Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
108
अध्याय 108 / 317

Book 1 - Adhyaya 109

54 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०८

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पतिप्रोक्तनीतिसारनिरूपणं नामाष्टोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १०९ सूत उवाच ।आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatiproktanītisāranirūpaṇaṃ nāmāṣṭottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 109 sūta uvāca / āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi / ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

हिन्दी अर्थ

मृत्यु हो जाती है तो तीन रात्रियोंतक और तत्पश्चात् उसकी मृत्यु होनेपर दस रात्रियोंका अशौच होता है।

English

Now I shall explain the essence of Polity hcd on Economics for the benefit of kings and others. It is holy and conducive to longevity, heavenly bliss, etc.

अध्याय १०८

श्लोक 2

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajedakaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet / grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

चार मासतकके गर्भके नष्ट होनेपर गर्भस्राव तथा पाँच और छः मासके गर्भके गिरनेको गर्भपात कहा जाता है।

English

A person wishing for success and achievement should always associate with good men: never with the wicked; it is good neither for this nor for the other world.

अध्याय १०८

श्लोक 3

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे ।नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते

varaṃ hi narake vāso na tu duścarite gṛhe / narakātkṣīyate pāpa kugṛhānna nivartate

हिन्दी अर्थ

जो ब्रह्मचर्यत्रतके अग्निहोत्रकी दीक्षामें है अथवा अनासक्त-भावसे जीवन व्यतीत करनेवाले हैं, उनके लिये जन्म एवं मृत्युका अशौच नहीं होता।

English

One should always avoid arguments with mean-mind* ed base people and shttn even the very sight of the wicked. He should avoid enmity with friends and intimacy with persons serving the enemy.

अध्याय १०८

श्लोक 4

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् ।न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्

calatyekena pādena tiṣṭhatyekena buddhimān / na parīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvamāyatanaṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

महर्षि पराशरप्रोक्त वर्ण तथा आश्रम-धर्म एवं प्रायश्चित्त-धर्मका निरूपण

English

Even a scholar comes to grief by trying to advise a foolish disciple, by supporting a wicked wife and by keeping the coihpany of wicked men.

अध्याय १०८

श्लोक 5

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् ।त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्

tyajeddeśamasadvṛttaṃ vāsaṃ sopadravaṃ tyajet / tyajetkṛpaṇarājānaṃ mitraṃ māyāmayaṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

शिल्पकार, कारुकर्म करनेवाला (चटाई बनानेवाला),

English

One should keep aloof froni a brahmin foolishly puerile, a ksatriya averse to fighting, a vaisya sluggish and in* active and a sudra hot-headed and vain due to complete, defc* Clive study,

अध्याय १०८

श्लोक 6

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन ।रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन

arthena kiṃ kṛpaṇahastagatena kena jñānena kiṃ bahuśaṭhāgrahasaṃkulena / rūpeṇa kiṃ guṇaparākramavarjitena mitreṇa kiṃ vyasanakālaparāṅmukhena

हिन्दी अर्थ

और राजा-ये सद्य: शौचवाले कहे गये हैं।

English

Alliance with an enemy or estrangement with a friend should be indulged in at proper time. A true scholar bides his time after a careful consideration of causes and cfTects.

अध्याय १०८

श्लोक 7

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः ।अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनो ऽपि शत्रुः

adṛṣṭapūrvā bahavaḥ sahāyāḥ sarve padasthasya bhavanti mitrāḥ / arthairvihīnasya padacyutasya bhavatyakāle svajano 'pi śatruḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मका अशौच होनेपर माता दस दिनमें तथा पिता स्नान करनेके बाद शुद्ध हो जाता है। सूतिका-गृहमें प्रसूता स्त्रीके स्पर्शसे पिताको अशौच हो जाता है। आचमनसे पिता इस अशौचसे शुद्ध

English

Time allows all living beings to mature, time brings the dissolution of all people. Even when people are asleep, time is watchful and awake, it is difficult to transgress time.

अध्याय १०८

श्लोक 8

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् ।मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्

āpatsu mitraṃ jānī yādraṇe śūraṃ rahaḥ śucim / māryā ca vibhave kṣīṇe durbhikṣe ca priyātithim

हिन्दी अर्थ

यदि विवाहोत्सव तथा यज्ञादिक कार्योके सम्पादन-कालमें ही मृत्यु या जन्मका अशौच हो जाता है तो पूर्वसंकल्पित कार्यसे अन्य कार्यके निषेधका विधान है । अर्थात् पूर्वसंकल्पित कार्यके

English

The semen virile flows out at proper time and develops itself in the womb. It is time that causes creation and it is time again that effects the dissolution.

अध्याय १०८

श्लोक 9

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः ।पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः

vṛkṣaṃ kṣīṇaphalaṃ tyajanti vihagāḥ śuṣkaṃ saraḥ sārasānirdravyaṃ puruṣaṃ tyajanti gaṇikā bhraṣṭaṃ nṛpaṃ mantriṇaḥ / puṣpaṃ paryuṣitaṃ tyajanti madhupāḥ dargdha vanāntaṃ mṛgāḥ sarvaḥ kāryavaśājjano hi ramate kasyāsti ko vallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये अशौच नहीं होता। बादके कार्यमें अशौच

English

The divine preceptor Bfhaspati expounded the essence of polity to god Indra which got him omniscience and heavenly glory after killing the asuras.

अध्याय १०८

श्लोक 10

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा ।मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्

lubdhamarthapradānena ślādhyamañjalikarmaṇā / mūrkhaṃ chandānuvṛttyā ca yāthātathyena paṇḍitam

हिन्दी अर्थ

अनाथ व्यक्तिके शवको वहन करनेपर प्राणायाममात्रसे ही मनुष्यकी शुद्धि हो जाती है, किंतु शूद्रका शव उठानेपर तीन रात्रियोंके पश्चात् शुद्धि होती है।

English

The worship of gods, brahmins, etc* should be per¬ formed by saintly kings and brahmins. They should also perform the horseacrifice to wipe off their sins both small and greats

अध्याय १०८

श्लोक 11

सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः ।इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः

sadbhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣā dvijāḥ / itareḥ khādyapānena mānadānena paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मघात, विषपान, फाँसी तथा कृमिदंशसे मृत्यु होनेपर उसका संस्कार यथाविधान विशेष प्रायश्चित्तके बिना नहीं होता है । गौके द्वारा आहत होनेसे अथवा कृमिदंशके कारण मरे हुए व्यक्तिका

English

A person never comes to grief if he associates with good people, conducts discourses with scholars and contracts intimate friendship with persons devoid of greed.

अध्याय १०८

श्लोक 12

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् ।नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः

uttamaṃ praṇipātena śaṭhaṃ bhedena yojayet / nīcaṃ svalpapradānena samaṃ tulyaparākramaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्श करनेपर कृच्छूव्रतसे शुद्धि होती है, यह शुद्धि अशौच-निमित्तक है।

English

Illicit contact with or gay revelries in the company of another man's wife, desire for another man's wealth or resi¬ dence in another man's house shall never be pursued.

अध्याय १०८

श्लोक 13

यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् ।अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्

yasyayasya hi yo bhāvastasyatasya hitaṃ vadan / anupraviśya medhāvī kṣipramātmavaśaṃ nayet

हिन्दी अर्थ

जो पत्नी यौवनावस्थामें अपने निर्दुष्ट एवं सच्चरित्रवान् पतिका परित्याग कर देती है, वह सात जन्मोंतक स्त्रीयोनिको प्राप्त कर बार-बार विधवा होती है । ऋतुकालमें पत्नीके साथ संसर्ग न

English

A true wife manages the household affairs skilfully, speaks sweet pleasant words, solely dedicates herself to her husband and is loyally devoted to him.

अध्याय १०८

श्लोक 14

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् ।विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च

nadīnāṃ ca nakhīnāṃ ca śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām / viśvāso naiva gantavyaḥ striṣu rājakuleṣu ca

हिन्दी अर्थ

करनेके कारण पुरुषको बालहत्याका पाप लगता है। जो स्त्री अन्न-पानादिकी दृष्टिसे भ्रष्ट होती है, वह अगम्या होती है तथा जन्मान्तरमें सूकरयोनि प्राप्त करती है।

English

A wife who appreciates good qualities, devoted to her husband, and satisfied with the minimum in everything is the real beloved.

अध्याय १०८

श्लोक 15

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत्

arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca / vañcanaṃ cāpa mānaṃ ca matimānna prikāśayet

हिन्दी अर्थ

औरस और क्षेत्रज पुत्र एक ही पिताके पुत्र

English

Forsake the contact with wicked people, resort to the assembly of the good; do meritorious acts day and night and remember the unstabilitv of everything.

अध्याय १०८

श्लोक 16

हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः ।स्नेहो ऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्

hīnadurjanasaṃsarga atyantavirahādaraḥ / sneho 'nyagehavāsaśca nārīsacchīlanāśanam

हिन्दी अर्थ

होते हैं । अतः ये दोनों पुत्र अपने पिताके लिये पिण्डदान कर सकते हैं ।

English

A woman devoid.f love, terrific in appearance, ferocious by nature, more horrible than a serpent round the neck, tigerlike in having ruddy eyes, appearing to spit fire desirous of visiting otlier houses and cities should never be approached.

अध्याय १०८

श्लोक 17

कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः ।केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः

kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko pīḍitaḥ / kena na vyasanaṃ prāptaṃ śriyaḥ kasya nirantarāḥ

हिन्दी अर्थ

विवाहकी अस्वीकृति देनेवाला)-को अपनी लिये कृच्छूत्रत करना चाहिए । इसी प्रकार भी कृच्छ्व्रत करना चाहिए । ऐसी कन्याके दान देनेवालेको अतिकृच्छ्व्रत तथा विवाह-विधि सम्पन्न

English

Devotion in the son, good deed in the ungrateful, coldness in the fire may occur sometime by God's grace; but love in a prostitute is never come across.

अध्याय १०८

श्लोक 18

कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः ।कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्

kor'thaṃ prāpya na garvito bhuvi naraḥ kasyāpadonāgatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājñāṃ priyaḥ / kaḥ kālasya na gocarāntaragataḥ kor'tho gato gauravaṃ ko vā durjanavāgurānipatitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān

हिन्दी अर्थ

करानेवालेको चान्द्रायणत्रत करना चाहिए ।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 19

सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि ।यस्मिन्कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फलोदयः ।विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत्

suhṛtsvajanabandhurna buddhiryasya na cātmani / yasminkarmaṇi siddhe 'pi na dṛśyeta phalodayaḥ / vipattau ca mahadduḥkhaṃ tadvudhaḥ kathamācaret

हिन्दी अर्थ

भाईके द्वारा विवाह कर लेनेमें कोई दोष नहीं होता।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 20

यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः ।न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्

yasmindeśe na saṃmānaṃ na prītirna ca bāndhavāḥ / na ca vidyāgamaḥ kaścittaṃ deśaṃ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

जिसे वाग्दानमात्र किया गया है ऐसा भावी

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 21

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः ।मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ / mṛtaṃ ca yanna mucyate samarjayasva taddhanam

हिन्दी अर्थ

धर्मका अवलम्बन कर ले, नपुंसक हो अथवा पतित हो गया हो तो इन पाँच आपदाओंमें वाग्दत्ता कन्या दूसरे पतिका वरण कर सकती है। अपने पतिके साथ सतीधर्मके अनुसार अग्निमें प्रवेश

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 22

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः ।कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्

yadarjitaṃ prāṇaharaiḥ pariśramairmṛtasya taṃ vai vibhajantirikthinaḥ / kṛtaṃ ca yadduṣkṛtamarthalipsayā tadeva doṣopahatasya yautukam

हिन्दी अर्थ

करनेवाली स्त्री शरीरमें स्थित रोमोंकी संख्याके बराबर वर्षोतक स्वर्गमें निवास करती है।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 23

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः ।आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम्

sañcitaṃ nihitaṃ dravyaṃ parāmṛśyaṃ muhurmuhuḥ / ākhoriva kadaryasya dhanaṃ duḥ khāya kevalam

हिन्दी अर्थ

कुत्ता आदिके काटनेपर मनुष्यको गायत्री-मन्त्रके जपसे शुद्धि करनी चाहिए। जिसे स्वयं गायत्री- जपका अधिकार नहीं है, उसे ब्राह्मणद्वारा गायत्री- जप कराना चाहिए। चाण्डाल आदिके द्वारा मारा

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 24

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः ।दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्

nagnā vyasanino rūkṣāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ / darśayantīha lokasya adātuḥ phalamīdṛśam

हिन्दी अर्थ

कृष्णमृगचर्मपर छः सौ पलाशपत्रोंको (मृतककी आकृतिके समान) बिछाकर अथवा कुशमय शरीरका निर्माण करके शिश्र-भागपर शमी तथा वृषण- भागपर अरणिके काष्ठको स्थापित करे। उसके दायें

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 25

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः ।अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

śikṣayanti ca yācante dehīti kṛpaṇā janāḥ / avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi

हिन्दी अर्थ

हाथके स्थानपर कुण्ड (स्थाली) और बायें हाथके स्थानपर उपभृत यज्ञियपात्र, पार्श्वभागमें उलूखल तथा पीठकी ओर मूसल रखे। तत्पश्चात् उस शवके वक्षःस्थलपर सोमरस तैयार करनेके लिये प्रयोगमें

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 26

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते ।तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते

sañcitaṃ kratuśatairna yujyate yācitaṃ guṇavate na dīyate / tatkadaryaparirakṣitaṃ dhanaṃ corapārthivagṛhe prayujyate

हिन्दी अर्थ

आनेवाले पत्थरको रखकर उसके मुखभागमें घृत- तण्डुल और तिल डालना चाहिए। कानके पास प्रोक्षणीपात्र और नेत्रोंके संनिकट आज्यस्थाली रखे। कान, नेत्र, मुख तथा नासिका- भागमें स्वर्ण-

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 27

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने ।कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु

na devebhyo na viprobhyo bandhubhyo naiva cātmane / kadaryasya dhanaṃ yāti tvagnitaskararājasu

हिन्दी अर्थ

खण्ड रखनेका विधान है। इस प्रकार अग्निहोत्रके समस्त उपकरणोंके सहित उस अग्निहोत्रीका शवदाह करनेसे वह (मृत अग्निहोत्री) ब्रह्मलोकको प्राप्त करता है। 'असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा' इस

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 28

अतिक्लेशेन ये ऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च ।अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन

atikleśena ye 'pyarthā dharmasyātikrameṇa ca / arervā praṇipātena mā bhūtaste kadācana

हिन्दी अर्थ

और मेषका वध करनेवाला मनुष्य एक दिन तथा एक रात्रिके उपवासके पश्चात् पापसे शुद्ध हो जाता है। अन्य सभी पक्षियोंका वध करनेपर एक अहोरात्रमें शुद्धि होती है।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 29

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता ।व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता

vidyāghāto hyanabhyāsaḥ strīṇāṃ ghātaḥ kucailatā / vyādhīnāṃ bhojanaṃ jīrṇaṃ śatrorghātaḥ prapañcatā

हिन्दी अर्थ

सभी प्रकारके चतुष्पद पशुओंका वध करनेपर

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 30

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् ।पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्

taskarasya vadho daṇḍaḥ kumitrasyālpabhāṣaṇam / pṛthak śayyā tu nārīṇāṃ brāhmaṇasyānimantraṇam

हिन्दी अर्थ

गया अग्निहोत्री ब्राह्मण लौकिक अग्निसे जलाने जो पाप मनुष्यको लगता है, उसका अवमोचन

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 31

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः ।ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम्

durjanāḥ śilpino dāsā duṣṭāśca paṭahāḥ striyaḥ / tāḍitā mārdavaṃ yānti na te satkārabhājanam

हिन्दी अर्थ

योग्य होता है। उस अग्निसे जलाये गये ब्राह्मणकी

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 32

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे ।मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये

jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavānvyasanāgame / mitramāpadi kāle ca bhāryāñca vibhavakṣaye

हिन्दी अर्थ

खड़े होकर एक अहोरात्र उपवास कर गायत्री

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 33

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा ।षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः

strīṇāṃ dviguṇa āhāraḥ prajñā caiva caturguṇā / ṣaḍguṇo vyavasāyaśca kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्थियोंको दूधमें प्रक्षालित करके पुनः विधिवत् मन्त्रका जप करनेसे होता है।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 34

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् ।न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत्

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet / na cendhanairjayedvahniṃ na madyena tṛṣāṃ jayet

हिन्दी अर्थ

शूद्रका वध करनेपर कृच्छ्व्रत, वैश्यकी हत्या

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 35

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः ।वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते

samāṃsairbhojanaiḥ snigdhairmadyairgandhavilepanaiḥ / vastrairmanoramairmālyaiḥ kāmaḥ strīṣu vijṛmbhate

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। यदि मृत्यु प्रवासकालमें होती है तो करनेपर अतिकृच्छूव्रत, क्षत्रियका वध करनेपर परिजनको अपने घरपर उस मृत व्यक्तिका कुशसे बाईस चान्द्रायणव्रत एवं ब्राह्मणकी हत्या करनेपर

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 36

ब्रह्मचर्ये ऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् ।हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

brahmacarye 'pi vaktavyaṃ prāptaṃ manmathaceṣṭitam / hṛdyaṃ hi puruṣaṃ dṛṣṭvā yoniḥ praklidyate striyāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीर बनाकर पुनः अग्निदाह करना चाहिए।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 37

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् ।योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक !

suveṣaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ yadi vā sutam / yoniḥ klidyati nārīṇāṃ satyaṃsatyaṃ hi śaunaka !

हिन्दी अर्थ

तीस चान्द्रायणव्रत करना चाहिए । (अध्याय १०७)

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 38

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच ।तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः

nadyaśca nāryaśca samasvabhāvāḥ svatantrabhāve gamanādikeca / toyaiśca doṣaiśca nipātayanti nadyo hi kūlāni kulā ni nāryaḥ

हिन्दी अर्थ

अविवाहित बड़ा भाई “परिवित्त' कहा जाता है।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 39

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् ।नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः

nadī pātayate kūlaṃ nārī pātayate kulam / nārīṇāñca nadīnāṃ ca svacchandā lalitā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

१-ज्येष्ठ भ्राताके अविवाहित रहते हुए अपना विवाह कर लेनेवाला छोटा भाई ' परिवेत्ता' कहा जाता है और परिवेत्ताका

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 40

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ / nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे ऋषियो ! अब मैं ' अर्थशास्त्र ' आदिपर अश्रित नीतिसार कह रहा हूँ, जो राजाओंके साथ ही अन्य सभीके लिये भी हितकर तथा पुण्य, आयु और स्वर्गादिको प्रदान करनेवाला है।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 41

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् ।सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च

na tṛptirasti śiṣṭānāmiṣṭānāṃ priyavādinām / sukhānāñca sutānāñca jīvitasya varasya ca

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--इस पुरुषार्थचतुष्टयकी सिद्धि चाहता है, उसको सहैव सज्जनोंकी ही संगति करनी चाहिए दुर्जनोंके साथ रहनेसे इस लोक अथवा परलोकमें हित

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 42

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन ।न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन

rājā na tapto dhanasaṃcayena na sāgarastṛptimagājjalena / na paṇḍitastṛpyati bhāṣitena tṛptaṃ na cakṣurnṛpadarśanena

हिन्दी अर्थ

सम्भव नहीं है-- सद्द्रिः सङ्गं प्रकुर्वीत सिद्धिकामः सदा नरः। नासद्भिरिहलोकाय परलोकाय वा हितम्॥

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 43

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् ।जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहे ऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम्

svakarma dharmārjitajīvitānāṃ śāstreṣu dāreṣu sadā ratānām / jitendriyāṇāmatithipriyāṇāṃ gṛhe 'pi mokṣaḥ puruṣottamānām

हिन्दी अर्थ

क्ुद्रके साथ वार्तालाप और दुष्ट व्यक्तिका दर्शन नहीं करना चाहिए । शत्रुसे सेवित व्यक्तिके साथ प्रेम न करे और मित्रके साथ विरोध न करे। मूर्ख शिष्यको उपदेश देनेसे, दुष्ट स्त्रीका भरण-

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 44

मनो ऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः ।वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः

mano 'nukūlāḥ pramadārūpavatyaḥ svalaṅkṛtāḥ / vasaḥ prāsādapṛṣṭheṣu svargaḥ syācchubhakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पोषण करनेसे तथा दुष्टोंका किसी कार्यमें सहयोग लेनेसे विद्वान् पुरुष भी अन्तमें दु:खी हो जाता है। मूर्ख ब्राह्मण, युद्ध-पराङ्मुख क्षत्रिय, विवेकरहित वैश्य और अक्षरसंयुक्त शूद्रका परित्याग तो दूरसे

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 45

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया ।न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः

na dānena na mānena nārjavena na savayā / na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamā striyaḥ

हिन्दी अर्थ

ही कर देना चाहिए। कालकी प्रबलतासे शत्रुके साथ संधि और मित्रसे विग्रह (शत्रुता) हो जाता है। अतः कार्य-कारण-भावका विचार करके ही पण्डितजन अपना समय व्यतीत करते हैं।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 46

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् ।शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः

śanairvidyā śanairthāḥ śanaiḥ parvatamāruhet / śanaiḥ kāmaṃ ca dharmaṃ ca pañcaitāni śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

क्षरण होता है। समय आनेपर ही प्राणी गर्भमें आता है। समयके आधारपर उसकी सृष्टि होती है और पुनः समय ही उसका संहार भी करता है। काल निश्चित ही नियमसे नित्य सूक्ष्म गतिवाला ही होता है तब भी

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 47

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् ।शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम्

śāśvataṃ devapūjādi vipradānaṃ ca śāśvatam / śāśvataṃ saguṇā vidyā suhṛnmitraṃ ca śāśvatam

हिन्दी अर्थ

हमारे अनुभवमें उसकी गति दो प्रकारसे होती है, जिसका अन्तिम परिणाम जगतका संग्रह ही होता है। यह गति स्थूल एवं सूक्ष्म-रूपमें दो प्रकारकी होती है।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 48

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः ।ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति

ye bālabhāvānna paṭhanti vidyāṃ ye yauvanasthā hyadhanātmadārāḥ / te śocanīyā iha jīvaloke manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti

हिन्दी अर्थ

ऋषियो ! बृहस्पतिने इन्द्रसे इस नीतिसारका वर्णन किया था, जिसके कारण सर्वज्ञ होकर इन्द्रने हैत्योंका विनाश करके देवलोकका आधिपत्य

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 49

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः ।सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान्

paṭhane bhojane cittaṃ na kuryācchāstrasevakaḥ / sudūramapi vidyārtho vrajedgaruḍavegavān

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणकल्प राजर्षियोंको नित्य देवता एवं ब्राह्मण आदिका पूजन करना चाहिए तथा महान् पातकोंको नष्ट करनेवाले अश्वमेधयज्ञका अनुष्ठान करना चाहिए।

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 50

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः ।ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम्

ye bālabhāve na paṭhanti vidyāṃ kāmāturā yauvananaṣṭavittāḥ / te vṛddhabāve paribhūyamānāḥ saṃdahyamānāḥ śiśire yathābjam

हिन्दी अर्थ

उत्तम प्रकृतिवाले सञ्जनोंकी संगति, विद्दानोंके साथ सत्कथाका श्रवण और लोभरहित मनुष्यके साथ मैत्रीसम्बन्ध स्थापित करनेवाला पुरुष दुःखी

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 51

तर्के ऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् ।धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः

tarke 'pratiṣṭhā śrutayo vibhinnāḥ nāsāvṛṣiryasya mataṃ na bhinnam / dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरेकी निन्दा, दूसरेका धन-ग्रहण, परायी स्त्रीक साथ परिहास तथा पराये घरमें निवास कभी नहीं करना चाहिए। हितकारी अन्य व्यक्ति भी अपने बन्धु हैं और यदि बन्धु अहितकर है तो

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 52

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यते ऽन्तर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca / netravakravikārābhyāṃ lakṣyate 'ntargataṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

वह भी अपने लिये अन्य है। शरीरसे ही उत्पन्न हुई व्याधि अहितकर होती है, किंतु वनमें उत्पन्न

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 53

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ।उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम्

anuktamapyūhati paṇḍito janaḥ pareṅgitajñānaphalā hi buddhayaḥ / udīritorthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāśca nāgāśca vahanti darśitam

हिन्दी अर्थ

समय प्राणियोंका पालन करता है। समय ही हुई औषधि उस व्याधिका निराकरण करके मनुष्यका उनका संहार करता है। उन सभीके सोनेपर समय हित-साधन करती है। जो मनुष्य सहैव हितमें (काल) जागता रहता है। अतः समय बड़ा ही तत्पर रहता है, वही बन्धु है। जो भरण-पोषण दुरतिक्रम है (अर्थात् समयको जीतना बड़ा ही करता है, वही पिता है। जिस व्यक्तिमें विश्वास

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १०८

श्लोक 54

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च ।योगाद्भ्रष्टः सत्यघृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च

arthādbhraṣṭastīrthayātrāṃ tu gacchetsatyādbhraṣṭo rauravaṃ vai vrajecca / yogādbhraṣṭaḥ satyaghṛtiñca gacchedrājyādbhraṣṭo mṛgayāyāṃ vrajecca

हिन्दी अर्थ

कष्टसाध्य है)। समयपर ही प्राणीके पराक्रमका रहता है, वही मित्र है और जहाँपर मनुष्यका

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 108
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.