Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
173
अध्याय 173 / 317

Book 1 - Adhyaya 174

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७३

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे योगसमदिवर्णनं नाम त्रिसप्तन्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १७४ धन्वतरिरुवाच ।घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् ।शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe yogasamadivarṇanaṃ nāma trisaptanyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 174 dhanvatariruvāca / ghṛtatailādi vakṣyāmi śṛṇu suśruta roganut / śaṅkhapuṣpī vacā somā brāhmī brahmasuvarcalā

हिन्दी अर्थ

कफका अपहारक होता है। गोघृत बुद्धिवर्धक और नेत्रज्योति-प्रदायक है । अग्निपर तप्त करनेके बाद तो यह तीनों दोषोंको दूर करनेमें पूर्ण समर्थ हो जाता है । संस्कृत घृतसे अपस्मार-रोगमें होनेवाले

English

Drugs of Madhura type produce dyspnea, cough, sweet taste in the mouth. Aphonia, tumours, goitre, elephant* iasii, Gudalepa, etc.

अध्याय १७३

श्लोक 2

अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी ।एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

abhayā ca guḍūcī ca aṭarūpakavāgujī / etairakṣasamairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet

हिन्दी अर्थ

उन्माद तथा मूर्च्छाजनित दोष दूर हो जाते हैं। बकरी और भेंड आदिसे प्राप्त होनेवाला घृत भी गोदुग्धसे तैयार होनेवाले घृतके समान ही गुणकारी होता है। ये घृत कफ तथा वात-विनाशक और

English

These AmU drugs generate V&yu and mucous te« cretions. They have aphrodisiac properties. They give a burn- ing sensation. They soothe the system. If they are taken in excess they may sour the teeth.

अध्याय १७३

श्लोक 3

कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् ।एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम्

kaṇṭakāryā rasaprasthakṣīraprasthamamanvitam / etadbrāhmīghṛtaṃ nāma śrutimedhākaraṃ param

हिन्दी अर्थ

मूत्रदोषके अपहर्ता तथा सभी प्रकारके कृमि और विषजनित दोषोंके निवारक हैं।

English

(Excessive intake of Amla) causes looseness of limbs, burning sensation and coarseness in the voice» throat, mouth and heart. Excited by the gastric Bre it makes wounds and ulcers suppurate.

अध्याय १७३

श्लोक 4

त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः ।पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी

triphalācitrakabalānirguṇḍī nimbavāsakāḥ / punarnavā guḍūcī ca bṛhatī ca śatāvarī

हिन्दी अर्थ

तिलका तेल बलशाली, केशमें लगाने लायक, वात और कफका विनाशक, पाण्डुत्व, उदररोग, कुष्ठ, अर्श, शोथ, गुल्म तथा प्रमेह-रोगका नाशक होता है। सरसोंका तेल कृमि और पाण्डुरोगको

English

The salts are Yavaksira, Sarjika, etc. The saline group acts as a laxative, liquefacient, digestant and generator of mucous secretions. Its potency permeates the whole system rapidly.

अध्याय १७३

श्लोक 5

एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् ।बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् ।कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः

etairghṛtaṃ yathālābhaṃ sarvarogavimardanam / balāśatakaṣāye tu tailasyārdhāḍhakaṃ pacet / kalkairmadhūkamañjiṣṭhācandanotpalapadmakaiḥ

हिन्दी अर्थ

दूर करनेवाला तथा कफ, मेदा और वात-दोषका भी नाशक है। अलसीका तेल नेत्रशक्तिको हानि पहुँचानेवाला तथा वात और पित्तका विनाशक है। बहेड़ेका तेल कफ-पित्तको दूर करनेवाला, केशवर्धक,

English

Exclusive and excessive intake of saline articles tends to obstruct the ducts of the system and produces itching sensation in the limbs, Ko)ha, tumours and discoloration of the skin. It aggravates Rakuviia, Pittarakta, loti of manliness and pain in the sense organs.

अध्याय १७३

श्लोक 6

सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः ।गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम्

sūkṣmailāpippalīkuṣṭhatvagelāgurukesaraiḥ / gandhāśvajīvanīyaiśca kṣīrāḍhakasamāśritam

हिन्दी अर्थ

त्वक् और कर्णदोषका निवारक होता है। इसे त्रिदोषका शमन करनेवाला, मधुर और वातवर्धक

English

Excessive intake of bitter drugs dries up faeces, urine and mucous secretions. It removes paralysis of the man¬ dible, wry neck, convulsive pain, headache aird ulcers.

अध्याय १७३

श्लोक 7

एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे ।सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान्

etanmṛdvagninā pakvaṃ sthāpayedrājate śubhe / sarvavātavikārāṃstu sarvadhātvantarāśrayān

हिन्दी अर्थ

कहा जाता है । इसके प्रयोगसे हिचकी, श्वास, कृमि, यथाशीघ्र पच जाता है। शाकको उबालकर उसे

English

In Sneha Karmas (administering oil or ghee) hot water is given along with ghee but separately in the case

अध्याय १७३

श्लोक 8

तैलमेतत्प्रशमयेद्वल्याक्यं राजवल्लभम् ।शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च

tailametatpraśamayedvalyākyaṃ rājavallabham / śatāvarīrasaprasthaṃ kṣīraprasthaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

छर्दि, मेह, तृष्णा और विष-दोष भी दूर हो जाते हैं।

English

A person who has been made Diptigni (of good digestive power) and vareasoigdha (motionoily) must be given such treatment as cnaurea pacifying the deranged V&yu. Persons suffering from coarseness mutt be given Sneha treat* ment and those of extreme glossiness parchifying treatment.

अध्याय १७३

श्लोक 9

शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला ।चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती

śatapuṣpaṃ devadāru māṃsī śaileyakaṃ balā / candanaṃ tagaraṃ kuṣṭaṃ manaḥ śilā jyotiṣmatī

हिन्दी अर्थ

पौष्टिक तथा कफवर्धक होता है । इस रसका दूध- मिश्रित बना हुआ सिखरन पित्तवर्धक, उसकी

English

In the cate of ditorders due to Viyu and Kapha in combination or teparately diaphoratic meaiures are to be uted with a compound of Syam&ka, Korado, Anna, buttermilk, Pipyaka and fried grain flour. These measures are not for excessively corpulent, coarse, weak or swooning persons.

अध्याय १७३

श्लोक 10

एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम्

etaiḥ karṣasamaiḥ kalkaiḥ ghṛtaprasthaṃ vipācayet / kuvjavāmanapaṅgūnāṃ badhiravyaṅgakuṣṭhinām

हिन्दी अर्थ

निचोड्ना चाहिए । तदनन्तर उसको घृत या तेलसे संस्कारित करके प्रयोग करना हितकारी होता है ।

English

The powders, etc, can be taken with ghee, hooey, water, candy, jaggery etc., salt or pungent things. They cure all ailments.

अध्याय १७३

श्लोक 11

वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने ।जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम्

vāyunā bhagnagātrāṇāṃ ye ca sīdanti maithune / jarājarjaragātrāṇāṃ cādhmānamukha śoṣiṇām

हिन्दी अर्थ

दाडिम तथा आँवलेसे तैयार किया गया सूप हृदयको प्रिय अग्निवर्धक और वात-पित्त-विनाशक

English

This efficacious oil, consisting of drt, CUraka, etc suppresses all ailments. It purifi, enables tissues to grow and gives good colour to the akin.

अध्याय १७३

श्लोक 12

त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये ।सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम्

tvaggatāścāpi ye vātā śirāsnāyugatāśca ye / sarvāṃstānnāśayatyāśu tailaṃ rogakulāntakam

हिन्दी अर्थ

मदिरा तीव्र (उत्तेजक) तथा शर्करा मछलीके होता है । मूलीसे बनाये गये सूपके द्वारा श्वास, कास,

English

NsrdotUcbyt jifiniiihd.

अध्याय १७३

श्लोक 13

नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् ।पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक्

nārāyaṇamidaṃ tailaṃ viṣṇunoktaṃ rugardanam / pṛthaktailaṃ ghṛtaṃ kuryātsamastairauṣadhaiḥ pṛthak

हिन्दी अर्थ

अंडेके समान श्वेत और हल्की होती है। इसकी

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 14

शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः ।निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः

śatāvaryā guḍūcyā vā citrakai gocanānvitaiḥ / nirguṇḍyā vā prasāraḥ syātkaṇṭakāryā rasādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और वात-दोषपर विजय प्राप्त करनेमें समर्थ होती है। गुड़ वात- पित्तहर्ता, रूक्ष तथा कफवर्धक होता है। यह पित्त-विनाशक तो है ही, जो गुड़ पुराना हो गया है, वह अधिक प्रशस्त और पथ्य है।

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 15

वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः ।ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना

varṣābhūvālayā vāpi vāsakana phalatrikaiḥ / brāhayā caigṇḍakenāpi bhṛṅgarājena kuṣṭinā

हिन्दी अर्थ

इसके सेवनसे रक्तकी शुद्धि हो जाती है । गुड़ और शर्करा दोनों रक्त एवं पित्त-दोषके अपहर्ता, पौष्टिक तथा स्नेहयुक्त होते हैं। इसकी मदिरा सब प्रकारसे पित्त-दोषको उत्पन्न करनेवाली तथा अपनी अम्लताके

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 16

मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः ।वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत्

musalyā daśamūlena khadireṇa vaṭādibhiḥ / vaṭikā modako vāpi cūrṇa syātsarvaroganut

हिन्दी अर्थ

कारण कफ और वात-दोषको दूर करनेवाली है। सौवीर प्रान्तमें प्राप्त होनेबाली सभी प्रकारकी मदिराएँ रक्त-पित्तकारक तथा तीक्ष्ण गुणवाली होती हैं। माँड़ और भूना हुआ चावल पथ्य है, यह

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 17

घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः ।लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत्

ghṛtena madhunā vāpi adbhiḥ khaṇḍaguḍādibhiḥ / lavaṇaiḥ kaṭukairyuktaṃ yathālābhaṃ ca geganut

हिन्दी अर्थ

अग्निदीपक और पाचक होता है। तक्रके साथ दाडिम, त्रिकटु, गुड़, मधु तथा पिप्पलीके मिश्रणसे

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 18

चित्रकार्कत्रिवृद्वापि यवानीहयमारकम् ।सुधां च बालां गणिकां सप्तपर्णसुवर्चिकाम्

citrakārkatrivṛdvāpi yavānīhayamārakam / sudhāṃ ca bālāṃ gaṇikāṃ saptaparṇasuvarcikām

हिन्दी अर्थ

लघु और वस्तिभागका शोधक है, किंतु मनुष्यको इस सुन्दर पेयका परित्याग कर देना चाहिए, जो कास, श्वास और नाड़ी-रोगको बल प्रदान करनेवाला है। पायस अर्थात् खीर कफोत्पादक तथा बलवर्धक

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 19

ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् ।एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे

jyotiṣmatīñca saṃbhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet / etanniṣyandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare

हिन्दी अर्थ

प्रतिश्याय तथा कफज दोष दूर हो जाते हैं। यव, कोल और कुलथीका रस सुस्वादु तथा वात-विनाशक होता है। मूँग तथा आँवलेसे तैयार हुआ सूप ग्राह्य है। यह कफ और पित्तका विनाश करनेवाला है।

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 20

शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् ।चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम्

śodhanaṃ gepaṇaṃ caiva sarvavarṇakaraṃ param / citrakādyaṃ mahātailaṃ sarvarogaprabhañjanam

हिन्दी अर्थ

गुड्मिश्रित दही वातनाशक होता है। सभी प्रकारके सत्तू रूक्ष एवं वातवर्धक होते हैं । पूड़ी पौष्टिक और पाचनमें भारी होती है। मांसयुक्त

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 21

अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् ।क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम्

ajamodaṃ sasindūraṃ haritālaṃ niśādvayam / kṣāradvayaṃ phenayutamārdraka sara (śavaḥ lodbhavam

हिन्दी अर्थ

आदिको पीसकर बनाया पीठा) भारी माना जाता है। तेलमें तलकर तैयार किये गये पिष्टक दृष्टिनाशक हैं। अत्यन्त उष्ण मण्डक पथ्य है। शीतल होनेपर इसे भारी माना जाता है।

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 22

इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् ।एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम्

indravāruṇyapāmārgakadalaiḥ syandanaiḥ samam / ebhiḥ sarṣapajaṃ tailamajāmūtraiścayojitam

हिन्दी अर्थ

उक्त द्रव्य-पदार्थोके गुणावगुणका विवेचन करके ही मनुष्यको अनृपानकी व्यवस्था करनी चाहिए। अनृपानके साथ औषधका सेवन करनेसे श्रम और तृष्णाका नाश स्वतः ही हो जाता है।

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 23

मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् ।अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति

mṛdvagninā pacedetgavyakṣīreṇa saṃyutam / ajamodādikaṃ tailaṃ gaṇḍamālāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

यथोचित अन्नपान आदि करनेसे प्राणीमें कोई रोग नहीं होता । वह सभी रोगोंसे विमुक्त हो जाता है।

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

अध्याय १७३

श्लोक 24

विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् ।रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत्

vidagdhastu pacetpakvaṃ caiva viśodhayet / ropaṇaṃ mṛdubhāvaṃ ca tailenānena kārayet

हिन्दी अर्थ

विष उष्णतारहित तथा मोरके कण्ठके समान नीले वर्णका होता है। वह प्राणीके नैसर्गिक वर्णको परिवर्तित कर देता है। इसका गन्ध, स्पर्श

English

A skilful physician shall cook to the correct point, shall purify the ripened suppurating sores, and shall use this Taila for the growth of the tissues and smoothness of skin.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 173
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.