय २४०
शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarvam ākhyānaṃ viditātmanām vihitaṃ yatibhir vṛddhaiḥ kapilādibhir īśvaraiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Varuna gave his own abode in ocean to Mahasani. Friendship was generated between Varuna and Mahasani in this way.
अध्याय २४०
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला
yasmin suvibhramāḥ kecid dṛśyante munisattamāḥ guṇāś ca yasmin bahavo doṣahāniś ca kevalā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Visnu alone shall be the person to restore Indra. He alone is the slayer of Daityas. He alone shall be the seer of Mantras. He will create another Indra.
अध्याय २४०
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा
jñānena parisaṃkhyāya sadoṣān viṣayān dvijāḥ mānuṣān durjayān kṛtsnān paiśācān viṣayāṃs tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By whom have you been created, O Indra? Your valour is useless. Wherefore do you boast so much? You are being tormented by enemies in the battlefield. Still you continue to be Indra. This is ridiculous.
अध्याय २४०
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः
viṣayān auragāñ jñātvā gandharvaviṣayāṃs tathā pitṝṇāṃ viṣayāñ jñātvā tiryaktvaṃ caratāṃ dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
You have been caught and imprisoned by me in the battle along with your vehicle. Your miraculous weapon (Thunderbolt) of uncontrollable power has been (cast off) some¬ where. Fie upon your life! After being set free through the intercession of the lord of waters you still wish to live despite
अध्याय २४०
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा
suparṇaviṣayāñ jñātvā marutāṃ viṣayāṃs tathā maharṣiviṣayāṃś caiva rājarṣiviṣayāṃs tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"That which is the storehouse of fame is life, that which is antagonistic to fame is death"—even after knowing this, O Indra, how did you get yourself released through the intercession of the lord of Waters? Why don't you feel ashamed?
अध्याय २४०
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान्
āsurān viṣayāñ jñātvā vaiśvadevāṃs tathaiva ca devarṣiviṣayāñ jñātvā yogānām api vai parān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
You were staying in heaven surrounded by Devas fanned by your beloved wife and eulogized by the celestial damsels. I think, indeed, bashfulness is afraid of you.
अध्याय २४०
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः
viṣayāṃś ca pramāṇasya brahmaṇo viṣayāṃs tathā āyuṣaś ca paraṃ kālaṃ lokair vijñāya tattvataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"You are the slayer of Vj-tra, killer ofNamuci, breaker of cities; with the thunderbolt in your hand you have split the mountains". Thus Devas honour you. Hence, O victorious one I abandon all these.
अध्याय २४०
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम्
sukhasya ca paraṃ kālaṃ vijñāya munisattamāḥ prāptakāle ca yad duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
After saying this, the lord of Daityas gave Indra to the noble-souled Varuna. Thereafter, he said these words again.
अध्याय २४०
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः
tiryaktve patatāṃ viprās tathaiva narakeṣu yat svargasya ca guṇāñ jñātvā doṣān sarvāṃś ca bho dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
From now onwards Indra shall be the disciple and Varuna the preceptor—Varuna who is my father-in-law and through whom, O Indra, you have attained freedom.
अध्याय २४०
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः
vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ jñānayoge ca ye doṣā jñānayoge ca ye guṇāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In the same manner you shall behave like a servant unto Varuna. Otherwise, I will be obliged to imprison you and hurl you into the nether worlds.
अध्याय २४०
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा
sāṃkhyajñāne ca ye doṣāṃs tathaiva ca guṇā dvijāḥ sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
After rebuking Indra thus and laughing again and again he took leave of Varuna and said (to Indra) "Go, go".
अध्याय २४०
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत्
tamaś cāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā tamaś ca triguṇaṃ mahat
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Indra then reached his abode completely overwhelmed by shame. He told his wife the details of his defeat and discomfi¬ ture at the hands of the enemy.
अध्याय २४०
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु
dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvaṃ caikaguṇaṃ punaḥ mārgaṃ vijñāya tattvena pralayaprekṣaṇena tu
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I have been told thus and treated thus, O lady of splen-
अध्याय २४०
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्
jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇair bhāvitātmabhiḥ prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Indra, the slayer of Bala, I know the origin of Danavas, their Maya, mortification, grant of boons as well as their death.
अध्याय २४०
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च
rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca śabdagrāhyaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇena ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Hence, I shall say for your satisfaction everything necessary for the death or defeat of that demon.
अध्याय २४०
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम्
tvacaṃ sparśaṃ tathā śakyaṃ vāyuṃ caiva tadāśritam mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhaṃ moheṣu saṃśritam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He propitiated Brahma by means of penance and obser¬ vances. He acquired a great power like this. What is it that cannot be achieved by means of penance?
अध्याय २४०
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः
viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalam apsu devīṃ samāyuktām āpas tejasi saṃśritāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Hence, no undue worry or wonder should be entertained by you. Listen. This must be pursued as it is overdue.
अध्याय २४०
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम्
tejo vāyau tu saṃyuktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam nabho mahati saṃyuktaṃ tamo mahasi saṃsthitam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
There too you shall go to that land which has become a holy centre. There you will attain all cherished desires by worshipping Visnu and Siva.
अध्याय २४०
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा
rajaḥ sattvaṃ tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇe tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Again this has been heard by me. Only those women who are chaste ladies know everything. The world consisting of the mobile and immobile is sustained by them.
अध्याय २४०
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः
devaṃ mokṣe ca saṃyuktaṃ tato mokṣaṃ ca na kvacit jñātvā sattvaguṇaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By means of devotion, penance or prayer perform the rite of propitiation along with me. Then you will attain welfare by the favour of lord Siva and lord Visnu.
अध्याय २४०
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते
svabhāvaṃ bhāvanāṃ caiva jñātvā dehasamāśritām madhyastham iva cātmānaṃ pāpaṃ yasmin na vidyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
If a man performs a good rite unknowingly the lord gives him as much benefit as he deserves; but if he performs it knowingly it shall be hundred times more beneficial. If a man performs a holy rite along with his wife it has everlasting benefit.
अध्याय २४०
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान्
dvitīyaṃ karma vai jñātvā viprendrā viṣayaiṣiṇām indriyāṇīndriyārthāṃś ca sarvān ātmani saṃśritān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
If a man does any thing alone he gets only half the benefit, but if he does it along with his wife, O lord, the man gets abundant benefit.
अध्याय २४०
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This idea occurs in the Vedas too, which say that one who has understood holy rites very well takes the help of his wife.
अध्याय २४०
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः
ādyaṃ caivānilaṃ jñātvā prabhavaṃ cānilaṃ punaḥ saptadhā tāṃs tathā śeṣān saptadhā vidhivat punaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
It subdues sins entirely. It bestows all cherished desires. Hence, go there along with me. Perform meritorious rites yield¬ ing great benefit.
अध्याय २४०
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान्
prajāpatīn ṛṣīṃś caiva sargāṃś ca subahūn varān saptarṣīṃś ca bahūñ jñātvā rājarṣīṃś ca paraṃtapān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
At the outset he bowed down to Gahga. After taking the holy bath he joined his palms in reverence. Seeking sole refuge in Siva he recited the following prayer:
अध्याय २४०
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः
surarṣīn marutaś cānyān brahmarṣīn sūryasaṃnibhān aiśvaryāc cyāvitān dṛṣṭvā kālena mahatā dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
May that Pinaka-bearing lord be pleased with us— the lord who creates, protects and devours the entire universe consisting of the mobile and immobile beings through his own Maya but does not get entangled in it; who is single, who is independent and who is of the nature of non-dual knowledge and happiness.
अध्याय २४०
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम्
mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca bho dvijāḥ gatiṃ vācāṃ śubhāṃ jñātvā arcārhāḥ pāpakarmaṇām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
May that consort of Parvati be pleased with me, the lord whose reality even Sanaka and others conversant with the esoteric doctrine of Vedanta, do not know; who is the bestower of all cherished desires and who is the enemy of Demon Andhaka. 1
अध्याय २४०
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा
vaitaraṇyāṃ ca yad duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye yoniṣu ca vicitrāsu saṃcārān aśubhāṃs tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The self-born lord created Brahma and saw his terrible head. He plucked it off with the tips of his nails. He hurled it when it stuck to his nails and from it the three objects 2 of worldly existence, viz., virtue, love and wealth, originated.
अध्याय २४०
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Sin, poverty, greed, begging, delusion and adversity were born therefrom. Many other endless things also took shape from them. They became influential. They had the features of worldly misery. This entire visible world is pervaded by them.
अध्याय २४०
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै
śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe śirāśatasamākīrṇe navadvāre pure 'tha vai
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
On seeing everything, the lord of Devas became bewil¬ dered and said to the goddess: "The whole universe is crumbling down. O goddess of the worlds, protect it. O mother of the worlds, the sole refuge, O gentle lady, O fortunate one.
अध्याय २४०
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम्
vijñāya hitam ātmānaṃ yogāṃś ca vividhān dvijāḥ tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyānṛtātmanām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Understanding the Self as their good, and the various yogas, O brahmins; understanding that what is delightful to tamasic beings of false nature
अध्याय २४०
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ munisattamāḥ garhitaṃ mahatām arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
is contemptible to sattvic beings, O best of sages, and blamed by great Sankhyas who know the Self;
अध्याय २४०
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्
upaplavāṃs tathā ghorāñ śaśinas tejasas tathā tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seeing the terrible eclipses of the moon and of the sun, the falling of stars and the changes of the constellations;
अध्याय २४०
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम्
dvaṃdvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ dvijāḥ anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānām api cāśubham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing the pitiful separation of pairs, O brahmins, and seeing beings devour one another, which is inauspicious;
अध्याय २४०
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम्
bālye mohaṃ ca vijñāya pakṣadehasya cāśubham rāgaṃ mohaṃ ca saṃprāptaṃ kvacit sattvaṃ samāśritam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing the delusion of childhood and the impurity of the body's parts, and that passion and delusion arise and only sometimes is sattva resorted to;
अध्याय २४०
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम्
sahasreṣu naraḥ kaścin mokṣabuddhiṃ samāśritaḥ durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñānaṃ śrutipūrvakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
that among thousands of men one resorts to the thought of liberation; knowing, from scripture, how rare liberation is;
अध्याय २४०
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः
bahumānam alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya ca punar dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing the high regard for what is not gained and indifference once it is gained, and the wickedness of sense objects, O brahmins;
अध्याय २४०
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम्
gatāsūnāṃ ca sattvānāṃ dehān bhittvā tathā śubhān vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ maraṇāya dhṛtātmanām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing the bodies of departed beings as they break apart, and the dwelling of creatures in families, doomed to die;
अध्याय २४०
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bho dvijāḥ brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing the sorrow even of sattvic beings, O brahmins; knowing the terrible fate of brahmin-slayers and the fallen,
अध्याय २४०
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्
surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and of wicked brahmins addicted to drink, and knowing the evil fate of those attached to their teacher's wife;
अध्याय २४०
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः
jananīṣu ca vartante yena samyag dvijottamāḥ sadevakeṣu lokeṣu yena vartanti mānavāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing that by which men behave properly toward mothers, O best of brahmins, and by which men live in the worlds together with the gods;
अध्याय २४०
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक्
tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya ca gatīḥ pṛthak
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing by that knowledge the fate of those of evil deeds, and knowing separately the fates of those born as animals;
अध्याय २४०
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा
vedavādāṃs tathā citrān ṛtūnāṃ paryayāṃs tathā kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing the varied doctrines of the Veda, the turning of the seasons, the passing of years and the passing of months,
अध्याय २४०
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा
pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatas tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seeing the passing of fortnights and the passing of days, and seeing directly the waning and waxing of the moon,
अध्याय २४०
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च
vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punar vṛddhiṃ tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seeing the rise of the oceans and their fall again, seeing the loss of wealth and its growth again,
अध्याय २४०
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः
saṃyogānāṃ tathā dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ dehavaiklavyatāṃ caiva samyag vijñāya tattvataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seeing the unions and especially the ages, and knowing rightly and truly the frailty of the body,
अध्याय २४०
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान्
ātmadoṣāṃś ca vijñāya sarvān ātmani saṃsthitān svadehād utthitān gandhāṃs tathā vijñāya cāśubhān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
knowing all one's own faults residing in oneself, and knowing the foul smells that arise from one's own body —"
अध्याय २४०
कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः
kān utpātabhavān doṣān paśyasi brahmavittama etaṃ naḥ saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"What faults arising from calamity do you see, O best of the knowers of Brahman? Please resolve this whole doubt of ours completely."
अध्याय २४०
पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
pañca doṣān dvijā dehe pravadanti manīṣiṇaḥ mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"The wise, O brahmins — the Kapila Sankhyas who know the path — speak of five faults in the body; hear them, O best of sages:
अध्याय २४०
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्
kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
desire, anger, fear, sleep, and the fifth is called breath. These faults are seen in the bodies of all embodied beings.
अध्याय २४०
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt sattvasaṃsevanān nidrām apramādād bhayaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
They cut off anger by forbearance, desire by giving up intentions, sleep by cultivating sattva, and fear by heedfulness;
अध्याय २४०
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि
chindanti pañcamaṃ śvāsam alpāhāratayā dvijāḥ guṇān guṇaśatair jñātvā doṣān doṣaśatair api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
they cut off the fifth, breath, by eating little, O brahmins. Knowing the qualities by hundreds of qualities and the faults by hundreds of faults,
अध्याय २४०
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम्
hetūn hetuśataiś citraiś citrān vijñāya tattvataḥ apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇor māyāśataiḥ kṛtam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and the varied causes truly by hundreds of varied causes; seeing the world as like foam on water, made by Vishnu's hundreds of illusions,
अध्याय २४०
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम्
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāram anarthakam tamaḥsaṃbhramitaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
like a painted wall, hollow as a reed and meaningless, whirled about by darkness, like a bubble in the rain,
अध्याय २४०
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम्
nāśaprāyaṃ sukhādhānaṃ nāśottaramahābhayam rajas tamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipam ivāvaśam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
nearly perishing, a storehouse of pleasure followed by the great fear of destruction, sunk in rajas and tamas like a helpless elephant in mud —
अध्याय २४०
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः
sāṃkhyā viprā mahāprājñās tyaktvā snehaṃ prajākṛtam jñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the Sankhya brahmins, deeply wise, having given up affection for offspring, by the great, all-pervading Sankhya of knowledge and the knowable, O brahmins,
अध्याय २४०
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान्
rājasān aśubhān gandhāṃs tāmasāṃś ca tathāvidhān puṇyāṃś ca sāttvikān gandhān sparśajān dehasaṃśritān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
cutting away the rajasic and inauspicious smells, the tamasic ones likewise, and the holy sattvic smells arising from touch and residing in the body,
अध्याय २४०
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम्
chittvātmajñānaśastreṇa tapodaṇḍena sattamāḥ tato duḥkhādikaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
with the sword of Self-knowledge and the staff of austerity, O good ones, then cross by wisdom the terrible ocean of sorrow, whose great lake is anxiety and grief,
अध्याय २४०
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत
vyādhimṛtyumahāghoraṃ mahābhayamahoragam tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtaranty uta
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
most dreadful with disease and death, whose great serpent is great fear, whose tortoise is tamas and whose fish is rajas;
अध्याय २४०
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpaṃ dvijottamāḥ karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitaṃ vratamanīṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
whose mud is affection, whose fortress is old age, whose island is touch, O best of brahmins, whose depth is karma and whose shore is truth, steadied by the wise in vows,
अध्याय २४०
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम्
harṣasaṃghamahāvegaṃ nānārasasamākulam nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīritam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
with great surges of joy, full of many flavours, whose great jewels are many delights, stirred by the fever of sorrow,
अध्याय २४०
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahārujam asthisaṃghātasaṃghaṭṭaṃ śleṣmayogaṃ dvijottamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
with great whirlpools of grief and craving, great pains of sharp disease, the clashing of heaps of bones, and joinings of phlegm, O best of brahmins,
अध्याय २४०
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम्
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitodgāravidrumam hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasuduṣkaram
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
terrible, a mine of pearls of giving, its coral the spurting of blood, echoing with laughter and cries, hard to cross by varied knowledge,
अध्याय २४०
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम्
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgayogaparāyaṇam pralabdhvā janmaloko yaṃ putrabāndhavapattanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
its salt the tears of weeping, given to attachment and union — having gained this world of birth, the port of sons and kin,
अध्याय २४०
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम्
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇayogamayormilam vṛndānugāminaṃ kṣīraṃ sarvabhūtapayodadhim
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
bounded by non-violence and truth, its waves made of the play of breath, its milk following the herds, the ocean of all beings,
अध्याय २४०
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः
mokṣadurlabhaviṣayaṃ vāḍavāsukhasāgaram taranti yatayaḥ siddhā jñānayogena cānaghāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
where liberation is hard to reach, the ocean with the mare's-mouth fire — this the sinless ascetics who are perfected cross by the yoga of knowledge.
अध्याय २४०
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः
tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ tatas tān sukṛtīñ jñātvā sūryo vahati raśmibhiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Having crossed the hard-to-cross birth, they enter the stainless sky; then the sun, knowing them to be doers of good, carries them with its rays.
अध्याय २४०
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः
padmatantuvad āviśya pravahan viṣayān dvijāḥ tatra tān pravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti cānaghāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Entering like lotus fibres and conveying them beyond sense objects, O brahmins, the wind called Pravaha there receives them, O sinless ones.
अध्याय २४०
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः
vītarāgān yatīn siddhān vīryayuktāṃs tapodhanān sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhaś ca sukhasparśaś ca bho dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
those passionless, perfected ascetics, full of vigour and rich in austerity. Subtle, cool, fragrant and pleasant to the touch, O brahmins,
अध्याय २४०
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम्
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokān gacchati yaḥ śubhān sa tān vahati viprendrā nabhasaḥ paramāṃ gatim
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the best of the seven winds, which goes to the auspicious worlds, carries them, O best of brahmins, to the highest goal of the sky.
अध्याय २४०
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम्
nabho vahati lokeśān rajasaḥ paramāṃ gatim rajo vahati viprendrāḥ sattvasya paramāṃ gatim
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The sky carries these lords of the world to the highest goal of rajas; rajas carries them, O best of brahmins, to the highest goal of sattva;
अध्याय २४०
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना
sattvaṃ vahati śuddhātmā paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum prabhur vahati śuddhātmā paramātmānam ātmanā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
sattva, pure in nature, carries them to the supreme lord Narayana; and the Lord, pure in nature, of himself carries them to the Supreme Self.
अध्याय २४०
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः
paramātmānam āsādya tadbhūtā yatayo 'malāḥ amṛtatvāya kalpante na nivartanti ca dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Reaching the Supreme Self and becoming one with it, the stainless ascetics become fit for immortality and do not return, O brahmins.
अध्याय २४०
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम्
paramā sā gatir viprā nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
That is the highest goal, O brahmins, of the great-souled ones free from the pairs of opposites, devoted to truth and straightforwardness and compassionate to all beings.
अध्याय २४०
स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा
sthānam uttamam āsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ ājanmamaraṇaṃ vā te ramante tatra vā na vā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"Reaching that highest state, the Blessed One, those firm in their vows — do they delight there until the end of birth and death, or not?
अध्याय २४०
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम
yad atra tathyaṃ tattvaṃ no yathāvad vaktum arhasi tvadṛte mānavaṃ nānyaṃ praṣṭum arhāma sattama
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Please tell us truly what the fact is here; there is no other man but you whom we may ask, O good one.
अध्याय २४०
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे
mokṣadoṣo mahān eṣa prāpya siddhiṃ gatān ṛṣīn yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This is a great flaw in liberation, if the ascetics who have attained perfection remain in that very knowledge.
अध्याय २४०
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत्
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāma paramaṃ dvija magnasya hi pare jñāne kiṃtu duḥkhāntaraṃ bhavet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
We see the dharma marked by activity as supreme, O brahmin; for one sunk in the highest knowledge, might there not be yet another sorrow?"
अध्याय २४०
यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः
yathānyāyaṃ muniśreṣṭhāḥ praśnaḥ pṛṣṭaś ca saṃkaṭaḥ budhānām api saṃmohaḥ praśne 'smin munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
"Fittingly, best of sages, have you asked a difficult question; even the wise are bewildered by this question, O best of sages.
अध्याय २४०
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम्
atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama buddhiś ca paramā yatra kapilānāṃ mahātmanām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Hear my words on this too, the supreme truth, where the highest understanding of the great-souled followers of Kapila lies.
अध्याय २४०
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः
indriyāṇy api budhyante svadehaṃ dehināṃ dvijāḥ karaṇāny ātmanas tāni sūkṣmaṃ paśyanti tais tu saḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The senses of embodied beings perceive their own body, O brahmins; they are the instruments of the Self, and through them he sees what is subtle.
अध्याय २४०
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे
ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu vinaśyanti na saṃdeho velā iva mahārṇave
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Deprived of the Self, they are like wood or a wall, and perish without doubt, like waves on the great ocean.
अध्याय २४०
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः
indriyaiḥ saha suptasya dehino dvijasattamāḥ sūkṣmaś carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When the embodied one sleeps with his senses, O best of brahmins, the subtle one moves everywhere, like wind in the sky.
अध्याय २४०
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः
sa paśyati yathānyāyaṃ smṛtvā spṛśati cānaghāḥ budhyamāno yathāpūrvam akhileneha bho dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He sees fittingly, remembers and touches, sinless ones, understanding everything here as before, O brahmins.
अध्याय २४०
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव
indriyāṇi ha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi anīśatvāt pralīyante sarpā viṣahatā iva
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
All the senses, each in its own place as ordained, dissolve for lack of mastery, like snakes whose poison is spent.
अध्याय २४०
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣv eva sarvaśaḥ ākramya gatayaḥ sūkṣmā varaty ātmā na saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Overpowering the subtle movements of all the senses in their own places, the Self moves on, without doubt.
अध्याय २४०
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः
sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ guṇāṃś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca sattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
All the qualities of sattva, the qualities of rajas, all the qualities of tamas and the qualities of the intellect, O good ones,
अध्याय २४०
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः
guṇāṃś ca manasaś cāpi nabhasaś ca guṇāṃs tathā guṇān vāyoś ca sarvajñāḥ snehajāṃś ca guṇān punaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the qualities of the mind and of space, the qualities of wind, O all-knowing ones, and the qualities born of moisture,
अध्याय २४०
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः
apāṃ guṇās tathā viprāḥ pārthivāṃś ca guṇān api sarvān eva guṇair vyāpya kṣetrajñeṣu dvijottamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the qualities of water, O brahmins, and the qualities of earth — pervading all with these qualities in the knowers of the field, O best of brahmins,
अध्याय २४०
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः
ātmā carati kṣetrajñaḥ karmaṇā ca śubhāśubhe śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṃ dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the Self, the knower of the field, moves through good and bad by karma; and the senses follow that great Self like disciples, O brahmins.
अध्याय २४०
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम्
prakṛtiṃ cāpy atikramya śuddhaṃ sūkṣmaṃ parāt param nārāyaṇaṃ mahātmānaṃ nirvikāraṃ parāt param
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Passing beyond Prakriti, he reaches the pure, subtle, higher than the high — Narayana, the great Self, changeless, higher than the high,
अध्याय २४०
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः
vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ praviṣṭaṃ ca hy anāmayam paramātmānam aguṇaṃ nirvṛtaṃ taṃ ca sattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
freed from all sins, entering the one free from ill, the Supreme Self without qualities, at rest, O good ones.
अध्याय २४०
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः
śreṣṭhaṃ tatra mano viprā indriyāṇi ca bho dvijāḥ āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
There the best mind and the senses, O brahmins, come in due time, carrying out the teacher's command.
अध्याय २४०
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम्
śakyaṃ vālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇāṃs tathā evam uktena viprendrāḥ sāṃkhyayogena mokṣiṇīm
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
It is possible in a short time to attain peace and those qualities; so by this Sankhya-yoga that has been described, O best of brahmins, one reaches liberation.
अध्याय २४०
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते
sāṃkhyā viprā mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim jñānenānena viprendrās tulyaṃ jñānaṃ na vidyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The Sankhya brahmins, deeply wise, reach the highest goal by this knowledge, O best of brahmins; there is no knowledge equal to it.
अध्याय २४०
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम्
atra vaḥ saṃśayo mā bhūj jñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam akṣaraṃ dhruvam evoktaṃ pūrvaṃ brahma sanātanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Have no doubt here: Sankhya knowledge is held to be supreme. The imperishable and constant, the eternal Brahman, was spoken of before —
अध्याय २४०
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः
anādimadhyanidhanaṃ nirdvaṃdvaṃ kartṛ śāśvatam kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yad vadanti śamātmakāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
without beginning, middle or end, beyond the pairs, the agent, everlasting, unchanging and eternal, as the tranquil ones describe it,
अध्याय २४०
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः
yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ evaṃ śaṃsanti śāstreṣu pravaktāro maharṣayaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
from which all the changes of creation and dissolution proceed. So do the great sages who teach declare in the scriptures.
अध्याय २४०
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम्
sarve viprāś ca vedāś ca tathā sāmavido janāḥ brahmaṇyaṃ paramaṃ devam anantaṃ paramācyutam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
All brahmins and the Vedas, and those who know the Sama, the supreme god devoted to Brahman, the infinite and supremely imperishable one,
अध्याय २४०
प्रार्थयन्तश् च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः सम्यग् उक्तास् तथा योगाः सांख्याश् चामितदर्शनाः
prārthayantaś ca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ samyag uktās tathā yogāḥ sāṃkhyāś cāmitadarśanāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
seeking him, O brahmins, speak of him with minds bound to qualities. The yogas have been rightly taught, and the Sankhyas of boundless insight.
अध्याय २४०
अमूर्तिस् तस्य विप्रेन्द्राः सांख्यं मूर्तिर् इति श्रुतिः अभिज्ञानानि तस्याहुर् महान्ति मुनिसत्तमाः
amūrtis tasya viprendrāḥ sāṃkhyaṃ mūrtir iti śrutiḥ abhijñānāni tasyāhur mahānti munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
His formless aspect, O best of brahmins, is Sankhya, and his form, says scripture; the great ones call these his signs, O best of sages.
अध्याय २४०
द्विविधानि हि भूतानि पृथिव्यां द्विजसत्तमाः अगम्यगम्यसंज्ञानि गम्यं तत्र विशिष्यते
dvividhāni hi bhūtāni pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ agamyagamyasaṃjñāni gamyaṃ tatra viśiṣyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Beings on earth are of two kinds, O best of brahmins, called the unreachable and the reachable, and of these the reachable is superior.
अध्याय २४०
ज्ञानं महद् वै महतश् च विप्रा वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे यच् चापि दृष्टं विधिवत् पुराणे सांख्यागतं तन् निखिलं मुनीन्द्राः
jñānaṃ mahad vai mahataś ca viprā vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge yac cāpi dṛṣṭaṃ vidhivat purāṇe sāṃkhyāgataṃ tan nikhilaṃ munīndrāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The great knowledge of the great one, O brahmins, found in the Vedas, in Sankhya and in yoga, and what is duly seen in the Puranas — all that has come from Sankhya, O lords of sages.
अध्याय २४०
यच् चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं यथार्थशास्त्रेषु विशिष्टदृष्टम् ज्ञानं च लोके यद् इहास्ति किंचित् सांख्यागतं तच् च महामुनीन्द्राः
yac cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yathārthaśāstreṣu viśiṣṭadṛṣṭam jñānaṃ ca loke yad ihāsti kiṃcit sāṃkhyāgataṃ tac ca mahāmunīndrāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
What is seen in the great histories, what is specially seen in the true treatises, and whatever knowledge there is in the world here — that too has come from Sankhya, O great lords of sages.
अध्याय २४०
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
samastadṛṣṭaṃ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca mokṣaś ca yathāvad uktam tapāṃsi sūkṣmāṇi ca yāni caiva sāṃkhye yathāvad vihitāni viprāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The supreme power seen by all, knowledge and liberation have been duly declared, and the subtle austerities too have been duly set out in Sankhya, O brahmins.
अध्याय २४०
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
viparyayaṃ tasya hitaṃ sadaiva gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena tāṃś cāpi saṃdhārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti viprāyataneṣu bhūyaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The Sankhyas always reach the reverse of that, which is their good, constantly and with ease; and having held on to these, their purpose accomplished, they come down again into the homes of brahmins.
अध्याय २४०
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ divaukasaś cāpi ca yogasāṃkhyāḥ ato 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe sāṃkhye dvijā bho iha śiṣṭajuṣṭe
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Abandoning the body, the yogis and Sankhyas enter liberation, and some become dwellers of heaven; so all the more should you delight here, O brahmins, in the precious Sankhya cherished by the good.
अध्याय २४०
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
teṣāṃ tu tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nādho gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ na vā pradhānā api te dvijātayo ye jñānam etan munayo na saktāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
For them no going among animals is seen, no downward course, no abode of evildoers; nor are those twice-born who are not attached to this knowledge, O sages, truly foremost.
अध्याय २४०
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalam udārakāntam kṛtsnaṃ hi sāṃkhyā munayo mahātma nārāyaṇe dhārayatāprameyam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Sankhya is vast, supreme and ancient, a great ocean, stainless and nobly beautiful; the Sankhya sages, O great one, place it wholly and immeasurably in Narayana.
अध्याय २४०
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
etan mayoktaṃ paramaṃ hi tattvaṃ nārāyaṇād viśvam idaṃ purāṇam sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca hareta bhūyaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This I have told as the supreme truth: from Narayana comes this ancient universe; at the time of creation he makes creation, and at the time of dissolution he withdraws it again.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 240
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.