अध्याय ७३
कमण्डलुस्थिता देवी तव पुण्यविवर्धिनी यथा मर्त्यं गता नाथ तन् मे विस्तरतो वद
kamaṇḍalusthitā devī tava puṇyavivardhinī yathā martyaṃ gatā nātha tan me vistarato vada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Immediately after entering the hermitage sage Kandu assumed a very beautiful form like that of a Cupid.
अध्याय ७३
बलिर् नाम महादैत्यो देवारिर् अपराजितः धर्मेण यशसा चैव प्रजासंरक्षणेन च
balir nāma mahādaityo devārir aparājitaḥ dharmeṇa yaśasā caiva prajāsaṃrakṣaṇena ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Suddenly, due to the power of his penance he assumed a form clad in divine garments, and beautified with divine garlands and unguents. It was lovely and capable of enjoying all pleasures.
अध्याय ७३
गुरुभक्त्या च सत्येन वीर्येण च बलेन च त्यागेन क्षमया चैव त्रैलोक्ये नोपमीयते
gurubhaktyā ca satyena vīryeṇa ca balena ca tyāgena kṣamayā caiva trailokye nopamīyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sage Kandu engaged himself in vulgar sexual intercourse with her. Many hundreds of years he stayed with her in the valley of the Mandara mountain.
अध्याय ७३
तस्यर्द्धिम् उन्नतां दृष्ट्वा देवाश् चिन्तापरायणाः मिथः समूचुर् अमरा जेष्यामो वै कथं बलिम्
tasyarddhim unnatāṃ dṛṣṭvā devāś cintāparāyaṇāḥ mithaḥ samūcur amarā jeṣyāmo vai kathaṃ balim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Once she said to that highly blessed sage—"O brahmin, I wish to go to heaven. It behoves you to permit me with a pleasant face."
अध्याय ७३
तस्मिञ् शासति राज्यं तु त्रैलोक्यं हतकण्टकम् नारयो व्याधयो वापि नाधयो वा कथंचन
tasmiñ śāsati rājyaṃ tu trailokyaṃ hatakaṇṭakam nārayo vyādhayo vāpi nādhayo vā kathaṃcana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus requested by her that sage whose mind was fondly attached to her said— cc O gentle lady, please stay for a few days more."
अध्याय ७३
अनावृष्टिर् अधर्मो वा नास्तिशब्दो न दुर्जनः स्वप्ने ऽपि नैव दृश्येत बलौ राज्यं प्रशासति
anāvṛṣṭir adharmo vā nāstiśabdo na durjanaḥ svapne 'pi naiva dṛśyeta balau rājyaṃ praśāsati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus requested by him that slender-framed lady enjoyed sexual pleasures in the company of that noble sage for a further period of a hundred and odd years,
अध्याय ७३
तस्योन्नतिशरैर् भग्नाः कीर्तिखड्गद्विधाकृताः तस्याज्ञाशक्तिभिन्नाङ्गा देवाः शर्म न लेभिरे
tasyonnatiśarair bhagnāḥ kīrtikhaḍgadvidhākṛtāḥ tasyājñāśaktibhinnāṅgā devāḥ śarma na lebhire
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When requested by her thus— <c O holy sir, please
अध्याय ७३
ततः संमन्त्रयाम् आसुः कृत्वा मात्सर्यम् अग्रतः तद्यशोग्निप्रदीप्ताङ्गा विष्णुं जग्मुः सुविह्वलाः
tataḥ saṃmantrayām āsuḥ kṛtvā mātsaryam agrataḥ tadyaśognipradīptāṅgā viṣṇuṃ jagmuḥ suvihvalāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When a further period of more than a hundred years elapsed, that splendid-faced lady said with a lovely smile of great endearment-"0 brahmin I am going to heaven".
अध्याय ७३
आर्ताः स्म गतसत्त्वाः स्म शङ्खचक्रगदाधर अस्मदर्थे भवान् नित्यम् आयुधानि बिभर्ति च
ārtāḥ sma gatasattvāḥ sma śaṅkhacakragadādhara asmadarthe bhavān nityam āyudhāni bibharti ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When urged by her thus, the sage said to that lady of large eyes—"O lady of beautiful eyebrows, stay with me for a long time more: you will go later to heaven."
अध्याय ७३
त्वयि नाथे जगन्नाथ अस्माकं दुःखम् ईदृशम् त्वां तु प्रणमती वाणी कथं दैत्यं नमस्यति
tvayi nāthe jagannātha asmākaṃ duḥkham īdṛśam tvāṃ tu praṇamatī vāṇī kathaṃ daityaṃ namasyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Frightened of being cursed by that sage, the lady of fine buttocks stayed with him for a further period of slightly less than two hundred years.
अध्याय ७३
मनसा कर्मणा वाचा त्वाम् एव शरणं गताः त्वदङ्घ्रिशरणाः सन्तः कथं दैत्यं नमेमहि
manasā karmaṇā vācā tvām eva śaraṇaṃ gatāḥ tvadaṅghriśaraṇāḥ santaḥ kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Repeatedly requested by that lady for permission to go to heaven that highly blessed sage merely said— < "Stay further".
अध्याय ७३
यजामस् त्वां महायज्ञैर् वदामो वाग्भिर् अच्युत त्वदेकशरणाः सन्तः कथं दैत्यं नमेमहि
yajāmas tvāṃ mahāyajñair vadāmo vāgbhir acyuta tvadekaśaraṇāḥ santaḥ kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The great sage sported and diverted himself with her, day and night, with his mind overwhelmed by cupid. The more he indulged himself the fresher became the ways of expressing his affection.
अध्याय ७३
त्वद्वीर्यम् आश्रिता नित्यं देवाः सेन्द्रपुरोगमाः त्वया दत्तं पदं प्राप्य कथं दैत्यं नमेमहि
tvadvīryam āśritā nityaṃ devāḥ sendrapurogamāḥ tvayā dattaṃ padaṃ prāpya kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Once the sage went out of his hut in a great hurry. As he rushed out the splendid lady said—"Pray, where do you go?' 5
अध्याय ७३
स्रष्टा त्वं ब्रह्ममूर्त्या तु विष्णुर् भूत्वा तु रक्षसि संहर्ता रुद्रशक्त्या त्वं कथं दैत्यं नमेमहि
sraṣṭā tvaṃ brahmamūrtyā tu viṣṇur bhūtvā tu rakṣasi saṃhartā rudraśaktyā tvaṃ kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When asked by her thus he said— cc O auspicious lady, the day is coming to a close. I shall say my prayers for the dusk. Otherwise, it will be a great omission of my holy rites."
अध्याय ७३
ऐश्वर्यं कारणं लोके विनैश्वर्यं तु किं फलम् हतैश्वर्याः सुरेशान कथं दैत्यं नमेमहि
aiśvaryaṃ kāraṇaṃ loke vinaiśvaryaṃ tu kiṃ phalam hataiśvaryāḥ sureśāna kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The delighted lady then laughed and said to the sage— "is it only now; O sage conversant with all holy rites, that the day is coming to a close? Has it not passed of many times before?"
अध्याय ७३
अनादिस् त्वं जगद्धातर् अनन्तस् त्वं जगद्गुरुः अन्तवन्तम् अमुं शत्रुं कथं दैत्यं नमेमहि
anādis tvaṃ jagaddhātar anantas tvaṃ jagadguruḥ antavantam amuṃ śatruṃ kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O brahmin, this is true that I came here in a morning. It is not false. But hundreds of years have passed by, since I came to you."
अध्याय ७३
तवैश्वर्येण पुष्टाङ्गा जित्वा त्रैलोक्यम् ओजसा स्थिराः स्यामः सुरेशान कथं दैत्यं नमेमहि
tavaiśvaryeṇa puṣṭāṅgā jitvā trailokyam ojasā sthirāḥ syāmaḥ sureśāna kathaṃ daityaṃ namemahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thereupon, the brahmin asked the lady of large eyes in great perturbation—"O timid lady, even as I was engaged in dalliance with you, what period of time did pass by?"
अध्याय ७३
इत्य् एतद् एव वचनं श्रुत्वा दैतेयसूदनः उवाच सर्वान् अमरान् देवानां कार्यसिद्धये
ity etad eva vacanaṃ śrutvā daiteyasūdanaḥ uvāca sarvān amarān devānāṃ kāryasiddhaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Nine hundred, seven years, six months and three days have passed ofF till date."
अध्याय ७३
मद्भक्तो ऽसौ बलिर् दैत्यो ह्य् अवध्यो ऽसौ सुरासुरैः यथा भवन्तो मत्पोष्यास् तथा पोष्यो बलिर् मम
madbhakto 'sau balir daityo hy avadhyo 'sau surāsuraiḥ yathā bhavanto matpoṣyās tathā poṣyo balir mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O timid lady, arc you telling me the truth or are you jesting with me? I think I have stayed here with you only for a day."
अध्याय ७३
विना तु संगरं देवा हत्वा राज्यं त्रिविष्टपे बलिं निबध्य मन्त्रोक्त्या राज्यं वः प्रददाम्य् अहम्
vinā tu saṃgaraṃ devā hatvā rājyaṃ triviṣṭape baliṃ nibadhya mantroktyā rājyaṃ vaḥ pradadāmy aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O brahmin, how will I utter a lie in your presence? Particularly when asked by you as you proceed ahead along your path?"
अध्याय ७३
तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः संजग्मुर् दिवम् एव हि भगवान् अपि देवेशो ह्य् अदित्या गर्भम् आविशत्
tathety uktvā suragaṇāḥ saṃjagmur divam eva hi bhagavān api deveśo hy adityā garbham āviśat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it," the hosts of gods went to heaven, and the Lord, the lord of gods, entered Aditi's womb.
अध्याय ७३
तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु उत्सवाश् च बभूविरे जातो ऽसौ वामनो ब्रह्मन् यज्ञेशो यज्ञपूरुषः
tasminn utpadyamāne tu utsavāś ca babhūvire jāto 'sau vāmano brahman yajñeśo yajñapūruṣaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When he was being born, festivals took place; that Vamana was born, O Brahman, lord of sacrifice, the Person of sacrifice.
अध्याय ७३
एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् हयमेधाय दीक्षितः बलिर् बलवतां श्रेष्ठ ऋषिमुख्यैः समाहितः
etasminn antare brahman hayamedhāya dīkṣitaḥ balir balavatāṃ śreṣṭha ṛṣimukhyaiḥ samāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Meanwhile, O Brahman, Bali, best of the mighty, was consecrated for a horse sacrifice, attended by the chief sages,
अध्याय ७३
पुरोधसा च शुक्रेण वेदवेदाङ्गवेदिना मखे तस्मिन् वर्तमाने यजमाने बलौ तथा
purodhasā ca śukreṇa vedavedāṅgavedinā makhe tasmin vartamāne yajamāne balau tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with Shukra as priest, knower of the Vedas and their limbs. As that sacrifice proceeded, with Bali as sacrificer,
अध्याय ७३
आर्त्विज्य ऋषिमुख्ये तु शुक्रे तत्र पुरोधसि हविर्भागार्थम् आसन्नदेवगन्धर्वपन्नगे
ārtvijya ṛṣimukhye tu śukre tatra purodhasi havirbhāgārtham āsannadevagandharvapannage
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with the chief sages as officiants and Shukra as priest, and gods, Gandharvas and serpents present for their share of oblations,
अध्याय ७३
दीयतां भुज्यतां पूजा क्रियतां च पृथक् पृथक् परिपूर्णं पुनः पूर्णम् एवं वाक्ये प्रवर्तति
dīyatāṃ bhujyatāṃ pūjā kriyatāṃ ca pṛthak pṛthak paripūrṇaṃ punaḥ pūrṇam evaṃ vākye pravartati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
while the words "Let it be given, let it be eaten, let worship be done separately; it is complete, again complete" went on,
अध्याय ७३
शनैस् तद्देशम् अभ्यागाद् वामनः सामगायनः यज्ञवाटम् अनुप्राप्तो वामनश् चित्रकुण्डलः
śanais taddeśam abhyāgād vāmanaḥ sāmagāyanaḥ yajñavāṭam anuprāpto vāmanaś citrakuṇḍalaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
slowly Vamana came to that place, singing the Saman; Vamana with bright earrings reached the sacrificial enclosure,
अध्याय ७३
प्रशंसमानस् तं यज्ञं वामनं प्रेक्ष्य भार्गवः ब्रह्मरूपधरं देवं वामनं दैत्यसूदनम्
praśaṃsamānas taṃ yajñaṃ vāmanaṃ prekṣya bhārgavaḥ brahmarūpadharaṃ devaṃ vāmanaṃ daityasūdanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
praising that sacrifice. Seeing Vamana, the Bhargava — the god in the form of a brahmin, Vamana, slayer of Daityas,
अध्याय ७३
दातारं यज्ञतपसां फलं हन्तारं रक्षसाम् ज्ञात्वा त्वरन्न् अथोवाच राजानं भूरितेजसम्
dātāraṃ yajñatapasāṃ phalaṃ hantāraṃ rakṣasām jñātvā tvarann athovāca rājānaṃ bhūritejasam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
giver of the fruit of sacrifices and austerities, slayer of Rakshasas — recognising him, hastily spoke to the king of great splendour,
अध्याय ७३
जेतारं क्षत्रधर्मेण दातारं भक्तितो धनम् बलिं बलवतां श्रेष्ठं सभार्यं दीक्षितं मखे
jetāraṃ kṣatradharmeṇa dātāraṃ bhaktito dhanam baliṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ sabhāryaṃ dīkṣitaṃ makhe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
conqueror by the kshatriya dharma, giver of wealth with devotion, Bali, best of the mighty, consecrated for the sacrifice with his wife,
अध्याय ७३
ध्यायन्तं यज्ञपुरुषम् उत्सृजन्तं हविः पृथक् तम् आह भृगुशार्दूलः शुक्रः परमबुद्धिमान्
dhyāyantaṃ yajñapuruṣam utsṛjantaṃ haviḥ pṛthak tam āha bhṛguśārdūlaḥ śukraḥ paramabuddhimān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
meditating on the Person of sacrifice and offering oblations separately; to him spoke Shukra, tiger of the Bhrigus, of supreme intelligence:
अध्याय ७३
यो ऽसौ तव मखं प्राप्तो ब्राह्मणो वामनाकृतिः नासौ विप्रो बले सत्यं यज्ञेशो यज्ञवाहनः
yo 'sau tava makhaṃ prāpto brāhmaṇo vāmanākṛtiḥ nāsau vipro bale satyaṃ yajñeśo yajñavāhanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The brahmin in the form of a dwarf who has come to your sacrifice is truly not a brahmin, O Bali; he is the lord of sacrifice, the bearer of sacrifice.
अध्याय ७३
शिशुस् त्वां याचितुं प्राप्तो नूनं देवहिताय हि मया च सह संमन्त्र्य पश्चाद् देयं त्वया प्रभो
śiśus tvāṃ yācituṃ prāpto nūnaṃ devahitāya hi mayā ca saha saṃmantrya paścād deyaṃ tvayā prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This child has surely come to beg from you for the good of the gods. Only after consulting with me should you give, O lord."
अध्याय ७३
बलिस् तु भार्गवं प्राह पुरोधसम् अरिंदमः
balis tu bhārgavaṃ prāha purodhasam ariṃdamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
But Bali, subduer of foes, said to the Bhargava, his priest:
अध्याय ७३
धन्यो ऽहं मम यज्ञेशो गृहम् आयाति मूर्तिमान् आगत्य याचते किंचित् किं मन्त्र्यम् अवशिष्यते
dhanyo 'haṃ mama yajñeśo gṛham āyāti mūrtimān āgatya yācate kiṃcit kiṃ mantryam avaśiṣyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I am blessed that the lord of sacrifice comes in embodied form to my house. Having come, he asks for something — what remains to consult about?"
अध्याय ७३
एवम् उक्त्वा सभार्यो ऽसौ शुक्रेण च पुरोधसा जगाम यत्र विप्रेन्द्रो वामनो ऽदितिनन्दनः
evam uktvā sabhāryo 'sau śukreṇa ca purodhasā jagāma yatra viprendro vāmano 'ditinandanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, with his wife and the priest Shukra, he went where the best of brahmins, Vamana, son of Aditi, was.
अध्याय ७३
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा केनार्थित्वं तद् उच्यताम् वामनो ऽपि तदा प्राह पदत्रयमितां भुवम्
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā kenārthitvaṃ tad ucyatām vāmano 'pi tadā prāha padatrayamitāṃ bhuvam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With joined palms he said, "Tell me what you seek." Then Vamana said, "Land measured by three steps —
अध्याय ७३
देहि राजेन्द्र नान्येन कार्यम् अस्ति धनेन किम् तथेत्य् उक्त्वा तु कलशान् नानारत्नविभूषितात्
dehi rājendra nānyena kāryam asti dhanena kim tathety uktvā tu kalaśān nānāratnavibhūṣitāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
give me that, O king of kings; I have no need of any other wealth." Saying "So be it," from pitchers adorned with various gems,
अध्याय ७३
वारिधारां पुरस्कृत्य वामनाय भुवं ददौ पश्यत्सु ऋषिमुख्येषु शुक्रे चैव पुरोधसि
vāridhārāṃ puraskṛtya vāmanāya bhuvaṃ dadau paśyatsu ṛṣimukhyeṣu śukre caiva purodhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
pouring a stream of water, he gave the land to Vamana, while the chief sages and the priest Shukra looked on;
अध्याय ७३
पश्यत्सु लोकनाथेषु वामनाय भुवं ददौ पश्यत्सु दैत्यसंघेषु जयशब्दे प्रवर्तति
paśyatsu lokanātheṣu vāmanāya bhuvaṃ dadau paśyatsu daityasaṃgheṣu jayaśabde pravartati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
while the lords of the worlds looked on, he gave the land to Vamana; while the hosts of Daityas looked on, the cry of victory arose.
अध्याय ७३
शनैस् तु वामनः प्राह स्वस्ति राजन् सुखी भव देहि मे संमितां भूमिं त्रिपदाम् आशु गम्यते
śanais tu vāmanaḥ prāha svasti rājan sukhī bhava dehi me saṃmitāṃ bhūmiṃ tripadām āśu gamyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Slowly Vamana said, "Hail, O king, be happy; give me the measured land of three steps; it is to be traversed at once."
अध्याय ७३
तथेत्य् उवाच दैत्येशो यावत् पश्यति वामनम् यज्ञेशो यज्ञपुरुषश् चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे
tathety uvāca daityeśo yāvat paśyati vāmanam yajñeśo yajñapuruṣaś candrādityau stanāntare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So be it," said the lord of the Daityas; as he looked at Vamana, the lord of sacrifice, the Person of sacrifice, so that the moon and sun were at his breast
अध्याय ७३
यथा स्यातां सुरा मूर्ध्नि ववृधे विक्रमाकृतिः अनन्तश् चाच्युतो देवो विक्रान्तो विक्रमाकृतिः तं दृष्ट्वा दैत्यराट् प्राह सभार्यो विनयान्वितः
yathā syātāṃ surā mūrdhni vavṛdhe vikramākṛtiḥ anantaś cācyuto devo vikrānto vikramākṛtiḥ taṃ dṛṣṭvā daityarāṭ prāha sabhāryo vinayānvitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and the gods at his head, grew into the striding form; the endless, imperishable god, the strider of the striding form. Seeing him, the king of Daityas with his wife said humbly:
अध्याय ७३
क्रमस्व विष्णो लोकेश यावच्छक्त्या जगन्मय जितं मया सुरेशान सर्वभावेन विश्वकृत्
kramasva viṣṇo lokeśa yāvacchaktyā jaganmaya jitaṃ mayā sureśāna sarvabhāvena viśvakṛt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Stride, O Vishnu, lord of the world, as far as your power goes, O you who are the universe; I have been conquered wholly, O lord of the gods, maker of the universe."
अध्याय ७३
तद्वाक्यसमकालं तु विष्णुः प्राह महाक्रतुः
tadvākyasamakālaṃ tu viṣṇuḥ prāha mahākratuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
At the very moment of his words, Vishnu, the great sacrifice, said:
अध्याय ७३
दैत्येश्वर महाबाहो क्रमिष्ये पश्य दैत्यराट्
daityeśvara mahābāho kramiṣye paśya daityarāṭ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O mighty-armed lord of the Daityas, I will stride; watch, O king of the Daityas."
अध्याय ७३
एवं वदन्तं स प्राह क्रम विष्णो पुनः पुनः
evaṃ vadantaṃ sa prāha krama viṣṇo punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As he spoke thus, the other said, "Stride, Vishnu," again and again.
अध्याय ७३
कूर्मपृष्ठे पदं न्यस्य बलियज्ञे पदं न्यसत् द्वितीयं तु पदं प्राप ब्रह्मलोकं सनातनम्
kūrmapṛṣṭhe padaṃ nyasya baliyajñe padaṃ nyasat dvitīyaṃ tu padaṃ prāpa brahmalokaṃ sanātanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Placing his foot on the tortoise's back, he placed a step at Bali's sacrifice; the second step reached the eternal world of Brahma.
अध्याय ७३
तृतीयस्य पदस्यात्र स्थानं नास्त्य् असुरेश्वर क्व क्रमिष्ये भुवं देहि बलिं तं हरिर् अब्रवीत् विहस्य बलिर् अप्य् आह सभार्यः स कृताञ्जलिः
tṛtīyasya padasyātra sthānaṃ nāsty asureśvara kva kramiṣye bhuvaṃ dehi baliṃ taṃ harir abravīt vihasya balir apy āha sabhāryaḥ sa kṛtāñjaliḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"There is no place here for the third step, O lord of the Asuras; where shall I stride? Give me land," said Hari to Bali. Bali, with his wife, joined his palms and, smiling, said:
अध्याय ७३
त्वया सृष्टं जगत् सर्वं न स्रष्टाहं सुरेश्वर त्वद्दोषाद् अल्पम् अभवत् किं करोमि जगन्मय
tvayā sṛṣṭaṃ jagat sarvaṃ na sraṣṭāhaṃ sureśvara tvaddoṣād alpam abhavat kiṃ karomi jaganmaya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The whole world was created by you; I am not its creator, O lord of the gods. By your fault it has become small; what can I do, O you who are the universe?
अध्याय ७३
तथापि नानृतपूर्वं कदाचिद् वच्मि केशव सत्यवाक्यं च मां कुर्वन् मत्पृष्ठे हि पदं न्यस
tathāpi nānṛtapūrvaṃ kadācid vacmi keśava satyavākyaṃ ca māṃ kurvan matpṛṣṭhe hi padaṃ nyasa
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Yet I have never before spoken falsely, O Keshava; making my word true, place your step on my back."
अध्याय ७३
ततः प्रसन्नो भगवांस् त्रयीमूर्तिः सुरार्चितः
tataḥ prasanno bhagavāṃs trayīmūrtiḥ surārcitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the Lord, whose form is the three Vedas, worshipped by the gods, was pleased:
अध्याय ७३
वरं वृणीष्व भद्रं ते भक्त्या प्रीतो ऽस्मि दैत्यराट्
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te bhaktyā prīto 'smi daityarāṭ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Choose a boon, blessings on you; I am pleased with your devotion, O king of the Daityas."
अध्याय ७३
स तु प्राह जगन्नाथं न याचे त्वां त्रिविक्रमम् स तु प्रादात् स्वयं विष्णुः प्रीतः सन् मनसेप्सितम्
sa tu prāha jagannāthaṃ na yāce tvāṃ trivikramam sa tu prādāt svayaṃ viṣṇuḥ prītaḥ san manasepsitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He said to the lord of the world, "I ask nothing of you, O Trivikrama." But Vishnu himself, pleased, gave him what his heart desired:
अध्याय ७३
रसातलपतित्वं च भावि चेन्द्रपदं पुनः आत्माधिपत्यं च हरिर् अविनाशि यशो विभुः
rasātalapatitvaṃ ca bhāvi cendrapadaṃ punaḥ ātmādhipatyaṃ ca harir avināśi yaśo vibhuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
lordship of Rasatala and the future position of Indra again, mastery of himself and imperishable fame, the all-pervading Hari gave.
अध्याय ७३
एवं दत्त्वा बलेः सर्वं ससुतं भार्ययान्वितम् रसातले हरिः स्थाप्य बलिं त्व् अमरवैरिणम्
evaṃ dattvā baleḥ sarvaṃ sasutaṃ bhāryayānvitam rasātale hariḥ sthāpya baliṃ tv amaravairiṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having thus given everything to Bali and established Bali, enemy of the immortals, with his sons and wife in Rasatala,
अध्याय ७३
शतक्रतोस् तथा प्रादात् सुरराज्यं यथाभवम् एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र पदं प्रागात् सुरार्चितम्
śatakratos tathā prādāt surarājyaṃ yathābhavam etasminn antare tatra padaṃ prāgāt surārcitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hari gave the kingship of the gods to Shatakratu as it had been. Meanwhile the step, worshipped by the gods, came there —
अध्याय ७३
द्वितीयं तत् पदं विष्णोः पितुर् मम महामते यत् पदं समनुप्राप्तं गृहं दृष्ट्वाप्य् अचिन्तयम्
dvitīyaṃ tat padaṃ viṣṇoḥ pitur mama mahāmate yat padaṃ samanuprāptaṃ gṛhaṃ dṛṣṭvāpy acintayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that second step of Vishnu, my father, O wise one; seeing the step reach my house, I reflected:
अध्याय ७३
किं कृत्यं यच् छुभं मे स्यात् पदे विष्णोः समागते सर्वस्वं च समालोक्य श्रेष्ठो मे स्यात् कमण्डलुः
kiṃ kṛtyaṃ yac chubhaṃ me syāt pade viṣṇoḥ samāgate sarvasvaṃ ca samālokya śreṣṭho me syāt kamaṇḍaluḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"What should be done that would be auspicious for me, now that Vishnu's foot has come? Surveying all my possessions, the best for me is my water-pot,
अध्याय ७३
तद् वारि यत् पुण्यतमं दत्तं च त्रिपुरारिणा वरं वरेण्यं वरदं वरं शान्तिकरं परम्
tad vāri yat puṇyatamaṃ dattaṃ ca tripurāriṇā varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ varaṃ śāntikaraṃ param
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the water which is most holy, given by the enemy of Tripura — excellent, most adorable, boon-giving, supreme, bringing peace,
अध्याय ७३
शुभं च शुभदं नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् मातृस्वरूपं लोकानाम् अमृतं भेषजं शुचि
śubhaṃ ca śubhadaṃ nityaṃ bhuktimuktipradāyakam mātṛsvarūpaṃ lokānām amṛtaṃ bheṣajaṃ śuci
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
auspicious and ever bestowing auspiciousness, granting enjoyment and liberation, the mother of the worlds in form, nectar, medicine, pure,
अध्याय ७३
पवित्रं पावनं पूज्यं ज्येष्ठं श्रेष्ठं गुणान्वितम् स्मरणाद् एव लोकानां पावनं किं नु दर्शनात्
pavitraṃ pāvanaṃ pūjyaṃ jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ guṇānvitam smaraṇād eva lokānāṃ pāvanaṃ kiṃ nu darśanāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
holy, purifying, worshipful, eldest, best and full of virtues — purifying people merely by remembrance, how much more by sight?
अध्याय ७३
तादृग् वारि शुचिर् भूत्वा कल्पये ऽर्घाय मे पितुः इति संचिन्त्य तद् वारि गृहीत्वार्घाय कल्पितम्
tādṛg vāri śucir bhūtvā kalpaye 'rghāya me pituḥ iti saṃcintya tad vāri gṛhītvārghāya kalpitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Being pure, I will prepare such water as an offering to my father." Having reflected thus, he took that water and prepared it as an offering.
अध्याय ७३
विष्णोः पादे तु पतितम् अर्घवारि सुमन्त्रितम् तद् वारि पतितं मेरौ चतुर्धा व्यगमद् भुवम्
viṣṇoḥ pāde tu patitam arghavāri sumantritam tad vāri patitaṃ merau caturdhā vyagamad bhuvam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The offering-water, well consecrated, fell on Vishnu's foot; that water fell on Meru and went to the earth in four directions,
अध्याय ७३
पूर्वे तु दक्षिणे चैव पश्चिमे चोत्तरे तथा दक्षिणे यत् तु पतितं जटाभिः शंकरो मुने
pūrve tu dakṣiṇe caiva paścime cottare tathā dakṣiṇe yat tu patitaṃ jaṭābhiḥ śaṃkaro mune
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
east, south, west and north. What fell in the south, O sage, Shankara received in his matted locks;
अध्याय ७३
जग्राह पश्चिमे यत् तु पुनः प्रायात् कमण्डलुम् उत्तरे पतितं यत् तु विष्णुर् जग्राह तज् जलम्
jagrāha paścime yat tu punaḥ prāyāt kamaṇḍalum uttare patitaṃ yat tu viṣṇur jagrāha taj jalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
what fell in the west went back into the water-pot; the water that fell in the north Vishnu received;
अध्याय ७३
पूर्वस्मिन्न् ऋषयो देवा पितरो लोकपालकाः जगृहुः शुभदं वारि तस्माच् छ्रेष्ठं तद् उच्यते
pūrvasminn ṛṣayo devā pitaro lokapālakāḥ jagṛhuḥ śubhadaṃ vāri tasmāc chreṣṭhaṃ tad ucyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
in the east the sages, gods, ancestors and guardians of the worlds received the auspicious water; therefore it is called the best.
अध्याय ७३
या दक्षिणां दिशं प्राप्ता आपो वै लोकमातरः विष्णुपादप्रसूतास् ता ब्रह्मण्या लोकमातरः
yā dakṣiṇāṃ diśaṃ prāptā āpo vai lokamātaraḥ viṣṇupādaprasūtās tā brahmaṇyā lokamātaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The waters, mothers of the world, that reached the southern direction, born from Vishnu's foot, friendly to brahmins, mothers of the world,
अध्याय ७३
महेश्वरजटासंस्थाः पर्वजातशुभोदयाः तासां प्रभावस्मरणात् सर्वकामान् अवाप्नुयात्
maheśvarajaṭāsaṃsthāḥ parvajātaśubhodayāḥ tāsāṃ prabhāvasmaraṇāt sarvakāmān avāpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
resting in Maheshvara's matted locks, arising auspiciously at festivals — by remembering their power one attains all desires.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 73
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.