Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
216
अध्याय 216 / 317

Book 1 - Adhyaya 217

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१६

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैश्वदेवनिरूपणं नाम षोडशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २१७ ब्रह्मोवाच ।अथ सन्ध्याविधं वक्ष्ये द्विजातीनां समासतः ।अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतो ऽपि वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaiśvadevanirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 217 brahmovāca / atha sandhyāvidhaṃ vakṣye dvijātīnāṃ samāsataḥ / apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

(शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष) सदाचार एवं शौचाचारका निरूपण

English

I shall explain the characteristics of the Homa called Vaijvadeva. First repeat the mantra Kravyidam Agnim* etc afer kindling the fire and performing ParyuksaM (Sprinkling of water) Om, O P&vaka (6re god) Vailvanara, here is a seat unto you sanctified by Aranigarbha.

अध्याय २१६

श्लोक 2

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। मूर्धाके स्पर्शसे रुद्र और शिखाके स्पर्शसे ऋषियोंको प्रसन्न किया जाता है। दोनों बाहुओंको स्पर्श करके यम, इन्द्र, वरुण, कुबेर, पृथिवी तथा अग्निदेवके सान्निध्यका लाभ प्राप्त होता है । अपने

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 3

गायत्त्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिस्त्रिपात् ।समुद्राः कुक्षिश्चन्द्रादित्यौ लोचनौ ।अग्निर्मुखम् ।विष्णुर्हृदयम् ।ब्रह्मरुद्रौ शिरः ।रुद्रः शिखा ।उपनय ने विनियोगः ।ॐ भूः पादे ।भुवः जानुति ।स्वः हृदये ।महः शिरसि ।जनः शिखायाम् ।तपः कण्ठे ।सत्यं ललाटे ।ॐ हृदयाय नमः ।ॐ भूः शिरसे स्वाहा ।ॐ भुवः शिखायै वौषट् ।ॐ स्वः कवचाय हुं ।ॐ भूर्भुवः स्वः अस्त्राय फट्

gāyattrīcchando viśvāmitra ṛṣistripāt / samudrāḥ kukṣiścandrādityau locanau / agnirmukham / viṣṇurhṛdayam / brahmarudrau śiraḥ / rudraḥ śikhā / upanaya ne viniyogaḥ / oṃ bhūḥ pāde / bhuvaḥ jānuti / svaḥ hṛdaye / mahaḥ śirasi / janaḥ śikhāyām / tapaḥ kaṇṭhe / satyaṃ lalāṭe / oṃ hṛdayāya namaḥ / oṃ bhūḥ śirase svāhā / oṃ bhuvaḥ śikhāyai vauṣaṭ / oṃ svaḥ kavacāya huṃ / oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ astrāya phaṭ

हिन्दी अर्थ

दोनों चरणोंमें जलका अभ्युक्षण भगवान् विष्णु और इन्द्र तथा दोनों हाथोंका प्रोक्षण करनेसे भगवान् विष्णुदेवका सानिध्य प्राप्त होता है। धार्मिक विधिके अनुसार पृथ्वीका जलसे प्रोक्षण करनेसे वासुकि आदि नाग प्रसन्न होते हैं । धार्मिक विधिके मध्यमें जलका शास्त्रीय उपयोग करते समय उसके बिन्दुओंके गिरनेसे भूतोंके समूह तृप्ति प्राप्तकर प्रसन्न होते हैं। अंगुलियोंके

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 4

ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यं तत्स्त्रिपदा ।ॐ आपो ज्यो ऽती रसो ऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ।ॐ सूर्यश्चेत्यादि ।ॐ आपः पुनन्त्वित्यादि ।ॐ अग्निश्चेत्यादि

oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svaḥ oṃ mahaḥ oṃ janaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyaṃ tatstripadā / oṃ āpo jyo 'tī raso 'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom / oṃ sūryaścetyādi / oṃ āpaḥ punantvityādi / oṃ agniścetyādi

हिन्दी अर्थ

निवास करते हैं । द्विजके हाथोंमें जो रेखाएँ होती हैं, उनमें गङ्गा आदि पवित्र नदियाँ स्थित रहती हैं । हाथके तलभागमें सभी तीर्थोके साथ सोमका निवास है । इसीलिये हाथको पवित्र माना जाता है।

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 5

ॐ आयातु वरदे देवि ! पूर्वाह्ने ब्रह्मदेवता ।गायत्त्री नाम या सन्ध्या रक्ताङ्गी रक्तवाससा ।वरहंससमारूढा श्रीमत्पुष्करसंस्थिता

oṃ āyātu varade devi ! pūrvāhne brahmadevatā / gāyattrī nāma yā sandhyā raktāṅgī raktavāsasā / varahaṃsasamārūḍhā śrīmatpuṣkarasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

उषाकाल (सूर्योदयसे पूर्व रात्रिशेष) होनेपर यथाविधि शौच-क्रिया करनी चाहिए। तदनन्तर दन्तधावन (दतुअन) करके स्नान करे। मुखके रहता है। अतः मनुष्यको प्रातःकाल अवश्य ही दन्तधावन करना चाहिए । दन्तधावनके लिये कदम्ब,

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 6

कमण्डलुधरा शान्ता अक्षमालाविधारिणी ।आयातु वरदा देवी मध्याह्ने श्वेतरूपिणी

kamaṇḍaludharā śāntā akṣamālāvidhāriṇī / āyātu varadā devī madhyāhne śvetarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

जाती, करंज, अर्क, अतिमुक्तक, जामुन, महुआ,

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 7

माहेश्वरी च सावित्री शुक्लवस्त्रादिमण्डिता ।वृषस्कन्धसमारूढा त्रिशूलवरधारिणी

māheśvarī ca sāvitrī śuklavastrādimaṇḍitā / vṛṣaskandhasamārūḍhā triśūlavaradhāriṇī

हिन्दी अर्थ

बाण तथा दूधवाले और केटीले अन्य वृक्ष प्रशस्त होते हें । कडुवे, तीते तथा कसैले काष्ठके जो वृक्ष हैं, उनकी दतुअन धन-धान्य, आरोग्य और सुखसे सम्पन्न करनेवाली होती है। पवित्र स्थानमें मनुष्य प्रतिष्ठित होते हैं। नाभिप्रदेशका स्पर्शकर प्राणग्रन्थिका ऐसे वृक्षोंकी दतुअनको लेकर सबसे पहले उसको और हृदयभागका स्पर्शकर ब्रह्माका स्पर्श समझना जलसे धो डाले। उसको दाँतोंसे चबा-चबाकर मुख

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 8

आयातु वरदा देवी अपराह्ने सरस्वती ।अतसीकुसुमप्रख्या वैष्णवी गरुडासना

āyātu varadā devī aparāhne sarasvatī / atasīkusumaprakhyā vaiṣṇavī garuḍāsanā

हिन्दी अर्थ

मुख और नासिका आदिमें यथाक्रम आकाश तथा वायु आदिके अधिष्ठाता देवता सन्निहित हैं।

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 9

पीतवस्त्रा शङ्खचक्रगदापद्मसमन्विता ।श्वेतवर्णा समुद्दिष्टा रविमण्डलसंस्थिता

pītavastrā śaṅkhacakragadāpadmasamanvitā / śvetavarṇā samuddiṣṭā ravimaṇḍalasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

साफ करे और अवशिष्ट दतुअनको किसी एकान्त स्थानमें छोड़ दे। तदनन्तर भली प्रकारसे आचमनकर मुखशोधन करे। अमावास्या, षष्ठी, नवमी, प्रतिपदा तिथि तथा रविवारके दिन दतुअन नहीं करनी चाहिए; क्योंकि ये सभी दिन इस कार्यके लिये निषिद्ध माने गये हैं । दतुअनके न होनेपर तथा निषिद्ध तिथिके आ जानेपर मनुष्यको बारह कुल्ला जलके द्वारा मुखको पवित्र कर लेना चाहिए ।

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 10

श्वेतपद्मसनासीना श्वेतपुष्पोपशोभिता ।ॐ आपो हिष्ठा मयो भुवस्ता न उर्जे दधात नः

śvetapadmasanāsīnā śvetapuṣpopaśobhitā / oṃ āpo hiṣṭhā mayo bhuvastā na urje dadhāta naḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्ट और अदृष्ट दोनों प्रकारका हित-सम्पादन होनेके कारण प्रात:कालके स्नानकी प्रशंसा की गयी है। जो व्यक्ति शुद्धात्मा है, जो प्रात:काल स्नान करता है, वह जपादिक समस्त (ऐहिक

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 11

महेरणाय चक्षुसे ।ॐ यो वः शिवतमो रसः ।तस्य भाजयेतेह नः ।अशतीरिव मातरः ।ॐ तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।आपो जन यथा च नः ।ॐ सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु ॐ दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ।ॐ द्रुपदादिवमुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव ।पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः ।ॐ ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसो ऽध्यजायत ।ततोरात्र्यजायत ।ततः समुद्रोर्ऽणवः समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत ।अहौरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ।सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः

maheraṇāya cakṣuse / oṃ yo vaḥ śivatamo rasaḥ / tasya bhājayeteha naḥ / aśatīriva mātaraḥ / oṃ tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo jana yathā ca naḥ / oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu oṃ durmitriyāstasmai santu yo 'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmaḥ / oṃ drupadādivamumucānaḥ svinnaḥ snāto malādiva / pūtaṃ pavitreṇevājyamāpaḥ śundhantu mainasaḥ / oṃ ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso 'dhyajāyata / tatorātryajāyata / tataḥ samudror'ṇavaḥ samudrādarṇavādadhisaṃvatsaro ajāyata / ahaurātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī / sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat / divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho svaḥ

हिन्दी अर्थ

और पारलौकिक सुख प्रदान करनेवाली) क्रियाओंको सम्पन्न करनेका अधिकारी है। शरीर अत्यन्त मलिन है। उसमें स्थित नवछिद्रोंसे सहैव मल निकलता ही रहता है। अतः प्रात:कालका स्नान शरीरकी शुद्धिका हेतु, मनको प्रसन्न रखनेवाला तथा रूप और सौभाग्यकी वृद्धि करनेवाला है। यह शोक और दुःखका विनाशक है । अत: मनुष्य प्रातःकाल गङ्गास्नानके समान ही स्नानकी क्रिया

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 12

गायत्त्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्त्रीछन्दः ।सविता देवता जपे विनियोगः ।ॐ उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।दृशे विश्वाय सूर्यम् ।ॐ चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।ॐ तच्चक्षर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ।पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ।शृणुयाम शरदः शतम् ।ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखोविश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् ।संबाहुभ्यां धमति संपत्रैद्यार्वाभूमी जनयन्देव एकः ।देवा गातुविदो नाङ्गविद्वानाद्भमितमनसस्पत इमं देवयज्ञं स्वाहा वातेधाः जपेत्

gāyattryā viśvāmitra ṛṣirgāyattrīchandaḥ / savitā devatā jape viniyogaḥ / oṃ udutyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ / dṛśe viśvāya sūryam / oṃ citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ / āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca / oṃ taccakṣardevahitaṃ purastācchukramuccarat / paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam / śṛṇuyāma śaradaḥ śatam / oṃ viśvataścakṣuruta viśvatomukhoviśvato bāhuruta viśvataspāt / saṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatraidyārvābhūmī janayandeva ekaḥ / devā gātuvido nāṅgavidvānādbhamitamanasaspata imaṃ devayajñaṃ svāhā vātedhāḥ japet

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न करे ज्येष्ठमासके शुक्लपक्षकी हस्त नक्षत्रसे युक्त दशमी तिथिमें दस पापोंको हरण करनेकी सामर्थ्य है । इस पुण्यतिथिमें स्नान करनेसे ' दान न देनेका पाप, विरुद्ध आचरण, हिंसा, परदारोपसेवन,

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

अध्याय २१६

श्लोक 13

उत्तरे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतवासिनी ।ब्रह्मणा समनुज्ञाता गच्छ देवि ! यथासुखम्

uttare śikhare jāte bhūmyāṃ parvatavāsinī / brahmaṇā samanujñātā gaccha devi ! yathāsukham

हिन्दी अर्थ

प्रलाप, परद्रव्यापहरण और मनसे अनिष्टचिन्तन करनेसे होनेवाला पाप-इन पापोंके विनाशके लिये आज मैं गङ्गा-स्नान कर रहा हूँ'-यह संकल्प लेकर मनुष्य प्रात:काल स्नान करे वानप्रस्थी तथा गृहस्थको प्रातःकाल संक्षिप्त स्नान करना

English

Oxh Sv&hk to Prajipati. Oih Svaha to Soma. Oih SvihA to Bfhaspati. Oih Svihi to Agni and Soma. Oih Svahi to Indra and Agni. Oih Svaha to Earth and Heaven. Om Sviha to Indra, Oih Sv&hi to all Devas. Oxh Svahi to Brahman. Oih Svkhi to waters, to herbs and plants, to the planets, to the

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 216
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.