Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
156
अध्याय 156 / 317

Book 1 - Adhyaya 157

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५६

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डेर्ऽशोनिदाना नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५७ धन्वन्तरिरुवाच ।अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत ।दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍer'śonidānā nāma ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 157 dhanvantariruvāca / atīsāragrahaṇyośca nidānaṃ vacmi suśruta / doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है। अन्न तथा पेय पदार्थके अयुक्तिपूर्वक मर्मस्थलमें पीड़ा पहुँचाती है तथा रोगीको पीठभागसे सेवन करनेसे जो हिक्का (हिचकी) रोगीको आती झुका देती है एवं शरीरको शुष्क कर देती है, उस है, उसे 'अन्नजा हिक्का' कहते हैं। यह हिचकी हिक्काको “महती हिक्का' कहा जाता है। यह सात्म्य अन्नपानसे शान्त हो जाती है । अधिक परिश्रम महामूला, महाशब्दा, महावेगा और महाबला होती है।

English

All ailments congenital in nature are incurable. The piles of congenital type are rough, ugly looking, pointing in* ward and pale, yellow in colour. The disorders brought about by them are dreadful.

अध्याय १५६

श्लोक 2

अतीसारः स सुतरां जायते ऽत्यम्बुपानतः ।विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः

atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ / viśuṣkānnavasāsnehatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे शरीरमें प्रकुपित हुआ पवन '्षुद्रा हिक्का 'को गम्भीरा नामकी हिक्का पक्वाशय, मलाशय अथवा जन्म देता है। वह ग्रीवामूलसे निकलकर मन्द-मन्द नाभिभागसे अपने पूर्वस्वभावके अनुसार शरीरमें प्रकट गतिसे कण्ठके बाहर आता है। यह रोग अधिक होती है तो उस रोगीको जम्भाई लेनेके लिये विवश परिश्रम करनेसे बढ़ जाता है, किंतु यथोचित मात्रामें कर देती है। उसके हाथ-पैर आदि सभी अङ्ग फैलने

English

Piles are of six types when caused by doas after the birth. The three diflerent doas severally or their combinations in twos make up the six varieties. The dry piles are due to Vayu and Kapha and the wet ones due to Pitta. When more and more faces accumulate in the gastric fire that reduces the food taken before into faeces, if the person indulges in excessive sexual intercourse the dosas become aggravated.

अध्याय १५६

श्लोक 3

मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात् ।कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः

madyarūkṣātimātrādirasātisnehavibhramāt / kṛmighoṣavirodhācca tadvidheḥ kupitānilaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन कर लेनेपर कुछ शान्त हो जाता है। लगते हैं। उस हिक्काके कुप्रभावसे रोगीका सम्पूर्ण जो हिचकी अधिक समयसे एक या दो बार शरीर शिथिल पड़ जाता है। इसमें गम्भीर शब्द होता वेगपूर्वक आती है, परिणामतः वह धीरे-धीरे है, इसलिये इसका नाम ' गम्भीरा हिक्का' है। बढ़ती जाती है। अपने वेगसे जो रोगीके सिर और प्रारम्भमें' बतायी गयी भक्तोद्भवा (अन्नजा)

English

Obstructed from the front, the wind moves about below the umbilicus and when the patient breathes with diffi¬ culty it comes out with blood.

अध्याय १५६

श्लोक 4

विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम् ।व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः

vistraṃsayatyadhovātaṃ hatvā tenaiva cānalam / vyāpāryānnaśakṛtkoṣṭhapurīṣadravatādayaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रीबाभागको प्रकम्पित कर देती है, उसको "यमला तथा क्षुद्रा नामक जो दो हिक्काके प्रकार बताये हिक्का'के नामसे स्वीकार करना चाहिए। इसमें गये हैं, वे साध्य होती हैं। उन दोनोंको छोड़कर रोगी प्रलाप करता है तथा उसको वमन होता है शेष अन्य जो यमलादिक तीन हिक्काएँ हैं, वे और उसे अतिसार हो जाता है, कमजोरीसे उसके असाध्य होती हैं। किंतु चिरकाल (पुरानी) हिचकी,

English

A rumbling sound in the entrails, eructation, pro¬ fuse belching of saline stuff, excessive urination, scanty faeces, non-iiiclination to take food, vertigo, sour taste in the mouth. Pain in the head, back and chest, lassitude, yearning for sensuous pleasures, anger due to frustration or neglect of service by others are also observed.

अध्याय १५६

श्लोक 5

प्रकल्पते ऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः ।भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः

prakalpate 'tīsārasya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ / bhedo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasvedo malagrahaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्र बैठ जाते हैं और जम्भाई आती है। ऐसी वृद्ध मनुष्यकी हिचकी, अतिस्त्री-सेवीकी हिचकी, अवस्थावाली हिक्काको वेगवती परिणाम देनेवाली व्याधिद्वारा क्षीण देहवालेकी हिचकी, अन्नके अभावसे “यमला हिक्का' कहते है। कुश मनुष्यकी हिचकी-ये सब असाध्य होती हैं। जिस हिक्कारोगके वेगसे रोगीकी भौंह और सभी रोग शरीरमें प्राणियोंका विनाश करनेके

English

Sometimes the symptoms give rise to the suspicion of other ailments such as diarrhoea, wasting disease, jaundice, enlargement of the spleen and dropsy. All these diseases in* crease when piles bin to grow.

अध्याय १५६

श्लोक 6

आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम् ।अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु (ब)द्धमुपवेश्यते

ādhmānamavipākaśca tatra vātena vijvaram / alpālpaṃ śabdaśūnyāḍhyaṃ viru (ba)ddhamupaveśyate

हिन्दी अर्थ

कनपटियोंमें कष्ट होने लगता है, कान तथा नेत्र लिये ही आते हैं। किंतु वे वैसी शीघ्रता नहीं करते बंद हो जाते हैं, कानोंसे सुनायी नहीं देता है और हैं, जैसी शीघ्रता इस हिक्काके यमलादिक भेद आँखोंसे दिखायी नहीं पड़ता है। रोगीके शरीर, करते हैं। हिक्का और श्वास--ये दोनों रोग जैसे वाणी और स्मरणकी शक्तिको शिथिल करती हुई हैं, वैसे अन्य कोई रोग नहीं हैं। वे दोनों तो

English

Then it pruces a parched condition in the seats The patient becomes lean, his enthusiasm and jolly spirit vanishes; he becomes dgected, emaciated, pallid in face, and appean like a worm eaten tree, sapless and devoid of shade*

अध्याय १५६

श्लोक 7

रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः ।तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन्

rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca gṛhītaṃ va muhurmuhuḥ / tathādagdhagadābhāsaṃ picchilaṃ parikartayan

हिन्दी अर्थ

जो हिक्का अन्तमें उसे संज्ञाशून्य कर देती है, तथा मृत्युकाल-स्वरूप प्राणीके शरीरमें ही अपना डेरा अन्य इन्द्रियोंको दुःखित करती हुई वह उसके डाल लेते हैं । (अध्याय १५१)

English

Some of these piles are dry but others are found to suppurate and burst; they are caused by Pitta and are of the colour of turmeric.

अध्याय १५६

श्लोक 8

सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन् ।पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्

saśuṣkabhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniśvasan / pittena pītamaśitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा अब मैं हिक्कारोगके। इस रोगको राजयक्ष्मा, क्षय, शोष तथा रोगराज भी पश्चात् यक्ष्मारोगैके निदानको भलीभाँति कह रहा हूँ। कहा जाता है। प्राचीनकालमें नक्षत्र और द्विजोके राजयक्ष्मारोगसे पूर्व प्राणीके शरीरमें अनेक राजा चन्द्रमाको यह रोग हुआ था। एक तो यह रोग रहते हैं और बादमें अनेक रोग हो जाते हैं। रोगोंका राजा है और दूसरे इसका नाम यक्ष्मा है।

English

These piles generated by aggravated V&yu are dry and rough. They are faded, reddish or brownish in colour and uneven. They arc of unequal sizes and shapes, curved, sharp- pointed with their external ends cracked and severed. They resemble the fruits of Bimba Kharjura, Karkandhu and Karpasa seed.

अध्याय १५६

श्लोक 9

सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान् ।सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम्

saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrchāsvedadāhavān / saśūlapāyusantāpapākavāñchleṣmaṇā ghanam

हिन्दी अर्थ

काण्ड राजयक्ष्मा-निदान २६७

English

Some of them resemble Kadamba flowen, and some those of the white mustard. Acute pain in the head, sides, shoulders, calves, thighs, thigh joints, etc. is felt

अध्याय १५६

श्लोक 10

पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम् ।सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः

picchilaṃ tatrānusāramalpālpaṃ sapravāhikam / saromaharpaḥ sekleśo gurubastigudodaraḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये इसे 'राजयक्ष्मा' कहा गया है। यह देह कमीके कारण उसका रंग श्वेत हो जाता है। उसकी और औषधि दोनोंका क्षय कर देता है तथा शरीर भुजाओंमें विशेष प्रकारकी पीड़ा होती है। उसकी और औषधिका विनाश करनेवाले रोगके रूपमें जिह्लामें भी ज्वरादिके कारण उत्पन्न हुए छालोंसे यह उत्पन्न होता है, इसलिये इसका क्षय नाम दिया कष्ट रहता है। उसको शरीरके प्रति स्वयं घृणा

English

Sneezing, eructation, obstruction to the removal of ordure, catching pain in the heart and non relish for food, cough, dryspnea, impaired function of the digestive system, ringing noise in the ears and vertigo are further symptoms. A patient distressed with these disorders passes.stools with great difficulty. It is scanty. A loud sound is pro¬ duced while evacuating the slimy frothy stuff.

अध्याय १५६

श्लोक 11

कृते ऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः ।भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स (च्छ) कृत्

kṛte 'pyakṛtasaṅgaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ / bhayena kṣubhite citte śāyite drāvayetsa (ccha) kṛt

हिन्दी अर्थ

गया है। यह रसादि धातुओंका शोषण करनेके होती है। उसमें स्त्रीसंसर्ग, मद्य और मांसके प्रति कारण शोष नामसे भी जाना जाता है। राजाके प्रेम तथा घृणा दोनों होने लगते हैं। उसके सिरमें समान रोगोंका राजा है, जिसके कारण रोगराजके चक्कर आता है। इस रोगके होनेपर रोगीके नामसे अभिहित किया गया है। नाखून, केश तथा अस्थि अपेक्षाकृत पहलेसे अधिक

English

The skin, nail, faeces, urine eyes and face are black in colour. Chronic enlargement of the spleen, drooping and globular tumours (Asthll4) occur.

अध्याय १५६

श्लोक 12

वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम् ।वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः

vāyustato nivāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam / vātapitte samaṃ liṅgamāhustadvacca śokataḥ

हिन्दी अर्थ

साहसके कार्य मल-मूत्रादिके वेगका बलात् बढ़ते हैं। वह स्वप्नमें अपनी पराजय देखता है। अवरोध, शुक्रौज, शारीरिक स्निग्धताका विनाश पतंग, कृकल (गिरगिट), साही, बंदर, कुत्ता तथा संयमित आहार-व्यवहारका परित्याग-ये तथा पक्षियोंसे भयार्त होकर अपनेको पराजित या चार इस यक्ष्मारोगको उत्पत्तिके कारण हैं। शरीरमें गिरता हुआ देखता है। स्वप्नमें अपने शरीरके

English

Some of them resemble the tongue of a parrot, split liver or the mouth of a leech. Burning sensation, fever and perspiration, thirst, epileptic fits, zKm-relish for food and loss of sense are the symptoms at the time of suppuration. The faeces are hot, liquid in form bluish, reddish and yellow in colour and undigested. Tbe piles are thick in the middle like barley grain. The skin, nail etc are green or yellow in colour.

अध्याय १५६

श्लोक 13

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः ।सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति? ।शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः

atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ / sāsṛgjātaṃ rasadrogo gauravādapsu muñcati? / śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हीं कारणोंसे कुपित हुआ वायु पित्त एवं कफको बाल तथा अस्थिभागको भस्म होते हुए देखकर व्यर्थमें ही कुपित कर देता है। तदनन्तर वह वह भयभीत होता है। वह स्वप्नमें ही वृक्षपर शरीरके संधिस्थानोंमें प्रवेश करके उनकी शिराओंको चढता है। उसे स्वप्नमें निर्जन ग्राम और देशका पीडित करता हुआ रक्त, अन्न, रसवाही आदि दर्शन होता है। जलरहित भूभागको देखनेके

English

Phoenii dactyiiier or p. icaulit (Rdo GVDB p. S3l).

अध्याय १५६

श्लोक 14

विपरीतो निरामस्तु कफात्को ऽपि न मज्जति ।अतीसारेषु यो नाति यत्नवान् ग्रहणीगदः

viparīto nirāmastu kaphātko 'pi na majjati / atīsāreṣu yo nāti yatnavān grahaṇīgadaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी स्रोतोंके मुखोंको बंद करता है अथवा उसी कारण उसे स्वप्नमें भय लगता है। उसको आकाशमें प्रकार उन सभीको छोड़कर हृदयभागमें जा पहुँचता प्रकाशपुञ्ज तथा दावाग्निसे जलते हुए वृक्ष दिखायी है और उसको मध्य, ऊपर, नीचे तथा तिरछे पड़ते हैं, जिससे उस रोगीका मन भयसे व्याकुल रूपमें व्यथित करता है। हो उठता है। ये सब लक्षण रोगप्रभावके कारण

English

Zisyphus nummularis. Glottypiuin barbadena.

अध्याय १५६

श्लोक 15

तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः ।सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते

tasya syādagninirvāṇakāryairatyarthasañcitaiḥ / sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇaṃ yenātisāryate

हिन्दी अर्थ

इस रोगके उत्पन्न होनेसे पूर्व रोगीको प्रतिश्याय ही होते हैं । अतः इसे पूर्वरूप कहते हैं। ज्वर, लार, प्रवाह, मुखमाधुर्य, अग्निमन्दता तथा इस राजयक्ष्मारोगके कोष्ठगत होनेपर रोगीको शारीरिक शिथिलताका दोष होता है। अन्न और पीनस, श्वास, कास, स्वरभंग, सिरपीड़ा, अरुचि, पेय पदार्थके प्रति अनिच्छा तथा पवित्रतामें ऊर्ध्वनिःश्वास, शारीरिक शुष्कता, वधजन्य कष्ट

English

If Kapha be the cause the piles are deep rooted, thick, less painful, white in colour, of decaying appearance, glossy, globular in shape and unyielding.

अध्याय १५६

श्लोक 16

सो ऽतिसारो ऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः ।सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च

so 'tisāro 'tisaraṇā dāśukārīḥ svabhāvataḥ / sāmaṃśīrṇamajīrṇena jīrṇe pakvaṃ tu naiva ca

हिन्दी अर्थ

अपवित्रताकी प्रतीति रोगीको होती है। प्रायः तथा वमन होता है । उसके पार्श्वभाग तथा संधिस्थानमें उसको भोज्य एवं पेय पदार्थोमें मक्खी, तृण और पीड़ा होती है। उसका शरीर ज्वरसे संतप्त रहता बाल गिरनेका भान होता है। रोगीका हृदय है । इस प्रकार इस राजयक्ष्माके उक्त ग्यारह लक्षण कफादिसे संश्लिष्ट हो जाता है, उसको वमन होता रोगीके शरीरमें पाये जाते हैं। उनके उपद्रवसे

English

Lubricious, rigid, smooth and mild they produce an itching sensation and the patient finds it pleasant to handle them and scratch them. Some of them are like the bamboo shoots or the seed of the jack fruit or the teat of a cow. Strangury (difficulty in passing urine), sluggishness of head, shivering chilliness are experienced. Impotency, im* paired gastric function, vomiting and all the disorders in undigested state are also found in the patient.

अध्याय १५६

श्लोक 17

चिरकृद् ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत् ।अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः? ।स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते

cirakṛd grahaṇīdoṣaḥ sañcayāṃścopaveśayet / akasmādvārasurvedhamakasmātsandhinīmuhuḥ? / sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate

हिन्दी अर्थ

है। आहार-विहारके प्रति उसकी रुचि नहीं रह रोगीके कण्ठमें ऐसी पीड़ा होती है जैसी श्वासमार्गमें जाती है। भोजन करनेपर भी वह अपनेको शक्तिहीन विकृति एवं हृदयवेदना होनेपर होती है। उसे समझता है। उसके हाथ-पैर, जंघा, वक्षःस्थल, जम्भाई आती है, प्रत्येक अङ्गमें दर्द होता है मुख, नेत्र तथा कुक्षिभाग सूख जाते हैं। रक्तकी मुखसे बार-बार थूक निकलता है, मन्दाग्नि हो

English

The faeces come out in profusion. They have the colour of suet. They contain mucous kapha matter. The piles do not cracknor do they bleed. Skin, etc., have grey colour and are glossy.

अध्याय १५६

श्लोक 18

प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः ।प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः

prāgrūpāṅgasya sadanaṃ cirātpavana alpakaḥ / praseko vaktravairasyamarucistṛṭśramobhramaḥ

हिन्दी अर्थ

जाती है तथा मुखसे दुर्गन्ध आने लगती है। इस राजयक्ष्माके रोगमें वायुप्रकोपके कारण रोगीके शिरोभाग तथा दोनों पार्थमें शूल उठता है, जिसके कारण असह्य पीडा होती है । दर्दसे रोगीका

English

In the piles caused by the combined action of all dosas all the symptoms can be observed. If they* are caused by the impurity of blood such symptoms as are in the Pittaja type can be observed. They resemble the shoots of Vata or GuAja berries or coral. The faeces are hard and hot and contaminated.

अध्याय १५६

श्लोक 19

आब (न) द्धोदरता छर्दिः कर्णके ऽप्यनुकूजकम् ।सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमक स्तमको ज्वरः

āba (na) ddhodaratā chardiḥ karṇake 'pyanukūjakam / sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ vamaka stamako jvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्ग-अङ्ग टूटता रहता है, कण्ठावरोध और स्वरभंग हो जाता है। पित्तदोष होनेसे रोगीको स्कन्ध-प्रदेश, हाथ तथा पैरमें दाह, अतिसार, रक्तसंश्रित वमन, मुखदुर्गन्ध, ज्वर और एक प्रकारका मद रहता है।

English

If the motions are many the blood gushes out suddenly. The skin of the patient is like that of a frog. He suffers all disorders due to the deficiency of blood.

अध्याय १५६

श्लोक 20

मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः ।तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः

mūrchā śiroruviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ / tandrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ

हिन्दी अर्थ

कफजन्य दोषके कारण रोगीको अरुचि, वमन, खाँसी, आधे शरीरका भारीपन, लारबाहुल्य, पीनस, श्वास, स्वरभेद और अग्निमान्द्यका प्रकोप होता है ।

English

PlMseolus radiatus Paapalum icrebieulatum.

अध्याय १५६

श्लोक 21

पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका ।रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका

pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā tīkṣṇaviṣūcikā / rugṇeṣu vṛddhiḥ sarvaṣu kṣuttṛṣṇāparihartrikā

हिन्दी अर्थ

यथासम्भव इस रोगको समूल दूर करनेका प्रयास करना चाहिए अन्यथा इस रोगसे प्राणीकी मृत्यु ही निश्चित होती है।

English

An AUium species (Refer GVDB» ).

अध्याय १५६

श्लोक 22

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते ।वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः

jīrṇejīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute / vātāddhṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍuraśaṅkitāḥ

हिन्दी अर्थ

उक्त रोगके दोष पृथक्ू-पृथक् या समूहवत् शरीरपर प्रकट होते ही रोगीके मेदका क्षय हो जाता है, जिसके कारण उसके स्वरोंमें भेद, क्षीणता, रुक्षता और चञ्चलता आ जाती है। वात-प्रकोप

English

It absorbs the moisture of faeces and urine and makes them thick with disastrous consequences. As a result of Tympanites, Ascites, accumulation of faeces, colic, pain in the bladder and intumescence in the cheeks are likely to follow.

अध्याय १५६

श्लोक 23

चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत् ।पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान्

cirādduḥ khaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tundāraṃ śabdaphenavat / punaḥ punaḥ sṛjedvarcaṃ pāyurucchvāsakāsavān

हिन्दी अर्थ

होनेसे रोगीका कण्ठ सफेद रंगका हो जाता है। उसके शरीरकी स्निग्धता तथा उष्णता समाप्त हो जाती है। पित्तदोषके कारण रोगीके तालु और कण्ठमें दाह होता है और निरन्तर वह सूखता जाता

English

The deranged Vayu taking an upward course causes vomiting, non-relish for food and fever. Palpitation of the heart, diarrhoea, suppression of urine and dysentery are also caused.

अध्याय १५६

श्लोक 24

पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम् ।पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः

pītena pītanīlābhaṃ pītābhaṃ sṛjati dravam / pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी अन्निमान्द्यता एवं शरीरमें शोथको उत्पन्न करनेवाले है । रोगीका मुँह और कण्ठ कफसे संलिप्त रहता है । प्रदूषित कफजन्य दोषोंसे रोगीके रक्तवाही आदि उसके गलेसे घुरघुराती हुई ध्वनि निकलती है । उस स्रोतोंक मुखोंका अवरोध तथा धातुओंके क्षीण हो कालमें रोगी स्वयंमें सभी विरुद्ध आचरणोंसे प्रभावित जानेपर हृदयमें दाह और अन्य उपद्रव होते हैं। हो उठता है। अत: वह उसकी ओर उन्मुख हो जाता

English

Deafness, dyspnea, acute headache, consumption, catarrh, faecal disorder, thirst, enlargement of the spleen dropsy, etc., follow. All these caused by the derangement of Vayu are terrific. Piles bring about even death.

अध्याय १५६

श्लोक 25

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः ।आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः

śleṣmaṇā pacyate duḥkhe manaśchardirarocakaḥ / āsyopadāhaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरके अंदर पक्‍्वाशय-भागमें उक्त दोषोंके है, जिससे अन्य सभी लक्षणोंकी उत्पत्ति हो जाती कारण प्राय: अन्न आम्लिक रससे पकता है, जिसके है । इससे रोगी मृत्युको ही प्राप्त होता है । वैसी कारण वह सिद्ध नहीं होता और न तो शारीरिक स्थितिमें रोगीको सब ओर धुएँके समान ही दिखायी

English

Piles grow in the rectum of those persons whose viscera are attacked by Vayu even without the exciting factors. The congenital piles as well as those that grow in the inner grove of the rectum arc incurable. If the digestive power is maintained palliation is the only alternative.

अध्याय १५६

श्लोक 26

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु ।उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम्

hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru / udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ sapraharṣaṇam

हिन्दी अर्थ

पुष्टतामें सहयोग करनेकी क्षमता ही अर्जित कर पाता

English

Growths of condyloroatous nature caused by any two of the doias in combination and those in the second flexus are incurable if left untreated for a year. Those piles that grow in the external groove as well as those caused by a single do?a can be easily cured if they are of recent origin.

अध्याय १५६

श्लोक 27

सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः (वर्चः) प्रवर्तचम् ।अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम्

sambhinnaśleṣmasaṃśliṣṭagurucāmlaiḥ (varcaḥ) pravartacam / akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvadarśanam

हिन्दी अर्थ

देता है और सभी कफजन्य लक्षण उसमें प्रकट हो

English

Condylomatous growths are said to grow on the penis, etc., as well as in the navel too. They are like the Gandu* pada (the pillow footed worm or Earthworm) and are lubri¬ cious and soft.

अध्याय १५६

श्लोक 28

विभागे ऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः ।ते ऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम्

vibhāge 'ṅgasya ye proktā pipāsādyāstrayo malāḥ / te 'pyasya grahaṇīdoṣāḥ samanteṣvasti kāraṇam

हिन्दी अर्थ

है। रोगीके शरीरका ऐसा आम्लिक रस रक्त और उठते हैं ।

English

The wind Vyana in combination with Kapha brings about growth of piles on the outer skin like nails rough to the touch and firm. They are called Carmaklla. The roughness and piercing nature of the piles is due to Viyu; the blackness at the top is due to Pitta; and their glossiness, knotty nature and colouration are due to Kapha.

अध्याय १५६

श्लोक 29

वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम् ।अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः

vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandaram / arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ

हिन्दी अर्थ

मांसको पुष्ट करनेमें अक्षम होता है। सप्तधातुओंका पोषण न होनेपर रोगी केवल मलके भरोसे जीता है।

English

An intelligent man must exert himself in quelling the piles quickly. Otherwise they may lead to graver disorders and asitis*

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 156
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.