Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
37
अध्याय 37 / 45

Adhyāya 37

1 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ1 श्लोक

अध्याय ३७

श्लोक 12

॥ द्वादशं ब्राह्मणम् ।[V.xI.1] अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुस् तन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्राणात् प्राणो ब्रह्मेत्येक आहुस् तन्न तथा शुष्यति वै प्राण ऋतेऽन्नाद् एते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतस् तद्ध स्माऽऽह प्रातृदः पितरम् किँ स्विदेवैवं विदुषे साधु कुर्याम् किमेवास्मा असाधु कुर्यामिति ।स ह स्माह पाणिना मा प्रातृद कस्त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति ।गच्छति इति तस्मा उ हैतदुवाच वीत्य् अन्नं वै वि अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि ।रमिति प्राणो वै रं प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि रमन्ते ।सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशन्ति सर्वाणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद

|| dvAdashaM brAhmaNam . ##[V.xI.1]## annaM brahmetyeka Ahus tanna tathA pUyati vA annamR^ite prANAt prANo brahmetyeka Ahus tanna tathA shuShyati vai prANa R^ite.annAd ete ha tveva devate ekadhAbhUyaM bhUtvA paramatAM gachChatas taddha smA.a.aha prAtR^idaH pitaram ki{\m+} svidevaivaM viduShe sAdhu kuryAm kimevAsmA asAdhu kuryAmiti | sa ha smAha pANinA mA prAtR^ida kastvenayorekadhAbhUyaM bhUtvA paramatAM gachChatIti | gachChati iti tasmA u haitaduvAcha vIty annaM vai vi anne hImAni sarvANi bhUtAni viShTAni | ramiti prANo vai raM prANe hImAni sarvANi bhUtAni ramante | sarvANi ha vA asmin bhUtAni vishanti sarvANi bhUtAni ramante ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

वहां वहु भी उसके लिये अपने- को िद्रयुक्तकरदेतारहै, जैसा कि दन्दुभिका छिद्र प्रसिद्ध है, उसके व्याधि, श्मश्ानगमन भ्रौर ग्रग्निदाहमे परम तपोहष्टिका विधान नेतमरण्य ५ हरन्ति परम हैव॒ रोकं जयति य एवं

English

Some say that food is Brahman, but this is not so, for food decays without life (prâna). Others say that life (prâna) is Brahman, but this is not so, for life dries up without food. Then these two deities (food and life), when they have become one, reach that highest state (i. e. are Brahman). Thereupon Prâtrida said to his father: 'Shall I be able to do any good to one who knows this, or shall I be able to do him any harm ?' The father said to him, beckoning with his hand: 'Not so, O Prâtrida; for who could reach the highest state, if he has only got to the oneness of these two?' He then said to him: 'Vi; verily, food is Vi, for all these beings rest (vishtâni) on food.' He then said: 'Ram; verily, life is Ram, for all these beings delight (ramante) in life. All beings rest on him, all beings delight in him who knows this.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 37
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.