अध्याय 72 / 246

Adhyaya 72

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

हिमवत्पर्वते श्रेष्ठे नानारत्नविचित्रिते नानावृक्षलताकीर्णे नानाद्विजनिषेविते

himavatparvate śreṣṭhe nānāratnavicitrite nānāvṛkṣalatākīrṇe nānādvijaniṣevite

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On hearing the words of Vyasa, the sages of restrained sense-organs became satisfied, delighted and struck with wonder again and again.

अध्याय ७२

श्लोक 2

नदीनदसरःकूपतडागादिभिर् आवृते देवगन्धर्वयक्षादिसिद्धचारणसेविते

nadīnadasaraḥkūpataḍāgādibhir āvṛte devagandharvayakṣādisiddhacāraṇasevite

हिन्दी अर्थ

English

Wonderful indeed are the attributes of the sub continent Bharata mentioned by you. So also of the shrine named Sri- purusa in the holy centre Purusottama.

अध्याय ७२

श्लोक 3

शुभमारुतसंपन्ने हर्षोत्कर्षैककारणे मेरुमन्दरकैलासमैनाकादिनगैर् वृते

śubhamārutasaṃpanne harṣotkarṣaikakāraṇe merumandarakailāsamainākādinagair vṛte

हिन्दी अर्थ

English

' O sage, the most excellent among eloquent ones, who will not be delighted and surprised on hearing about the excellent greatness of the shrine named Purusa?

अध्याय ७२

श्लोक 4

वसिष्ठागस्त्यपौलस्त्यलोमशादिभिर् आवृते महोत्सवे वर्तमाने विवाहः समजायत

vasiṣṭhāgastyapaulastyalomaśādibhir āvṛte mahotsave vartamāne vivāhaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

English

Why were the heroic Krsna and Sankarsana (Balarama) born in the house of Vasudeva? Why was she too born in that house there, O sage?

अध्याय ७२

श्लोक 5

तत्र वेदी रत्नमयी शोभिता स्वर्णभूषिता वज्रमाणिक्यवैदूर्यतन्मयस्तम्भशोभिता

tatra vedī ratnamayī śobhitā svarṇabhūṣitā vajramāṇikyavaidūryatanmayastambhaśobhitā

हिन्दी अर्थ

English

O sage, the most excellent among the eloquent ones, recount to us in detail the activities that they pursued on being born on the Earth.

अध्याय ७२

श्लोक 6

जयालक्ष्मीशुभाक्षान्तिकीर्तिपुष्ट्यादिसंवृता मेरुमन्दरकैलासरैवतैः परिशोभितैः

jayālakṣmīśubhākṣāntikīrtipuṣṭyādisaṃvṛtā merumandarakailāsaraivataiḥ pariśobhitaiḥ

हिन्दी अर्थ

English

Tarakamaya: a war which arose in consequence of Soma (Moon) havin carried ofFTara, the wife of Brhaspati.

अध्याय ७२

श्लोक 7

पूजितो लोकनाथेन विष्णुना प्रभविष्णुना मैनाकः पर्वतश्रेष्ठो रेजे ऽतीव हिरण्मयः

pūjito lokanāthena viṣṇunā prabhaviṣṇunā mainākaḥ parvataśreṣṭho reje 'tīva hiraṇmayaḥ

हिन्दी अर्थ

English

Worshipped by the lord of the world, the mighty Vishnu, Mainaka, the best of mountains, shone exceedingly golden.

अध्याय ७२

श्लोक 8

ऋषयो लोकपालाश् च आदित्याः समरुद्गणाः विवाहे वेदिकां चक्रुर् देवदेवस्य शूलिनः

ṛṣayo lokapālāś ca ādityāḥ samarudgaṇāḥ vivāhe vedikāṃ cakrur devadevasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

English

The sages, the guardians of the worlds, the Adityas and the hosts of Maruts made the altar for the wedding of the trident-bearing god of gods.

अध्याय ७२

श्लोक 9

विश्वकर्मा स्वयं त्वष्टा वेदीं चक्रे सतोरणाम् सुरभी नन्दिनी नन्दा सुनन्दा कामदोहिनी

viśvakarmā svayaṃ tvaṣṭā vedīṃ cakre satoraṇām surabhī nandinī nandā sunandā kāmadohinī

हिन्दी अर्थ

English

Vishvakarman, Tvashtri himself, made the altar with archways. Surabhi, Nandini, Nanda, Sunanda and Kamadohini —

अध्याय ७२

श्लोक 10

आभिस् तु शोभितेशान्या विवाहः समजायत समुद्राः सरितो नागा ओषध्यो लोकमातरः

ābhis tu śobhiteśānyā vivāhaḥ samajāyata samudrāḥ sarito nāgā oṣadhyo lokamātaraḥ

हिन्दी अर्थ

English

adorned by these, the wedding of Ishani took place. The oceans, rivers, Nagas, plants and mothers of the world,

अध्याय ७२

श्लोक 11

सवनस्पतिबीजाश् च सर्वे तत्र समाययुः भुवः कर्म इला चक्रे ओषध्यस् त्व् अन्नकर्म च

savanaspatibījāś ca sarve tatra samāyayuḥ bhuvaḥ karma ilā cakre oṣadhyas tv annakarma ca

हिन्दी अर्थ

English

with trees and seeds, all came there. Ila did the work of the earth, the plants the work of food,

अध्याय ७२

श्लोक 12

वरुणः पानकर्माणि दानकर्म धनाधिपः अग्निश् चकार तत्रान्नं यच् चेष्टं लोकनाथयोः

varuṇaḥ pānakarmāṇi dānakarma dhanādhipaḥ agniś cakāra tatrānnaṃ yac ceṣṭaṃ lokanāthayoḥ

हिन्दी अर्थ

English

Varuna the work of drinks, and the lord of wealth the work of gifts; Agni prepared there the food that the lords of the world liked.

अध्याय ७२

श्लोक 13

तत्र तत्र पृथक् पूजां चक्रे विष्णुः सनातनः वेदाश् च सरहस्या वै गायन्ति च हसन्ति च

tatra tatra pṛthak pūjāṃ cakre viṣṇuḥ sanātanaḥ vedāś ca sarahasyā vai gāyanti ca hasanti ca

हिन्दी अर्थ

English

The eternal Vishnu performed separate worship here and there; and the Vedas with their secrets sang and laughed.

अध्याय ७२

श्लोक 14

नृत्यन्त्य् अप्सरसः सर्वा जगुर् गन्धर्वकिंनराः लाजाधृक् चापि मैनाको बभूव मुनिसत्तम

nṛtyanty apsarasaḥ sarvā jagur gandharvakiṃnarāḥ lājādhṛk cāpi maināko babhūva munisattama

हिन्दी अर्थ

English

All the Apsarases danced, the Gandharvas and Kinnaras sang, and Mainaka held the parched grain, O best of sages.

अध्याय ७२

श्लोक 15

पुण्याहवाचनं वृत्तम् अन्तर्वेश्मनि नारद वेदिकायाम् उपाविष्टौ दंपती सुरसत्तमौ

puṇyāhavācanaṃ vṛttam antarveśmani nārada vedikāyām upāviṣṭau daṃpatī surasattamau

हिन्दी अर्थ

English

The recitation of auspicious-day blessings took place in the inner apartment, O Narada; the divine couple, best of gods, sat on the altar.

अध्याय ७२

श्लोक 16

प्रतिष्ठाप्याग्निं विधिवद् अश्मानं चापि पुत्रक हुत्वा लाजांश् च विधिवत् प्रदक्षिणम् अथाकरोत्

pratiṣṭhāpyāgniṃ vidhivad aśmānaṃ cāpi putraka hutvā lājāṃś ca vidhivat pradakṣiṇam athākarot

हिन्दी अर्थ

English

Having duly established the fire and the stone, my son, and offered parched grain duly, he then performed the circumambulation.

अध्याय ७२

श्लोक 17

अश्मनः स्पर्शहेतोश् च देव्यङ्गुष्ठं करे ऽस्पृशत् विष्णुना प्रेरितः शंभुर् दक्षिणस्य पदस्य च

aśmanaḥ sparśahetoś ca devyaṅguṣṭhaṃ kare 'spṛśat viṣṇunā preritaḥ śaṃbhur dakṣiṇasya padasya ca

हिन्दी अर्थ

English

For the touching of the stone, prompted by Vishnu, Shambhu took in his hand the big toe of the Goddess's right foot.

अध्याय ७२

श्लोक 18

ताम् अदर्शम् अहं तत्र होमं कुर्वन् हरान्तिके दृष्टे ऽङ्गुष्ठे दुष्टबुद्ध्या वीर्यं सुस्राव मे तदा

tām adarśam ahaṃ tatra homaṃ kurvan harāntike dṛṣṭe 'ṅguṣṭhe duṣṭabuddhyā vīryaṃ susrāva me tadā

हिन्दी अर्थ

English

I saw it there while performing the fire offering near Hara; seeing the toe with a wicked mind, my seed then flowed.

अध्याय ७२

श्लोक 19

लज्जया कलुषीभूतः स्कन्नं वीर्यम् अचूर्णयम् मद्वीर्याच् चूर्णितात् सूक्ष्माद् वालखिल्यास् तु जज्ञिरे

lajjayā kaluṣībhūtaḥ skannaṃ vīryam acūrṇayam madvīryāc cūrṇitāt sūkṣmād vālakhilyās tu jajñire

हिन्दी अर्थ

English

Stained with shame, I crushed the fallen seed; from my fine crushed seed the Valakhilyas were born.

अध्याय ७२

श्लोक 20

ततो महान् अभूत् तत्र हाहाकारः सुरोदितः लज्जया परिभूतो ऽहं निर्गतस् तु तदासनात्

tato mahān abhūt tatra hāhākāraḥ suroditaḥ lajjayā paribhūto 'haṃ nirgatas tu tadāsanāt

हिन्दी अर्थ

English

Then a great cry of dismay arose there from the gods; overcome with shame, I left my seat.

अध्याय ७२

श्लोक 21

पश्यत्सु देवसंघेषु तूष्णींभूतेषु नारद गच्छन्तं मां महादेवो दृष्ट्वा नन्दिनम् अब्रवीत्

paśyatsu devasaṃgheṣu tūṣṇīṃbhūteṣu nārada gacchantaṃ māṃ mahādevo dṛṣṭvā nandinam abravīt

हिन्दी अर्थ

English

As the hosts of gods looked on in silence, O Narada, Mahadeva, seeing me going, said to Nandin:

अध्याय ७२

श्लोक 22

ब्रह्माणम् आह्वयस्वेह गतपापं करोम्य् अहम् कृतापराधे ऽपि जने सन्तः सकृपमानसाः मोहयन्त्य् अपि विद्वांसं विषयाणाम् इयं स्थितिः

brahmāṇam āhvayasveha gatapāpaṃ karomy aham kṛtāparādhe 'pi jane santaḥ sakṛpamānasāḥ mohayanty api vidvāṃsaṃ viṣayāṇām iyaṃ sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

English

"Call Brahma here; I will free him from sin. The good are compassionate even to one who has offended; such is the nature of sense-objects that they bewilder even the learned."

अध्याय ७२

श्लोक 23

एवम् उक्त्वा स भगवान् उमया सहितः शिवः ममानुकम्पया चैव लोकानां हितकाम्यया

evam uktvā sa bhagavān umayā sahitaḥ śivaḥ mamānukampayā caiva lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

English

Having said this, that Lord Shiva with Uma, out of compassion for me and wishing the good of the worlds,

अध्याय ७२

श्लोक 24

एतच् चकार लोकेशः शृणु नारद यत्नतः पापिनां पापमोक्षाय भूमिर् आपो भविष्यति

etac cakāra lokeśaḥ śṛṇu nārada yatnataḥ pāpināṃ pāpamokṣāya bhūmir āpo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

English

the lord of the world did this — hear it carefully, O Narada: "Earth and water will be for the release of sinners from sin.

अध्याय ७२

श्लोक 25

तयोश् च सारसर्वस्वम् आहरिष्यामि पावनम् एवं निश्चित्य भगवांस् तयोः सारं समाहरत्

tayoś ca sārasarvasvam āhariṣyāmi pāvanam evaṃ niścitya bhagavāṃs tayoḥ sāraṃ samāharat

हिन्दी अर्थ

English

I will take the purifying essence of both." Having resolved thus, the Lord gathered their essence.

अध्याय ७२

श्लोक 26

भूमिं कमण्डलुं कृत्वा तत्रापः संनिवेश्य च पावमान्यादिभिः सूक्तैर् अभिमन्त्र्य च यत्नतः

bhūmiṃ kamaṇḍaluṃ kṛtvā tatrāpaḥ saṃniveśya ca pāvamānyādibhiḥ sūktair abhimantrya ca yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

English

Making the earth into a water-pot and placing the waters in it, consecrating it carefully with the Pavamani and other hymns,

अध्याय ७२

श्लोक 27

त्रिजगत्पावनीं शक्तिं तत्र सस्मार पापहा माम् उवाच स लोकेशो गृहाणेमं कमण्डलुम्

trijagatpāvanīṃ śaktiṃ tatra sasmāra pāpahā mām uvāca sa lokeśo gṛhāṇemaṃ kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

English

the destroyer of sin remembered there the power that purifies the three worlds. The lord of the world said to me, "Take this water-pot.

अध्याय ७२

श्लोक 28

आपो वै मातरो देव्यो भूमिर् माता तथापरा स्थित्युत्पत्तिविनाशानां हेतुत्वम् उभयोः स्थितम्

āpo vai mātaro devyo bhūmir mātā tathāparā sthityutpattivināśānāṃ hetutvam ubhayoḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

English

The waters are divine mothers, and the earth is another mother; the causes of sustenance, origin and destruction rest in both.

अध्याय ७२

श्लोक 29

अत्र प्रतिष्ठितो धर्मो ह्य् अत्र यज्ञः सनातनः अत्र भुक्तिश् च मुक्तिश् च स्थावरं जङ्गमं तथा

atra pratiṣṭhito dharmo hy atra yajñaḥ sanātanaḥ atra bhuktiś ca muktiś ca sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

English

Here dharma is established, here the eternal sacrifice, here enjoyment and liberation, the unmoving and the moving.

अध्याय ७२

श्लोक 30

स्मरणान् मानसं पापं वचनाद् वाचिकं तथा स्नानपानाभिषेकाच् च प्रणश्यत्य् अपि कायिकम्

smaraṇān mānasaṃ pāpaṃ vacanād vācikaṃ tathā snānapānābhiṣekāc ca praṇaśyaty api kāyikam

हिन्दी अर्थ

English

By remembrance mental sin is destroyed, by speech verbal sin, and by bathing, drinking and sprinkling even bodily sin.

अध्याय ७२

श्लोक 31

एतद् एवामृतं लोके नैतस्मात् पावनं परम् मयाभिमन्त्रितं ब्रह्मन् गृहाणेमं कमण्डलुम्

etad evāmṛtaṃ loke naitasmāt pāvanaṃ param mayābhimantritaṃ brahman gṛhāṇemaṃ kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

English

This alone is nectar in the world; there is nothing more purifying than it. Consecrated by me, O Brahman, take this water-pot.

अध्याय ७२

श्लोक 32

अत्रत्यं वारि यः कश्चित् स्मरेद् अपि पठेद् अपि स सर्वकामान् आप्नोति गृहाणेमं कमण्डलुम्

atratyaṃ vāri yaḥ kaścit smared api paṭhed api sa sarvakāmān āpnoti gṛhāṇemaṃ kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

English

Whoever even remembers or recites the water in it obtains all desires; take this water-pot.

अध्याय ७२

श्लोक 33

भूतेभ्यश् चापि पञ्चभ्य आपो भूतं महोदितम् तासाम् उत्कृष्टम् एतस्माद् गृहाणेमं कमण्डलुम्

bhūtebhyaś cāpi pañcabhya āpo bhūtaṃ mahoditam tāsām utkṛṣṭam etasmād gṛhāṇemaṃ kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

English

Of the five elements, water is declared the great element; this is the most excellent of waters; take this water-pot.

अध्याय ७२

श्लोक 34

अत्र यद् वारि शोभिष्ठं पुण्यं पावनम् एव च स्पृष्ट्वा स्मृत्वा च दृष्ट्वा च ब्रह्मन् पापाद् विमोक्ष्यसे

atra yad vāri śobhiṣṭhaṃ puṇyaṃ pāvanam eva ca spṛṣṭvā smṛtvā ca dṛṣṭvā ca brahman pāpād vimokṣyase

हिन्दी अर्थ

English

By touching, remembering and seeing the most beautiful, holy and purifying water in it, O Brahman, you will be freed from sin."

अध्याय ७२

श्लोक 35

एवम् उक्त्वा महादेवः प्रादान् मम कमण्डलुम् ततः सुरगणाः सर्वे भक्त्या प्रोचुः सुरेश्वरम् आह्लादश् च महांस् तत्र जयशब्दो व्यवर्तत

evam uktvā mahādevaḥ prādān mama kamaṇḍalum tataḥ suragaṇāḥ sarve bhaktyā procuḥ sureśvaram āhlādaś ca mahāṃs tatra jayaśabdo vyavartata

हिन्दी अर्थ

English

Having said this, Mahadeva gave me the water-pot. Then all the hosts of gods praised the lord of gods with devotion; great joy arose there and the cry of victory went forth.

अध्याय ७२

श्लोक 38

देवोत्सवे मातुर् अजः पदाग्रं समीक्ष्य पापात् पतितत्वम् आप प्रादात् कृपालुः स्मरणात् पवित्रां गङ्गां पिता पुण्यकमण्डलुस्थाम्

devotsave mātur ajaḥ padāgraṃ samīkṣya pāpāt patitatvam āpa prādāt kṛpāluḥ smaraṇāt pavitrāṃ gaṅgāṃ pitā puṇyakamaṇḍalusthām

हिन्दी अर्थ

English

At the festival of the gods the unborn one, having looked at the tip of the mother's foot, fell into sin; the compassionate father gave him the Ganga, purifying by mere remembrance, held in the holy water-pot.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 71 अगलाअध्याय 73

कीबोर्ड: ← → से अध्याय बदलें

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था

मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahma Purana — Chapter 72

ब्रह्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें

गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 72

संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)

गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.