Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
114
अध्याय 114 / 317

Book 1 - Adhyaya 115

83 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११४

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे चतुर्दशोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११५ सूत उवाच ।कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम् ।कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhadṛ nītisāre caturdaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 115 sūta uvāca / kumāryāṃ ca kumitraṃ ca kurājānaṃ kuputrakam / kukanyāṃ ca kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

कालमें परिव्याप्त असीमित महासंकटमें अपनेको डाल देते हैं, जिस कर्मके अनुसार ही सदाशिव रुद्र हाथमें कपाल धारणकर भिक्षाटन करते हैं और जिस कर्मसे सूर्य नित्य आकाशमें ही चक्कर काटते

English

The two syllables *Mitram" (Friend) signify solace in sorrow, freedom from fear and preservation of love and confidence. By whom has this jewel been created?

अध्याय ११४

श्लोक 2

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः ।मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलुजीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः

dharmaḥ pravrajitastapaḥ pracalitaṃ satyaṃ ca dūraṃ gataṃ pṛthvī vandhyaphalā janāḥ kapaṭino laulye sthitā brāhmaṇāḥ / martyāḥ strīvaśagāḥ striyaśca capalā nīcā janā unnatāḥ hā kaṣṭaṃ khalujīvitaṃ kaliyuge dhanyā janā ye mṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं-उस कर्मको मैं नमस्कार करता हूँ

English

If any one says for once the two letters *'Hari'' he has everything made ready for his Journey to salvation.

अध्याय ११४

श्लोक 3

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ।परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम्

dhanyāste ye na paśyanti deśabhaṅgaṃ kulakṣayam / paracittagatān dārānputraṃ kuvyasane sthitam

हिन्दी अर्थ

राजा बलि उत्कृष्ट कोटिके दाता थे और याचक स्वयं भगवान् विष्णु थे। विशिष्ट ब्राह्मणोंके समक्ष पृथ्वीका दान दिया गया, फिर भी दानका फल बन्धन प्राप्त हुआ। यह सब हैवका खेल है,

English

Men cannot have as much confidence in mothers, wives, brothers or sons as in a friend of kindred nature.

अध्याय ११४

श्लोक 4

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः ।सुमित्र नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम्

kuputre nirvṛtirnāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ / sumitra nāsti viśvāsaḥ kurājye nāsti jīvitam

हिन्दी अर्थ

ऐसे इच्छानुसार फल देनेवाले हैवको नमस्कार है ।'

English

If you wish for a prolonged friendship, avoid the following three, gambling with hirOf monetary transactions with him and seeing his wife in his absence,

अध्याय ११४

श्लोक 5

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः ।परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम्

parānnaṃ ca parasvaṃ ca paraśayyāḥ parastriyaḥ / paraveśmani vāsaśca śakrādapi harecchriyam

हिन्दी अर्थ

यदि प्राणीकी माता स्वयं लक्ष्मी हों, पिता साक्षात् भगवान् जनार्दन विष्णु हों, उसके बाद भी प्राणीको यदि कुबुद्धिमें ही विश्वास है तो उसको

English

One should not sit in the same seat with one's mother, dster and daughter in on isolated place. The power¬ ful sense-organs can drag even an erudite man (into the mire of lust). What of common men?

अध्याय ११४

श्लोक 6

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् ।आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम्

ālāpādgātrasaṃsparśātsaṃsargātsaha bhojanāt / āsanācchayanādyānātpāpaṃ saṃkramate nṛṇām

हिन्दी अर्थ

पूर्वजन्ममें प्राणीने जैसा कर्म किया है, उसी कर्मके

English

God of love compels persons to turn their attention to such spots as provide risks> death, and punishments and not to one's own? [i.c. People do not love their wives but run

अध्याय ११४

श्लोक 7

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधन नश्यति ।गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः

striyo naśyanti rūpeṇa tapaḥ krodhana naśyati / gāvo dvarapracāreṇa śūdrānnena dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्॥ (११३।९) २-वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम्।

English

She serves one man but cherishes love for another. In the absence of man a woman can very well be chaste.

अध्याय ११४

श्लोक 8

आसनादेकशय्यायां बोजनात्पङ्क्तिसङ्करात् ।ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम्

āsanādekaśayyāyāṃ bojanātpaṅktisaṅkarāt / tataḥ saṃkramate pāpaṃ ghaṭāddhaṭa ivodakam

हिन्दी अर्थ

ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्या प्रयाताः को वा कस्मिन् समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत् कर्मरेखा ॥ (११३।१४) ४-ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्करे।

English

Fire, water, women, fools, serpents and Royal house¬ holds—these arc to be resorted to by others always, yc' they take away one's life all of a sudden.

अध्याय ११४

श्लोक 9

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः ।तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत्

lālane bahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ / tasmācchiṣyaṃ ca putraṃ ca tāḍayenna tu lālayet

हिन्दी अर्थ

रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे॥(११३।१५) ५-दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं महीं विप्रमुखस्य मध्ये। दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमोऽस्तु ते हैव यथेष्टकारिणे ॥ (११३। १६)

English

Do not allow others to see your vulnerable points; but note others carefutiy like a tortoise that keeps all its limbs safe in its shell.

अध्याय ११४

श्लोक 10

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā / asaṃbhogaśca nārīṇāṃ vastrāṇāmātapo jarā

हिन्दी अर्थ

अनुसार वह दूसरे जन्ममें फल भोगता है। अत: स्वयमेव प्राणी अपने भोग्य फलका निर्माण करता है, अर्थात् वह कर्मफलका स्वयं ही विधाता है ।

English

Women may be confined to the nether worlds or

अध्याय ११४

श्लोक 11

अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः ।उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

adhamāḥ kalimicchanti sandhimicchati madhyamāḥ / uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

हिन्दी अर्थ

हम अपने सुख या दुःखके स्वयं ही हेतु हैं । माताके गर्भाशयमें आकर अपने पूर्वदेहमें किये गये कर्मोके फल ही हमें भोगने पड़ते हें । आकाश, समुद्र, पर्वतीय गुफा तथा माताके सिरपर और

English

One's own kinsman punning the same activities and knowing his vulnerable points is the fiercest foe. Even an enemy standing outside cannot injure so much.

अध्याय ११४

श्लोक 12

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् ।प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा

māno hi mūlamarthasya māne sati dhanena kim / prabhraṣṭamānadarpasya kiṃ dhanena kimāyuṣā

हिन्दी अर्थ

माताकी गोदमें अवस्थित रहते हुए भी मनुष्य निश्चित ही उन अपने पूर्वसंचित कर्मफलका परित्याग करनेमें समर्थ नहीं होता।

English

They are not wise who try to win over a friend by deception, to secure virtue through sins, to attain wealth by harassing others, to learn with pleasure, and to secure a lady's love through harshness.

अध्याय ११४

श्लोक 13

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः ।उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

adhamā dhanamicchanti dhanamānau hi madhyamāḥ / uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

हिन्दी अर्थ

जिसका दुर्ग ही त्रिकूट पर्वत था, जिसकी परिखा समुद्र ही था, राक्षसगणसे जो अभिरक्षित था, स्वयं जो परम विशुद्ध आचरण करनेवाला था, जिसको नीतिशास्त्रकी शिक्षा शुक्राचार्यसे प्राप्त हुई

English

Even a pure action may be defiled and defective when the root is cut off. It is only the senseless man who will cut off a tree laden with fruits in order to secure the fruits.

अध्याय ११४

श्लोक 14

वने ऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभु क्षिता मांसनिरीक्षणं च ।धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते

vane 'pi siṃhā na namanti kaṃ ca bubhu kṣitā māṃsanirīkṣaṇaṃ ca / dhanairvihīnāḥ sukuleṣu jātā na nīcakarmāṇi samārabhante

हिन्दी अर्थ

थी, वह रावण भी काल-वश नष्ट हो गया।

English

O brahmin, I do not believe that a man with necessary things can become a saint even if he tries. How can a woman drinking wine be chaste as well?

अध्याय ११४

श्लोक 15

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने ।नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता

nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate vane / nityamūrjitasattvasya svayameva mṛgendratā

हिन्दी अर्थ

है; वह वैसा ही होगा, अन्यथा नहीं हो सकता--

English

An intellnt man shsdl avoid these six: Old women (for sexual purposes), fresh wine, dry meat, carrot, curd in the night and sleep during the day.

अध्याय ११४

श्लोक 16

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी ।वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते

vaṇikpramādī bhṛkaśca mānī bhikṣurvilāsī hyadhanaśca kāmī / varāṅganā cāpriyavādinī ca na te ca karmāṇi samārabhante

हिन्दी अर्थ

यस्मिन् वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि।

English

Early morning rays of the sun, excessive indulgence in sexual intercourse, the smoke column rising from the crema¬ tion ground, warming of the palms, and the constant sight of the face of a woman in her menses all these reduce the long¬ evity of a man.

अध्याय ११४

श्लोक 17

दाता दरिद्रः कृपणोर्ऽथयुक्तः पुत्त्रो ऽविधेयः कुजनस्य सेवा ।परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च

dātā daridraḥ kṛpaṇor'thayuktaḥ puttro 'vidheyaḥ kujanasya sevā / paropakāreṣu narasya mṛtyuḥ prajāyate duścaritāni pañca

हिन्दी अर्थ

सभी अन्तरिक्षमें जा सकते हैं या भूगर्भमें प्रवेश कर सकते हैं अथवा दसों दिशाओंको अपने ऊपर धारण कर सकते हें, किंतु अप्रदत्त वस्तुको प्राप्त नहीं कर सकते हैं।

English

The following six take away one*3 life immediately: dry meat, old women (if cohabited with), the early morning sun, very sour curd, sleeping and having sexual intercourse in the morning.

अध्याय ११४

श्लोक 18

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा ।दारिद्रयाभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः

kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ ṛṇasya śeṣaḥ kujanasya sevā / dāridrayābhāvādvimukhāśca mitrā vināgninā pañca dahanti tīvrāḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वजन्ममें अर्जित की गयी विद्या, दिया गया धन तथा सम्पादित कर्म ही दूसरे जन्ममें आगे-

English

These six things instil more vitality into the human organism: Fresh melted butter, grapes, cohabitation with a woman in the prime of her youth, a milk diet, hot water and the shade of a spreading tree.

अध्याय ११४

श्लोक 19

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रो ऽप्यसिधारतुल्याः ।नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः

cintāsahasreṣu ca teṣu madhye cintāścatasro 'pyasidhāratulyāḥ / nīcāpamānaṃ kṣudhitaṃ kalatraṃ bhāryā viraktā sahajoparodhaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसा कर्म किया है, उसको इस जन्ममें वैसा ही प्राप्त होता है। इस संसारमें कर्म ही प्रधान है। सुन्दर नक्षत्र था, ग्रहोंका योग था, स्वयं वसिष्ठ मुनिके द्वारा निर्धारित लग्नमें विवाह-

English

The water in a well, the shade of a banyan tree and the well-rounded breasts of a young woman—these three are warm in winter and cool in summer.

अध्याय ११४

श्लोक 20

वश्यश्च पुर्त्रेर्ऽथ करी च विद्या अरोगिता सज्जनसङ्गतिश्च ।इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुः खस्य मूलोद्धरणानि पञ्च

vaśyaśca purtrer'tha karī ca vidyā arogitā sajjanasaṅgatiśca / iṣṭā ca bhāryā vaśavartinī ca duḥ khasya mūloddharaṇāni pañca

हिन्दी अर्थ

संस्कार कराये जानेपर भी जानकी--सीताको पूर्वजन्ममें संचित कर्मके अनुसार दुःख भोगना पड़ा। विशाल जंघाओंवाले श्रीराम, शब्दकी गतिसे चलनेवाले श्रीलक्ष्मण तथा सघन

English

The three instantaneously invigorating things are: a young woman, oil bath and a wholesome food. The three instantaneously debilitating things are; a hazardous journey» sexual intercourse and fever.

अध्याय ११४

श्लोक 21

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृग मीना हताः पञ्चबिरेव पञ्च ।एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

kuraṅgamātaṅgapataṅgaṃbhṛga mīnā hatāḥ pañcabireva pañca / ekaḥ pramāthī sa kathaṃ na ghātyo yaḥ sevate pañcabhireva pañca

हिन्दी अर्थ

केशवाली शुभलक्षणा श्रीसीताजी--ये भी तीनों जब अपने कर्मके अनुसार दुःखके भाजन हो गये तो सामान्य जनके विषयमें कुछ कहना ही व्यर्थ है। न पिताके कर्मसे पुत्रको सद्गति मिल

English

Dry meat watered down with milk shall not be taken in the company of wife, friends or the king. If taken, an imme¬ diate separation from them is inevitable.

अध्याय ११४

श्लोक 22

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः ।पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि

adhīraḥ karkaśaḥ stabdhaḥ kucelaḥ svayamāgataḥ / pañca viprā na pūjyante bṛhaspatisamā api

हिन्दी अर्थ

सकती है और न पुत्रके कर्मसे पिताको सद्गति मिल सकती है। सभी लोग अपने-अपने कर्मसे ही अच्छी गति प्राप्त करते हैं।

English

Goddess of wealth forsakes a man habitually wearing dirty clothes, allowing dirt to accumulate on the teeth, eating too much, habitually speaking harsh words and sleeping at sunrise and sunset, even if he happens to be Visnu.

अध्याय ११४

श्लोक 23

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ।पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca / pañcaitāni vivicyante jāyamānasya dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वजन्ममें अर्जित कर्मफलके अनुसार प्राप्त शरीरमें शारीरिक और मानसिक रोग उसी प्रकार आकर अपना दुष्प्रभाव प्रकट करते हैं, जिस प्रकार कुशल वीर धनुर्धरोंके द्वारा छोड़े गये बाण

English

Cutting of grass frequently, writing on the ground with the toes, chafing of the feet, neglect of the cleaning of teeth, wearing dirty clothes, keeping the hair rough, sleeping at dawn and dusk, lying down naked, eating and laughing excessi¬ vely, drumming on onc*s own limbs or on the seat—these may destroy the affluence of even Lord Vijnu.

अध्याय ११४

श्लोक 24

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे ।पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च (ह्येते) गुणाः स्मृताः

parvatārohaṇe toye gokule duṣṭanigrahe / patitasya samutthāne śastāḥ pañca (hyete) guṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्यको बेधकर कष्ट पहुँचाते हैं । बाल-युवा तथा वृद्ध जो भी शुभाशुभ कर्म करता है, वह जन्म- जन्मान्तरमें उसी अवस्थाके अनुसार उस फलका भोग करता है । उस पूर्वाजित फलको न देखनेवाला

English

These six bring back ones wealth long lost: keeping the head cleaned and washed, keeping the feet spotlessly pure, keeping the company of excellent women, taking food in limited

अध्याय ११४

श्लोक 25

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः ।पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च

abhracchāyā khale prītiḥ paranārīṣu saṃgatiḥ / pañcaite hyasthirā bhāvā yauvanāni dhanāni ca

हिन्दी अर्थ

एवं विदेशमें रहता हुआ भी मनुष्य अपने कर्मरूपी जहाजके संयमित पवन-वेगके द्वारा उस फलतक पहुँचा दिया जाता है!

English

Ill luck and misfortune can be warded off by wear* ing a flower on the head and especially the white one.

अध्याय ११४

श्लोक 26

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् ।अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम्

asthiraṃ jīvitaṃ loke asthiraṃ dhanayauvanam / asthiraṃ puttradārādyaṃ dharmaḥ kīrtiryaśaḥ sthiram

हिन्दी अर्थ

मनुष्य अपने प्रारब्धका फल प्राप्त करता है।

English

Ill luck frequently resides in the back shadow of a lamp, the shadow of the cot, the shadow of a seat and the water used by washermen.

अध्याय ११४

श्लोक 27

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी ।व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम्

śata jīvitamatyalpaṃ rātristasyārdhahāriṇī / vyādhiśokajarāyāsairardhaṃ tadapi niṣphalam

हिन्दी अर्थ

आगे मिलते जाते हैं। अर्थात् प्राणीने पूर्वजन्ममें देवता भी उस फलभोगको रोकनेमें समर्थ नहीं है ।

English

The rays of the early morning sun, the column of smoke rising from a funeral pyre, intercourse with an old woman, very sour curd and the dust from a broom should not be resorted to by chose who wish for longevity.

अध्याय ११४

श्लोक 28

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् ।किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम्

āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitaṃ rātrau tadardhaṃ gataṃ tasyārdhasthitakiñcidardhamadhikaṃ bālyasya kāle gatam / kiñcidvandhuviyogaduḥ khamaraṇairbhūpālasevāgataṃ śeṣaṃ vāritaraṅgagarbhacapalaṃ mānena kiṃ māninām

हिन्दी अर्थ

१-पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तश्च यद्धनम्। पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावति धावति॥ (११३। २४) २-कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे। वसिष्ठकृतलग्नाऽपि जानकी दुःखभाजनम् ॥

English

The dust of elephants, horses, chariots, graiiis and cows is auspicious. That from ass, camel, goat and sheep is inauspicious.

अध्याय ११४

श्लोक 29

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् ।मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा

ahorātramayo loke jarārūpeṇa saṃcaret / mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā

हिन्दी अर्थ

स्थूलजंघो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः। घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुःखभाजनम्॥

English

The dust of cows, the dust of grains and the dust from the limbs of one's own son—these arc very holy, they destroy even the great sins.

अध्याय ११४

श्लोक 30

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् ।सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम्

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato na cet / sarvasattvahitārthāya paśoriva viceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा ॥ (११३।२५-२७) ३-बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम्। तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्के जन्मनि जन्मनि॥

English

The dust of a goat, the dust of an ass and the dust from a broom—these are unholy and conducive to great sin.

अध्याय ११४

श्लोक 31

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य ।उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः

ahitahitavicāraśūnyabuddheḥ śrutisamaye bahubhirvitarkitasya / udarabharaṇamātratuṣṭabuddheḥ puruṣapaśośca paśośca ko viśeṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अनीक्षमाणोऽपि नरो विदेशस्थोऽपि मानव: । स्वकर्मपोतवातेन नीयते यत्र तत्फलम्॥ (११३।३०-३१)

English

The wind blowing from the winnowing basket, the water dripping from the nails, the water from the cloth and pot used for bathing, the dust from the broom and the water dripping from hair—ail these destroy merits previously acquired.

अध्याय ११४

श्लोक 32

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः ।विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः

śaurye tapasi dāne ca yasya na prathitaṃ yaśaḥ / vidyāyāmarthalābhe vā māturuccāra eva saḥ

हिन्दी अर्थ

इसीलिये मैं कर्मफलके विषयमें चिन्ता नहीं करता

English

One shall never walk between two brahmins, abrah* min and fire, a husband and wife, two masters, two horses euid two bulls.

अध्याय ११४

श्लोक 33

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः ।तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

yajjīvyate kṣaṇamapi prathitaṃ manuṣyairvijñānavikramayaśobhirabhagnamānaiḥ / tannāma jīvitamiti pravadanti tajjñāḥ kāko 'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

हिन्दी अर्थ

हूँ और न मुझे आश्चर्य ही है, क्योंकि जो मेरा है, उसे दूसरा कोई नहीं ले सकता-- प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितुं न शक्तः।

English

What wise man will have confidence in women, kings, fires, serpents, studies, the enemy, worldly enjoyment, etc.?

अध्याय ११४

श्लोक 34

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन ।सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

kiṃ jīvitena dhanamānavivarjitena mitreṇa kiṃ bhavati bhītisaśaṅkitena / siṃhavrataṃ carata gacchata mā viṣādaṃ kāko 'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

हिन्दी अर्थ

जैसे साँप, हाथी और चूहा-ये शीघ्रतावश

English

Do not trust the incredulous; do not place too much of confidence even in the mist*wcthy; there is a lurking dan* ger in r(4>oring trust; it may uproot one.

अध्याय ११४

श्लोक 35

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये ।किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

yo vātmanīha na gurau na ca bhṛtyavarge dīne dayāṃ na kurute na ca mitrakārye / kiṃ tasya jīvitaphalenamanuṣyaloke kāko 'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

हिन्दी अर्थ

भाग सकते हैं, इससे आगे कहाँतक जा सकते हैं ? इसी तरह अपने कर्म अथवा भाग्यसे कौन भाग सकता है? सब तो उसीके अधीन हैं। सद्विद्या देनेसे उसी प्रकार बढ़ती रहती है

English

He who remains complacent after making peace with the enemy has actually gone to sleep atop the tree, he will wake up after his fall.

अध्याय ११४

श्लोक 36

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च ।स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति

yasya trivargaśūnyāni dinānyāyānti yānti ca / sa lauhakārabhastreva śvasannapi na jīvati

हिन्दी अर्थ

कम नहीं होती, जिस प्रकार कुएँसे जल ग्रहण कर लेनेपर भी कुएँका जल बढ़ता ही रहता है घटता नहीं। जो धन धर्मानुसार अर्जित किया जाता है वही वास्तविक धन है। अधर्मसे प्राप्त हुआ

English

One should never be too soft nor too cruel in action. The soft would be crushed with the soft and the ruthless with the ruthless.

अध्याय ११४

श्लोक 37

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता ।ये पराधीनकर्माणो जीवन्तो ऽपि च ते मृताः

svādhīnavṛtteḥ sāphalyaṃ na parādhīnavartitā / ye parādhīnakarmāṇo jīvanto 'pi ca te mṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

धन तो मनुष्यके ऐश्वर्या नाशक होता है। इस संसारमें धर्मार्थी ही महान् होता है। धनकी अपेक्षा करनेवाले मनुष्यको निश्चित ही श्रेष्ठजनोंके दृष्टान्तोंको स्मरण करके धनोपार्जनमें तत्पर होना चाहिए।

English

One should never be too straightforward nor too soft. Straight trees are cut in a forest and the crooked trees remain as they were.

अध्याय ११४

श्लोक 38

सु(स्व) पूरा वै कापुरुषाः सु(स्व) पूरो मूषिकाञ्जलिः ।असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

su(sva) pūrā vai kāpuruṣāḥ su(sva) pūro mūṣikāñjaliḥ / asantuṣṭaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

हिन्दी अर्थ

अन्नार्थी कृपण व्यक्ति जिन दुःखोंको भोगता है, यदि धर्मार्थी होकर वह उन दु:खोंका चिन्तन करे तो पुनः उसको दुःखका पात्र होना ही न पड़े। सभी प्रकारको शुचितामें अन्नकी शुचिता ही प्रधान

English

Meritorious persons bow down like the fruitIaden trees. Dry trees and fools would rather break than bend at all.

अध्याय ११४

श्लोक 39

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् ।वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः

abhracchāyā tṛṇādagnirnocasevā patho jalam / veśyārāgaḥ khale prītiḥ ṣaḍete budvudopamāḥ

हिन्दी अर्थ

है। जो मनुष्य अन्न और अर्थसे पवित्र है वही शुचि है । केवल मिट्टी और जलसे शुचिता नहीं

English

Miseries come unsolicited; they go away as they come. Just as the cat pounces upon its prey» man seeking things shall pounce on happiness.

अध्याय ११४

श्लोक 40

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते ।जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्?

vācā vihitasārthena loko na ca sukhāyate / jīvitaṃ mānamūlaṃ hi māne mlāne kutaḥ sukham?

हिन्दी अर्थ

सत्यपालनमें शुचिता, मनःशुद्धि, इन्द्रियनिग्रह,

English

Riches go before and after the noble but not so in the case of ignoble. You can do as you please.

अध्याय ११४

श्लोक 41

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् ।बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम्

abalasya balaṃ rājā bālasya ruditaṃ balam / balaṃ mūrkhasya maunaṃ hi taskarasyānṛtaṃ balam

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियोंमें दया और जलसे प्रक्षालन-ये पाँच प्रकारके शौच माने गये हैं । जिसमें सत्यपालनको शुचिता है, उसके लिये स्वर्गकी प्राप्ति दुर्लभ नहीं है। जो मनुष्य सत्य ही सम्भाषण करता है, वह

English

A counsel in six ears (discussed among three per* sons) is leaked oul immediately; that in four ears is kept for some dine but the one in two ears cannot be understood even by Brahma.

अध्याय ११४

श्लोक 42

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति ।तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते

yathāyathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati / tathātathāsya medhā syādvijñānaṃ cāsya rocate

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधयज्ञ करनेवाले व्यक्तिसे भी बढ़कर है--

English

The son should be fondled for five years and thrash- ed for the next ten years; when he reaches the sixteenth year he should be treated like a friend.

अध्याय ११४

श्लोक 43

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् ।तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः

yathāyathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute matim / tathātathā hi sarvatra śliṣyate lokasupriyaḥ

हिन्दी अर्थ

दुष्ट स्वभावसे अपनी आत्माको दबाकर रखनेवाला दुराचारी पुरुष हजारों बार मिट्टीके लेप तथा सैकडों बार जलके प्रक्षालनसे पवित्र नहीं हो सकता जिसके हाथ-पैर एवं मन सुसंयत हैं, जिसे

English

You cannot hnd an enemy like a son—on being born the son takes away one's wife from one [when a son is born mother's attention is more to the son than to her husband]; while growing up he takes away wealth and if by chance he dies he takes away the life of the father too.

अध्याय ११४

श्लोक 44

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः ।तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नोन विश्वसेत्

lobhapramādaviśvāsaiḥ puruṣo naśyati tribhiḥ / tasmāllobho na kartavyaḥ pramādo nona viśvaset

हिन्दी अर्थ

अध्यात्म-विद्या प्राप्त है, जो धर्मपालनके लिये कष्ट सहन करता है तथा जिसने सत्कीर्ति अर्जित की है, वही तीर्थोका यथार्थ फल भी भोगता है--

English

In the world some men are like tigers with the mouth of a deer and some like deer with the mouth of a tiger. In order to know them fully distrust at every step b the only

अध्याय ११४

श्लोक 45

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत्

tāvadbhayasya bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam / utpanne tu bhaye tīvre sthātavyaṃ vai hyabhītavat

हिन्दी अर्थ

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते॥

English

All enjoyments are transitory. If this alone is permitted (it would have been better) that the inclinations of the skilful be unaffected towards their friends.

अध्याय ११४

श्लोक 46

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च ।पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत्

ṛṇaśeṣaṃ cāgniśeṣaṃ vyādhiśeṣaṃ tathaiva ca / punaḥ punaḥ pravardhante tasmāccheṣaṃ na kārayet

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य सम्मानसे प्रसन्न नहीं होता, अपमानसे क्रुद्ध नहीं होता एवं क्रोधके आनेपर मुँहसे कठोर वाक्य नहीं निकालता, ऐसे ही मनुष्यको साधुपुरुष

English

O Saunaka 1 when the father passes away the eldest brother takes his place. He should maintain everyone being a father unto them.

अध्याय ११४

श्लोक 47

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् ।न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत्

kṛte pratikṛtaṃ kuryāddhiṃsite pratihiṃsitam / na tatra doṣaṃ paśyāmi duṣṭe doṣaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

विद्वान्, मधुरभाषी भी कोई व्यक्ति यदि दरिद्र है तो उसके समयोचित हितकारी वचनको सुनकर भी कोई संतुष्ट नहीं होता है। यदि कोई मनुष्य

English

The collection of a number of even insignificant things may be terrific in their effect. A number of blades of grass twisted into a rope may be strong enough to bind even an elephant.

अध्याय ११४

श्लोक 48

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा

parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam / varjayettādṛśaṃ mitraṃ māyāmayamariṃ tathā

हिन्दी अर्थ

येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण गताः श्रियः । धर्मार्थी च महाँल्लोके तत् स्मृत्वा ह्यर्थकारणात्॥ अन्नार्थी यानि दुःखानि करोति कृपणो जनः। तान्येव यदि धर्मार्थी न भूयः क्लेशभाजनम् ॥

English

The man who robs some one though he uses the money to make a charitable gift goes to hell. The fruit of the meritorious deed goes to the original owner of wealth.

अध्याय ११४

श्लोक 49

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनो ऽपि विनश्यति ।प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम्

durjanasya hi saṃgena sujano 'pi vinaśyati / prasannamapi pānīyaṃ kardamaiḥ kaluṣīkṛtam

हिन्दी अर्थ

बलपर अलभ्य-अदृष्ट वस्तुको प्राप्त नहीं कर पा उसको प्राप्त होता है।

English

Families are faced with fall by the destruction of temple property, looting of brahmins and showing them disrespect.

अध्याय ११४

श्लोक 50

स भुङ्क्ते सद्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः

sa bhuṅkte sadvijo bhuṅkte samaśeṣanirūpaṇam / tasmātsarvaprayatnena dvijaḥ pūjyaḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

रहा है तो उस विषयमें मनुष्यको किसी प्रकारका खेद नहीं करना चाहिए।

English

Sages have prescribed expiatory rites for the slayer of a brahmin, a drinker of wine, a thief and a breaker of vows; but there is no atonement for an ungrateful wretch.

अध्याय ११४

श्लोक 51

तद्भुज्यते यद्द्विजभुक्तशेषं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम् ।तत्सौहृदं यक्रियते परोक्षे दम्भैर्विना यः क्रियते स धर्मः

tadbhujyate yaddvijabhuktaśeṣaṃ sa buddhimānyo na karoti pāpam / tatsauhṛdaṃ yakriyate parokṣe dambhairvinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ

हिन्दी अर्थ

अयाचित कोई वस्तु मुझे प्राप्त हो और पुनः वह मेरे पाससे चली जाय तो कष्ट होता हे, किंतु जो जहाँसे आयी थी वह पुन: वहीं चली गयी तो उसमें कैसा दु:ख ? दुःख करनेका कोई औचित्य

English

Gods and manes do not accept oblations of the mean-minded fellow who keeps a woman of low caste as his concubine, who is a slave to his wife and who allows his wife to enjoy the company of a paramour in his own house.

अध्याय ११४

श्लोक 52

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति नैतत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhāḥ vṛddhā na te ye na vadanti dharmam / dharmaḥ sa no yatra na satyamasti naitatsatyaṃ yacchalenānuviddham

हिन्दी अर्थ

ही नहीं है। रात्रिमें सहैव एक ही वृक्षपर नाना प्रकारके पक्षियोंका समूह शरण लेता है, किंतु प्रातःकाल होते ही वे सभी भिन्न-भिन्न दिशाओंमें चले जाते हैं । उस आश्रयके विषयमें उन लोगोंको

English

An ungrateful fellow, a person of ignoble qualities, a person who nurses a grouse for a long time and a man of crooked nature — these four are the real Ganialas and the fifth is one bom as such.

अध्याय ११४

श्लोक 53

ब्राह्मणो ऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् ।शिरो ऽपि सर्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम्

brāhmaṇo 'pi manuṣyāṇāmādityaścaiva tejasām / śiro 'pi sarvagātrāṇāṃ vratānāṃ satyamuttamam

हिन्दी अर्थ

कौन-सा दुःख होता है? इसी दृष्टान्तको ध्यानमें रखकर मनुष्योंको वियोगजन्य दु:खमें खिन्न नहीं होना चाहिए। एक साथ सामूहिक रूपमें चलनेवालोंमें यदि कोई एक त्वरित गतिसे चल

English

Even an insignificant enemy of evil intentions should not be neglected carelessly# Even a tiny spark of if mt put out immediately consumes the entire world.

अध्याय ११४

श्लोक 54

तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा ।तदर्जितं यत्स्वजनेन भुक्तं तद्गर्जितं यत्समरे रिपूणाम्

tanmaṅgalaṃ yatra manaḥ prasannaṃ tajjīvanaṃ yanna parasya sevā / tadarjitaṃ yatsvajanena bhuktaṃ tadgarjitaṃ yatsamare ripūṇām

हिन्दी अर्थ

रहा है तो उससे इर्ष्या क्यों की जाय?

English

He who b quiet and tranquil in the boisterous age of blooming youth deserves the credit for being tranquil. Who does not become naturally quiet and tranquil when all hb vital forces are spent out?

अध्याय ११४

श्लोक 55

सा स्त्रीया न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः ।तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः

sā strīyā na madaṃ kuryātsa sukhī tṛṣṇayojjhitaḥ / tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ puruṣaḥ sa jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य प्राप्त होने योग्य अमुक-अमुक वस्तुको ही प्राप्त करता है तो वह अभिलषित वस्तुके लिये नाना प्रकारसे प्रयास करके क्या प्राप्त कर लेगा? उसका तो अपनेको अभावग्रस्त समझकर प्रलाप

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 56

तत्र मुक्तादरस्नेहो विलुप्तं यत्र सौहृदम् ।तदेव केवलं श्लघ्यं यस्यात्मा क्रियते स्तुतौ

tatra muktādarasneho viluptaṃ yatra sauhṛdam / tadeva kevalaṃ ślaghyaṃ yasyātmā kriyate stutau

हिन्दी अर्थ

करना व्यर्थ ही है।

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 57

नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कलस्य च ।मूलान्वेषो न कर्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते

nadīnāmagnihotrāṇāṃ bhāratasya kalasya ca / mūlānveṣo na kartavyo mūlāddoṣo na hīyate

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार प्रार्थना आदिके बिना ही यथासमय वृक्षके द्वारा प्राणीको अपने समयपर ही फल- फूलको प्राप्ति हो जाती है, उसी प्रकार पूर्वजन्मकृत कर्म भी अपने समयके अनुसार यथोचित फल

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 58

लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तं च मैथुनम् ।षैशुन्यं जनवार्तान्तं वित्तं दुः खत्रयान्तकम्

lavaṇajalāntā nadyaḥ strībhedāntaṃ ca maithunam / ṣaiśunyaṃ janavārtāntaṃ vittaṃ duḥ khatrayāntakam

हिन्दी अर्थ

देता है। व्यक्तिमें अवस्थित शील, कुल, विद्या, ज्ञान, गुण तथा कुल-शुद्धि उसको कुछ देनेमें समर्थ नहीं हैं। पूर्वजन्मकृत तपसे प्राप्त हुआ उसका भाग्य ही समयके अनुसार वृक्षकी भाँति

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 59

राज्यश्रीर्ब्रह्मशापान्ता पापान्तं ब्रह्मवर्चसम् ।आचान्तं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रिया प्रभो (भुः)

rājyaśrīrbrahmaśāpāntā pāpāntaṃ brahmavarcasam / ācāntaṃ ghoṣavāsāntaṃ kulasyāntaṃ striyā prabho (bhuḥ)

हिन्दी अर्थ

प्राणीकी मृत्यु वहाँ होती है, जहाँ उसका हन्ता

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 60

सर्वे क्षयान्ता निलयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

sarve kṣayāntā nilayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ / saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

हिन्दी अर्थ

हे शौनक! सभी प्राणियों या पदार्थोंकी उत्पत्तिके विद्यमान रहता है। लक्ष्मी वहीं निवास करती है,

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 61

यदीच्छेत्पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेत् ।उदकान्तान्निवर्तेत स्निग्धवर्णाच्च पादपात्

yadīcchetpunarāgantuṃ nātidūramanuvrajet / udakāntānnivarteta snigdhavarṇācca pādapāt

हिन्दी अर्थ

पूर्वमें स्थिति नहीं थी और निधनके अन्तमें भी जहाँ सम्पत्तियाँ रहती हैं। ऐसे ही अपने कर्मसे प्रेरित उनकी स्थिति नहीं रहेगी। सभी पदार्थ मध्यमें ही होकर प्राणी स्वयं ही उन-उन स्थानोंपर पहुँच जाता विद्यमान रहते हैं। इसमें दुःख करनेकी क्या है। पूर्वजन्ममें किया गया कर्म कर्ताके पीछे-पीछे बात है— वैसे ही रहता है, जैसे गोष्ठमें हजार गायोंके रहनेपर

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 62

अनायके न वस्तव्यं न चैव बहुनायके ।स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके

anāyake na vastavyaṃ na caiva bahunāyake / strīnāyake na vastavyaṃ vastavyaṃ bālanāyake

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक। भी बछडा अपनी माताको प्राप्त कर लेता है-- अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥ तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः। (११३।४८) तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः ॥ समय प्राप्त न होनेसे पहले प्राणी सैकड़ों भूतपूर्व कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति।

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 63

पिता रक्षति कौमारे भत्ता रक्षति यौवने ।पुत्रस्तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhattā rakṣati yauvane / putrastu sthavire kāle na strī svātantryamarhati

हिन्दी अर्थ

बाण लगनेपर भी नहीं मरता और समयके आ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्॥ जानेपर कुशकी नोंक लग जानेसे भी वह जीवित (११३।५३-५४) नहीं रहता। प्राप्त होने योग्य वस्तु ही प्राप्त होती है मूर्ख प्राणी! इस प्रकार जब पूर्वजन्मकृत है, गन्तव्य स्थानपर ही व्यक्ति जाता है। अतः कर्म कर्तामें ही अवस्थित रहता है तो अपने

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 64

त्यजेद्वन्ध्यामष्टमे ऽब्दे नवमे तु मृतप्रिजाम् ।एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश्चाप्रियावादिनीम्

tyajedvandhyāmaṣṭame 'bde navame tu mṛtaprijām / ekādaśe strījananīṃ sadyaścāpriyāvādinīm

हिन्दी अर्थ

१-नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि। कुशाग्रेण तु संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति॥ २-आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च। स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्॥ (११३।४९)

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 65

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च ।अर्थादपेतमर्यादास्त्रयस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhiyā parijanasya ca / arthādapetamaryādāstrayastiṣṭhanti bhartṛṣu

हिन्दी अर्थ

भाग्यानि पूर्व तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः॥ (११३।५१-५२)

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 66

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथमसूतिकाः ।अनूदके च मण्डूकान्प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत्

aśvaṃ śrāntaṃ gajaṃ mattaṃ gāvaḥ prathamasūtikāḥ / anūdake ca maṇḍūkānprājño dūreṇa varjayet

हिन्दी अर्थ

पुण्यका फल भोगो। तुम क्यों संतप्त हो रहे हो? जैसा पूर्वजन्ममें शुभ अथवा अशुभ कर्म किया गया है, वैसा ही फल जन्मान्तरमें कर्ताका अनुसरण करता है, उसके पीछे-पीछे चलता है।

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 67

अर्थातुराणां न सुहृन्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा ।चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः

arthāturāṇāṃ na suhṛnna bandhuḥ kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajjā / cintāturāṇāṃ na sukhaṃ na nidrā kṣudhāturāṇāṃ na balaṃ na tejaḥ

हिन्दी अर्थ

नीच व्यक्ति दूसरेमें सरसोंके बराबर भी स्थित दोष-छिद्रोंको देखता है, किंतु अपनेमें बेल (फल) - के समान अवस्थित दोषोंको देखते हुए भी नहीं देखता। है द्विज! राग-द्वेषादिक दोषॉंसे युक्त

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 68

कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यवरस्य च ।परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च

kuto nidrā daridrasya parapreṣyavarasya ca / paranārīprasaktasya paradravyaharasya ca

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंको कहींपर भी सुख नहीं है। मैं भली प्रकारसे विचार करके यह देखता हूँ कि जहाँ संतोष है, वहाँ सुख है। जहाँ स्नेह है, वहीं भय है। अतः स्नेह ही दुःखका कारण है। प्राणियोंमें

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 69

सुखं स्वपित्यनृणवान्व्याधिमुक्तश्च यो नरः ।सावकाशस्तु वै भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न सङ्गतः

sukhaṃ svapityanṛṇavānvyādhimuktaśca yo naraḥ / sāvakāśastu vai bhuṅkte yastu dārairna saṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

स्नेह उत्पन्न करनेके जो मूल हैं, वे ही दुःखके

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 70

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत् ।स्वस्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः

ambhasaḥ parimāṇe unnataṃ kamalaṃ bhavet / svasvāminā balavatā bhṛtyo bhavati garvitaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण हैं। अतः उनका परित्याग कर देनेपर अर्थात् दुःखी नहीं होता.

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 71

स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ ।स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेदशोषणकारकौ

sthānasthitasya padmasya mitre varuṇabhāskarau / sthānacyutasya tasyaiva kledaśoṣaṇakārakau

हिन्दी अर्थ

उनके प्रति अपनी आसक्तिको समाप्त कर देनेसे प्राणीको महान् सुखकी प्राप्ति होती है यह शरीर ही दुःख और सुखका घर है। उत्पन्न हुए शरीरके साथ ही वह दुःख-सुख भी उत्पन्न होता है।

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 72

ये पदस्थस्य मित्त्राणि ते तस्य रिपुतां गताः ।भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः

ye padasthasya mittrāṇi te tasya riputāṃ gatāḥ / bhānoḥ padme jale prītiḥ sthaloddharaṇaśoṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पराधीनता ही दुःख है और स्वाधीनता ही सुख है। संक्षेपमें यही सुख-दु:खका लक्षण समझना चाहिए। प्राणीको सुखभोगके पश्चात् दु:ख और दुःखके बाद सुखका भोग प्राप्त होता है । इस तरह

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 73

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः ।स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः

sthānasthitāni pūjyante pūjyante ca pade sthitāḥ / sthānabhraṣṭā na pūjyante keśā dantā nakhā narāḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंके सुख-दुःख चक्रके समान परिवर्तित होते रहते हैं। जो मनुष्य भूतकालिक विषयवस्तुको समाप्त हुआ मान लेता है और भविष्यमें होनेवालेको बहुत दूर समझता है एवं वर्तमानमें अनासक्त-

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 74

आचारः कुलमाख्यति देशमाख्याति भाषितम् ।सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम्

ācāraḥ kulamākhyati deśamākhyāti bhāṣitam / sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam

हिन्दी अर्थ

भावसे रहता है, वह किसी भी प्रकारके शोकसे

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 75

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् ।वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वथा

vṛthā vṛṣṭiḥ samudrasya vṛthā tṛptasya bhojanam / vṛthā dānaṃ samṛddhasya nīcasya sukṛtaṃ vathā

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजीने पुनः कहा--न कोई किसीका मित्र है और न कोई किसीका शत्रु। कारणविशेषसे ही लोग एक-दूसरेके मित्र और शत्रु होते हैं। यह दो अक्षरोंवाला रहरूपी 'मित्र' शब्द किसने बनाया? यह

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 76

दूरस्थो ऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः ।हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थो ऽपि दूरतः

dūrastho 'pi samīpastho yo yasya hṛdaye sthitaḥ / hṛdayādapi niṣkrāntaḥ samīpastho 'pi dūrataḥ

हिन्दी अर्थ

सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम्।

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 77

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् ।मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके

mukhabhaṅgaḥ svaro dīno gātrasvedo mahadbhayam / maraṇe yāni cihnāni tāni cihnāni yācake

हिन्दी अर्थ

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति॥

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 78

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च ।शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम्

kubjasya kīṭaghātasya vātānniṣkāsitasya ca / śikhare vasatastasya varaṃ janma na yācitam

हिन्दी अर्थ

माता, पत्नी, सहोदर बन्धु तथा पुत्रमें पुरुषोंको

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 79

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः ।कान्यो ऽधिकतरस्तस्य योर्ऽथो याति न लाघवम्

jagatpatirhi yācitvā viṣṇurvāmanatāṃ yataḥ / kānyo 'dhikatarastasya yor'tho yāti na lāghavam

हिन्दी अर्थ

दुःख एवं भयसे प्राणियोंका अभिरक्षक है तथा वैसा विश्वास नहीं होता है, जैसा विश्वास उन्हें प्राणिमात्रमें प्रेम और विश्वासको उत्पन्न करनेवाला है। स्वाभाविक मित्रमें होता है। यदि मनुष्य किसीके जिस व्यक्तिने एक बार भी 'हरि' इस दो साथ शाश्वत प्रेम करना चाहता है तो उसे उसके अक्षरसे युक्त शब्दका उच्चारण कर लिया है, वह साथ द्यूत, अर्थ-व्यवहार (धनका लेन-देन) एवं

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 80

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः ।सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बकायथा

mātā śatruḥ pitā vairī bālā yena na pāṭhitāḥ / sabhāmadhye na śobhante haṃsamadhye bakāyathā

हिन्दी अर्थ

अपने कटिप्रदेशमें परिकर (फेंटा) बाँधकर मुक्ति परोक्षरूपमें उसकी स्त्रीका दर्शन--इन तीन दोषोंका प्राप्त करनेके लिये तैयार रहता है। अर्थात् ऐसा परित्याग कर देना चाहिए। माता, भगिनी अथवा मनुष्य मोक्षका अधिकारी हो जाता है-- पुत्रीके साथ एकान्तमें एक साथ नहीं बैठना

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 81

विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः

vidyā nāma kurūparūpamadhikaṃ vidyātiguptaṃ dhanaṃ vidyā sādhukarī janapriyakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ / vidyā bandhujanārtināśanakarī vidyā paraṃ daivataṃ vidyā rājasu pūjitā hi manujo vidyavihīnaḥ paśuḥ

हिन्दी अर्थ

३-सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् । एतद्टिद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 82

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते ।अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः

gṛhe cābhyantare dravyaṃ lagnaṃ caiva tu dṛśyate / aśeṣaṃ haraṇīyaṃ ca vidyā na hriyate paraiḥ

हिन्दी अर्थ

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात् तच्च दूरतः । वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते॥ (११३।६१--६३)

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

अध्याय ११४

श्लोक 83

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च ।कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः ।शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च

śaunakīyaṃ nītisāraṃ viṣṇuḥ sarvatratāni ca / kathayāmāsa vaipūrvaṃ tatra śuśrāva śaṅkaraḥ / śaṅkarādaśṛṇodvyāso vyāsādasmābhireva ca

हिन्दी अर्थ

चाहिए, क्योंकि इन्द्रियोंका समूह बलवान् होता रक्षा करना--ये सज्जन पुरुषके लक्षण हैं।

English

O foremost among brahmins riches, like the public thoroughfare are common to everyone. Do not be elated and haughty thinking 'This is mine. **

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 114
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.