Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
123
अध्याय 123 / 317

Book 1 - Adhyaya 124

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२३

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भीष्मपञ्चकादिव्रतं नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १२४ ब्रह्मोवाच ।शिवरात्रिव्रतं वक्ष्ये कथां वै सर्वकामदाम् ।यथा च गौरी भूतेशं पृच्छति स्म परं व्रतम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhīṣmapañcakādivrataṃ nāma trayoviṃśatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 124 brahmovāca / śivarātrivrataṃ vakṣye kathāṃ vai sarvakāmadām / yathā ca gaurī bhūteśaṃ pṛcchati sma paraṃ vratam

हिन्दी अर्थ

क्या लेना-देना रह जाता है? नीच प्रकृतिवाले पुरुष धन चाहते हैं । मध्यम प्रकृतिवाले धन और मानकी अभिरुचि रखते हैं तथा उत्तम प्रकृतिवाले मात्र सम्मानको इच्छा करते

English

I shall mention some Vratas in tbemouth ofKarttika. Hie devotee should worship Viu after baching. He should Cake a single meal a day in the night or live on alms for a whole-month.

अध्याय १२३

श्लोक 2

ईश्वरौवाच ।माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णा या तु चतुर्दशी ।तस्यां जागरणाद्रुद्रः पूजितो भुक्तिमुक्तिदः

īśvarauvāca / māghaphālgunayormadhye kṛṣṇā yā tu caturdaśī / tasyāṃ jāgaraṇādrudraḥ pūjito bhuktimuktidaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं; क्योंकि श्रेष्ठजनोंका मान ही धन है-- अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः ।

English

Hence, this excellent Vrata should be performed on the eleventh day in the bright half. He shall take three baths. Lord Hari, and the manes should be worshipped with barley grains.

अध्याय १२३

श्लोक 3

कामयुक्तो हरः पूज्यो द्वादश्यामि केशवः ।उपोषितैः पूजितः सन्नरकात्तरयत्तथा

kāmayukto haraḥ pūjyo dvādaśyāmi keśavaḥ / upoṣitaiḥ pūjitaḥ sannarakāttarayattathā

हिन्दी अर्थ

वनमें भूखे सिंह किसी दूसरेके द्वारा प्राप्त किये गये मांसको देखनेके लिये भी नहीं झुकते

English

Fasting on Ekadai! days (eleventh day) in both halves of the month shall be observed. It removes all sins and wards off hell—nay it enables one to attain Viuloka and gives everything desired.

अध्याय १२३

श्लोक 4

निषादश्चर्बुदे राजा पापी सुन्दरसेनकः ।स कुक्रुरैः समायुक्तो मृगान्हन्तुं वनं गतः

niṣādaścarbude rājā pāpī sundarasenakaḥ / sa kukruraiḥ samāyukto mṛgānhantuṃ vanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

पापीके साथ एक आसनपर बैठनेसे, एक शय्यापर हैं। उत्तम कुलमें उत्पन्न व्यक्ति धनहीन होनेपर भी

English

O sage» if the Full moon or New moon phase is mixed with either the fourteenth or the first phase, fast shall be undertaken.

अध्याय १२३

श्लोक 5

मृगादि कमसंप्राप्य क्षुत्पिपासार्दितो गिरौ ।रात्रौ तडागतीरेषु निकुञ्जे जाग्रदास्थितः

mṛgādi kamasaṃprāpya kṣutpipāsārdito girau / rātrau taḍāgatīreṣu nikuñje jāgradāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शयन करनेसे, पंक्तिमें एक साथ भोजन करनेसे

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 6

तत्रास्ति लिङ्गं स्वं रक्षञ्छरीरं चाक्षिपत्ततः ।पर्णानि चापतन्मूर्ध्नि लिङ्गस्यैव न जानतः

tatrāsti liṅgaṃ svaṃ rakṣañcharīraṃ cākṣipattataḥ / parṇāni cāpatanmūrdhni liṅgasyaiva na jānataḥ

हिन्दी अर्थ

नीच कर्म नहीं करते। वनमें सिंहका अभिषेक

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 7

तेन धूलिनिरोधाय क्षिप्तं नीरं च लिङ्गके ।शरः प्रमादेनैकस्तु प्रच्युतः करपल्लवात्

tena dhūlinirodhāya kṣiptaṃ nīraṃ ca liṅgake / śaraḥ pramādenaikastu pracyutaḥ karapallavāt

हिन्दी अर्थ

मनुष्यमें पापका संक्रमण वैसे ही होता है जैसे एक नहीं होता है और न तो उसका कोई संस्कार ही

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 8

जानुभ्यामवनीं गत्वा लिङ्गं स्प्टष्ट्वा गृहीतवान् ।एवं स्नानं स्पर्शनं च पूजनं जागरो ऽभवत्

jānubhyāmavanīṃ gatvā liṅgaṃ spṭaṣṭvā gṛhītavān / evaṃ snānaṃ sparśanaṃ ca pūjanaṃ jāgaro 'bhavat

हिन्दी अर्थ

घड़ेका जल दूसरे घड़ेमें प्रविष्ट हो जाता है।

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 9

प्रातर्गृहागतो भार्यादत्तान्नं भुक्तवान्स च ।काले मृतो यमभटैः पाशैर्बद्ध्वा तु नीयते

prātargṛhāgato bhāryādattānnaṃ bhuktavānsa ca / kāle mṛto yamabhaṭaiḥ pāśairbaddhvā tu nīyate

हिन्दी अर्थ

दुलारमें बहुत-से दोष हैं और ताडनामें बहुत- से गुण हैं। अतः शिष्य एवं पुत्रको अनुशासित रखना चाहिए, उन्हें केवल दुलार देना उचित नहीं है।

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 10

तदा मम गणैर्युद्धे जित्वा मुक्तीकृतः स च ।कुक्कुरेण सहैवाभूद्गणो मत्पार्श्वगो ऽमलः

tadā mama gaṇairyuddhe jitvā muktīkṛtaḥ sa ca / kukkureṇa sahaivābhūdgaṇo matpārśvago 'malaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिक पैदल चलना प्राणियोंके लिये बुढ़ापा है। पर्वतोंका जल उसकी वृद्धावस्था है । सम्भोगकी अप्राप्ति स्त्रियोंके लिये वृद्धावस्था है और सहैव धूपमें रहना वस्त्रोंकी जीर्णता है।

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 11

एवमज्ञानतः पुण्यञ्ज्ञानात्पुण्यमथाक्षयम् ।त्रयोदश्यां शिवं पूज्य कुर्यात्त नियमं व्रती

evamajñānataḥ puṇyañjñānātpuṇyamathākṣayam / trayodaśyāṃ śivaṃ pūjya kuryātta niyamaṃ vratī

हिन्दी अर्थ

होता है, किंतु नित्य सम्यकू पुरुषार्थको करनेसे

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 12

प्रातर्देव ! चतुर्दश्यां जागरिष्याम्यहं निशि ।पूजां दानं तपो होमं करिष्याम्यात्मशक्तितः

prātardeva ! caturdaśyāṃ jāgariṣyāmyahaṃ niśi / pūjāṃ dānaṃ tapo homaṃ kariṣyāmyātmaśaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणीमें स्वयं ही सिंहत्वका भाव आ जाता है-- नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने। नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 13

चतुर्दश्यां निराहारो भूत्वा शम्भो परे ऽहनि ।भोक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्त्यर्थं शरणं मे भवेश्वर

caturdaśyāṃ nirāhāro bhūtvā śambho pare 'hani / bhokṣye 'haṃ bhuktimuktyarthaṃ śaraṇaṃ me bhaveśvara

हिन्दी अर्थ

भिक्षु, निर्धन कामी तथा कटुभाषिणी वेश्या अपने

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 14

पञ्चगव्यामृतैः स्नाप्य तत्काले गुरुं श्रितः ।ॐ नमो नमः शिवाय गन्धाद्यः पूजयेद्धरम्

pañcagavyāmṛtaiḥ snāpya tatkāle guruṃ śritaḥ / oṃ namo namaḥ śivāya gandhādyaḥ pūjayeddharam

हिन्दी अर्थ

कार्यमें असफल रहते हैं । दरिद्र होकर दाता होना,

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 15

तिलतण्डुलव्रीहींश्च जुहुयात्सघृतं चरुम् ।हुत्वा पूर्णाहुतिं दत्त्वा शृणुयाद्गीतसत्कथाम्

tilataṇḍulavrīhīṃśca juhuyātsaghṛtaṃ carum / hutvā pūrṇāhutiṃ dattvā śṛṇuyādgītasatkathām

हिन्दी अर्थ

नीच व्यक्ति दूसरेसे कलहकी इच्छा करते हैं। धनवान् होनेपर कृपण रहना, पुत्रका आज्ञाकारी न

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 16

अर्धरात्रे त्रियामे च चतुर्थे च पुनयर्जत् ।मूलमन्त्रं तथा जप्त्वा प्रभाते तु क्षमापयेत्

ardharātre triyāme ca caturthe ca punayarjat / mūlamantraṃ tathā japtvā prabhāte tu kṣamāpayet

हिन्दी अर्थ

मध्यमार्गी दूसरेसे संधि चाहते हैं तथा उत्तम प्रकृतिके होना और दुष्टजनोंकी सेवामें संलग्न होना तथा व्यक्ति दूसरेसे सम्मानकी अभिलाषा रखते हैं; क्योंकि दूसरेका अहित करते हुए मृत्युको प्राप्त हो जाना-- महापुरुषोंका धन मान ही है। मान ही अर्थका मूल ये पाँच कर्म मानवके दुश्चरित हैं । पत्नी-वियोग, है। यदि सम्मान है तो धनको क्या आवश्यकता है ? स्वजनोंके द्वारा अपमान, शेष ऋण, दुर्जनसेवा तथा

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 17

अविघ्नेन व्रतं देव ! त्वत्प्रसदान्मयार्चितम् ।क्षमस्व जगतां नाथ ! त्रैलोक्याधिपते हर !

avighnena vrataṃ deva ! tvatprasadānmayārcitam / kṣamasva jagatāṃ nātha ! trailokyādhipate hara !

हिन्दी अर्थ

मान और दर्पके नष्ट हो जानेपर धनसे और जीवनसे दरिट्रताके कारण मित्रोंकी विमुखता-ये पाँच मनुष्यको क्या लाभ? मान तथा स्वाभिमानके बातें मनुष्यको बिना अग्निके ही जलाती हैं?

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 18

यन्मयाद्य कृतं पुण्यं यद्रुद्रस्य निवेदितम् ।त्वत्प्रसादान्मया देव ! व्रतमद्य समापितम्

yanmayādya kṛtaṃ puṇyaṃ yadrudrasya niveditam / tvatprasādānmayā deva ! vratamadya samāpitam

हिन्दी अर्थ

१-परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः। परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छियम्॥ (११५।५)

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 19

प्रसन्नो भव मे श्रीमन् गृहं प्रति च गम्यताम् ।त्वदालोकनमात्रेण पवित्रो ऽस्मि न संशयः

prasanno bhava me śrīman gṛhaṃ prati ca gamyatām / tvadālokanamātreṇa pavitro 'smi na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

३-दाता दरिद्र: कृपणोऽर्थयुक्तः पुत्रोऽविधेयः कुजनस्य सेवा। परापकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च॥

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 20

भोजयेद्ध्याननिष्ठांश्च वस्त्रच्छत्रादिकं ददेत् ।देवादिदेव भूतेश लोकानुग्रहकारक

bhojayeddhyānaniṣṭhāṃśca vastracchatrādikaṃ dadet / devādideva bhūteśa lokānugrahakāraka

हिन्दी अर्थ

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा। दारिद्र्यभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्रा:॥

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 21

यन्मया श्रद्धया दत्तं प्रीयतां तेन मे प्रभुः ।इति क्षमाप्य च व्रती कुर्याद्वादशवार्षिकम्

yanmayā śraddhayā dattaṃ prīyatāṃ tena me prabhuḥ / iti kṣamāpya ca vratī kuryādvādaśavārṣikam

हिन्दी अर्थ

मनुष्यको हजारों चिन्ताएँ होती हुँ किंतु उन चिन्ताओकि मध्य चार चिन्ताएँ ऐसी हैं जो तलवारकी धारके समान अत्यन्त तीक्ष्ण हैं, यथा--नीच व्यक्तिसे प्राप्त अपमानकी चिन्ता, भूखसे पीडित पलीकी चिन्ता,

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 22

कीर्तिश्रीपुत्रराज्यादि प्राप्य शैवं पुरं व्रजेत् ।द्वादशेष्वपि मासेषु प्रकुर्यादिह जागरम्

kīrtiśrīputrarājyādi prāpya śaivaṃ puraṃ vrajet / dvādaśeṣvapi māseṣu prakuryādiha jāgaram

हिन्दी अर्थ

अनुरागहीन भार्याकी चिन्ता तथा कार्यमें स्वाभाविक रूपसे उत्पन्न अवरोधकी चिन्ता । ये मनुष्यके मर्मस्थलपर तलवारकी धारके समान कष्ट पहुँचाती हैं। अनुकूल पुत्र, अर्थकरी विद्या, आरोग्य शरीर,

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

अध्याय १२३

श्लोक 23

व्रती द्वादश संभोज्य दीपदः स्वर्गमाप्नुयात्

vratī dvādaśa saṃbhojya dīpadaḥ svargamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पाँच पुरुषके दुःखको समूल नष्ट करनेमें समर्थ हैं। मृग, हाथी, कीट, भ्रमर और मत्स्य--ये पाँच

English

Similarly, fast can be undertaken when the third fourth, fifth or the sixth phase gets mixed with each other in the course of the day.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 123
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.