Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
221
अध्याय 221 / 317

Book 1 - Adhyaya 222

66 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२१

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे धर्मसारकथनं नामैकविंशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २२२ ब्रह्मोवाच ।प्रायश्चित्तादि वक्ष्ये ऽहं नरकौघविमर्दनम् ।मक्षिका विप्रुषो नारी भुवि तोयं हुताशनः ।मार्जारो नकुलश्चैव शुचीन्येतानि नित्यशः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe dharmasārakathanaṃ nāmaikaviṃśādhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 222 brahmovāca / prāyaścittādi vakṣye 'haṃ narakaughavimardanam / makṣikā vipruṣo nārī bhuvi toyaṃ hutāśanaḥ / mārjāro nakulaścaiva śucīnyetāni nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् स्नान करके पश्चिम दिशाकी ओर मुख करके सायंकालीन संध्योपासन करना चाहिए। हे ब्राह्मणदेव ! मेरे द्वारा कहे गये इस विधानके अनुसार अपने कर्तव्योंका पालन करना चाहिए।

English

I shall briefly mention the essence of Dharma (Virtue and Righteousness)» please listen, O Sankara. It is subtle. It quells all sins. It yields worldly enjoyment and salvation.

अध्याय २२१

श्लोक 2

यः शूद्रोच्छिष्टसंस्पृष्टं प्रमादाद्भक्षयेद्द्विजः ।अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति

yaḥ śūdrocchiṣṭasaṃspṛṣṭaṃ pramādādbhakṣayeddvijaḥ / ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य इस सदाचारके अध्यायका पाठ करता है अथवा अपने पुरोहित आदिके द्वारा इसका श्रवण करता है, वह निश्चित ही अपनी मृत्युके पश्चात् स्वर्गलोकको जाता है। है द्विज! इन सभी सदाचार एवं धर्मका पालन करनेवाला अधिकारी मनुष्य केशव (साक्षात् विष्णु) ही माना गया है।

English

One gets a wife according to one's actions. One finds one's surroundings according to one's actions. His kinsmen and relatives behave in accordance with his actions. It is the action of a man that prompts him to activities generating happiness and misery.

अध्याय २२१

श्लोक 3

विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन ।स्नानं जप्यञ्च कर्तव्यं दिनस्यान्ते च भोजनम्

vipro vipreṇa saṃspṛṣṭa ucchiṣṭena kadācana / snānaṃ japyañca kartavyaṃ dinasyānte ca bhojanam

हिन्दी अर्थ

स्नान तथा संक्षेपमें संध्या-तर्पणकी विधि

English

Persons desirous of performing Homas, Japas, holy ablutions and worship of deities and those who possess truth- fulness, forgiveness and mercy attain heaven.

अध्याय २२१

श्लोक 4

अन्नं समक्षिकाकेशं शुध्येद्वान्तेन तत्क्षणात् ।यश्च पाणितले भुङ्क्ते अङ्गुल्या बाहुना च यः

annaṃ samakṣikākeśaṃ śudhyedvāntena tatkṣaṇāt / yaśca pāṇitale bhuṅkte aṅgulyā bāhunā ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--अब मैं स्नानकी विधि कहता और गोमयको तीन भागोंमें विभक्त करके मिट्टी हूँ, क्योंकि सभी क्रियाएँ स्नानमूलक हैं अर्थात् स्नानके और जलके द्वारा दोनों पैर तथा दोनों हाथका बिना कोई भी क्रिया सफल नहीं हो सकती । स्नानाथी प्रक्षालन करे। बायें कंधेपर यज्ञोपबीत रखकर व्यक्तिको स्नानके पूर्व मिट्टी, गोमय, तिल, कुश, शिखाबन्धनपूर्वक मौन होकर आचमन करे । ' ॐ सुगन्धित पुष्प-ये सभी द्रव्य एकत्र कर लेना उरुं हि राजा०२' इत्यादि मन्त्रोंसे दक्षिणभागमें चाहिए। गन्ध आदि स्नानोपयोगी पदार्थोको जलके जलको स्थापित करे। फिर ' ॐ ये ते शतंठे' समीप स्वच्छ स्थान-भूमिपर रखना चाहिए। इत्यादि मन्त्रोंका पाठ करके उस जलका अभिमन्त्रण

English

He who dedicates his life for the sake of virtue crosses all difficulties. If there is contentment, who is he who cannot sustain himself by means of fruits and roots?

अध्याय २२१

श्लोक 5

अहोरात्रेण शुध्येत पिबेद्यदि न वार्युत ।पीतशेषन्तु यत्तोयं वामहस्तेन मद्यवत्

ahorātreṇa śudhyeta pibedyadi na vāryuta / pītaśeṣantu yattoyaṃ vāmahastena madyavat

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर विद्वान् व्यक्ति एकत्र किये हुए मिट्टी करे। ' ॐ सुमित्रिया न आप०' इस मन्त्रसे १-इस अध्यायमें मन्त्रके प्रतीकमात्र दिये गये हैं। जिज्ञासु विभिन्न मन्त्रसहिताओसे मनत्रोको जान ले। ...»+»+»

English

Every one sinks into misery due to association and intimacies* The same is caused by greed which cannot be warded off.

अध्याय २२१

श्लोक 6

चर्ममध्यगतं तोयमशुचि स्यान्न तत्पिबेत् ।अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद्यस्य वेश्मनि

carmamadhyagataṃ toyamaśuci syānna tatpibet / antyajātiravijñāto nivasedyasya veśmani

हिन्दी अर्थ

२-३ उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानमन्वेत वाउ। प्रतिधाता च वक्तारस्ताहदयाविपश्चित्। नमोऽग्न्यरुणाया ३-३ ये ते शतं वरुणये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्चे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥

English

O Kara, the detdes, the sages, the serpents, the Gandharvas and the Guhyakas honour a virtuous man and not a rich or lustful man.

अध्याय २२१

श्लोक 7

चान्द्रायणं पराकं वा द्विजातीनां विशोधनम् ।प्राजापत्यन्तु शूद्रस्य पश्चाज्ज्ञाते तथापरे

cāndrāyaṇaṃ parākaṃ vā dvijātīnāṃ viśodhanam / prājāpatyantu śūdrasya paścājjñāte tathāpare

हिन्दी अर्थ

४-3 सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । दुर्मत्रियास्तस्मै सन्तु योउस्मान्द्रेष्टि यज्ञ वयं द्विष्मः ॥ (२ १४।७)

English

By means of unlimited valour, intelligence or manli* ness a man secures even things difficult to get. Hence, there is nothing to grieve over.

अध्याय २२१

श्लोक 8

यस्तत्र भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तस्य दापयेत् ।तेषामपि च यो भुङ्क्ते कृच्छ्रपादो विधीयते

yastatra bhuṅkte pakvānnaṃ kṛcchrārdhaṃ tasya dāpayet / teṣāmapi ca yo bhuṅkte kṛcchrapādo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

अञ्जलिमें जल लेकर पहले मार्जन करे, फिर शेष जलको बाहर फेंके। तदनन्तर दोनों चरण, और कटिप्रदेशमें तीन-तीन बार मिट्टी लगाये। इसके पश्चात् दोनों हाथ धोकर आचमन करके जलको नमस्कार करे। इसके बाद इदं विष्णुर्विचक्रमे० ' का पाठ करके ' ॐ भूः स्वाहा,

English

If a man does not p>erform meritorious actions al¬ though he sees Death staring at him face to face, his life is as worthless as the teatUke sebaceous growth under the chin of a goat.

अध्याय २२१

श्लोक 9

रजकानाञ्च शैलू षवेणुचर्मोपजीविनाम् ।एतदन्नञ्च यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

rajakānāñca śailū ṣaveṇucarmopajīvinām / etadannañca yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

हिन्दी अर्थ

महाव्याहृतिमन्त्रसे आचमन और ' ॐ इदं विष्णु० ' आदि मन्त्रसे मिट्टीद्वारा अङ्गोंका मार्जन करे। फिर सूर्याभिमुख होकर 'ॐ आपो अस्मान्०' इत्यादि

English

The slayer of a child in the womb, the murderer of a brahmin, he who kills a cow or his own father and the wretch who defiles his own preceptor's bed can get rid of the sin by making a gift of a land possessing all good features.

अध्याय २२१

श्लोक 10

चाण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानाच्चेत्पिबेज्जलम् ।कुर्यात्सान्तपनं विप्रस्तदर्धञ्च विशः स्मृतम्

cāṇḍālakūpabhāṇḍeṣu ajñānāccetpibejjalam / kuryātsāntapanaṃ viprastadardhañca viśaḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

मल-मलकर स्वच्छ करे और धीरे-धीरे डुबकी लगाते हुए स्नान करे। इसके बाद 'ॐ मा नस्तोके तनये मा न०' इत्यादि मन्त्रका तीन बार पाठ करके गोमयके द्वारा अङ्गका लेपन करे। फिर ' ३ इमं मे वरुण०' इत्यादि वारुणमन्त्रसे यथाक्रम अपने मस्तक आदिका

English

If a person digs wells, unks and lakes or lays parks for the sake of the public, he raises the members of his family even to twentyfirst remove and himself revels m the region of Vi»iu.

अध्याय २२१

श्लोक 11

पादं शूद्रस्य दातव्यमज्ञानादन्त्यवेश्मनि ।प्रायश्चित्तं त्रिकृच्छ्रं स्यात्पराकमन्त्यजागतौ

pādaṃ śūdrasya dātavyamajñānādantyaveśmani / prāyaścittaṃ trikṛcchraṃ syātparākamantyajāgatau

हिन्दी अर्थ

अभिषेक करे । पूर्वोक्त मन्त्रोंसे विधिवत् आत्माभिषेक करके जलमें डुबकी लगाकर पुनः आचमन करे।

English

Even the very sight of good men purifies one* It is better than the holy places of pilgrimage. Tlie benefit from a *holy place is derived later but that from the contact of good men is immediately effective.

अध्याय २२१

श्लोक 12

अन्त्यजोच्छिष्टभुक्च्छुध्येद्द्विजश्चान्द्रायणेन च ।चाण्डालन्नं यदा भुङ्क्ते प्रमादादैन्दवञ्चरेत्

antyajocchiṣṭabhukcchudhyeddvijaścāndrāyaṇena ca / cāṇḍālannaṃ yadā bhuṅkte pramādādaindavañcaret

हिन्दी अर्थ

ॐ देवी राप०', ॐ द्रुपदादिव०' तथा ' ॐ शं नो देवी०' इत्यादि पावमानी मन्त्रोंसे समाहित होकर मार्जन करे। 'ॐ हिरण्यवर्णा०', ' ३ शुद्धवत्यः०' आदि पवित्र करनेवाले मन्त्रों एवं वारुणमन्त्रोंसे यथाशक्ति जलाभिषेक करे।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 13

क्षत्त्रजातिः सान्तपनं षड्द्विरात्रं परे तथा ।एकवृक्ष तु चण्डालः प्रमादाद्ब्राह्मणो यदि ।फलं भक्षयते तत्र अहोरात्रेण शुध्यति

kṣattrajātiḥ sāntapanaṃ ṣaḍdvirātraṃ pare tathā / ekavṛkṣa tu caṇḍālaḥ pramādādbrāhmaṇo yadi / phalaṃ bhakṣayate tatra ahorātreṇa śudhyati

हिन्दी अर्थ

ओंकार और व्याहतिसमन्वित गायत्री-मन्त्रका पाठ करते हुए स्नानके आदि और अन्तमें जलाभिषेक करे। जलके मध्यमें रहकर ही मार्जन करनेका विधान है। जलमें डूबकर अघमर्षण-मन्त्रको तीन

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 14

भुक्त्वोपविष्टो ऽनाचान्तश्चण्डालं यदि संस्पृशेत् ।गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत्

bhuktvopaviṣṭo 'nācāntaścaṇḍālaṃ yadi saṃspṛśet / gāyattryaṣṭasahasrantu drupadāṃ vā śataṃ japet

हिन्दी अर्थ

बार पढ़ना चाहिए। इसके बाद ' ३ द्रुपदा०' इत्यादि मन्त्रका तीन बार पाठ करके ' ॐ आयं गौः०' इत्यादि तीन ऋचाओंका पाठ करे । तदनन्तर स्नान तथा संक्षेपमें संध्या-तर्पणकी विधि

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 15

चाण्डालश्वपचैर्वापि विण्मूत्रे तु कृते द्विजाः ।प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं स्यात्पराकश्चान्त्यजागतौ

cāṇḍālaśvapacairvāpi viṇmūtre tu kṛte dvijāḥ / prāyaścittaṃ trirātraṃ syātparākaścāntyajāgatau

हिन्दी अर्थ

स्मृतियोंमें निर्दिष्ट स्नानाङ्ग-मन्त्रोंका समाहितचित्तसे पाठ करे अथवा महाव्याहृति और प्रणवसे युक्त गायत्रीका जप करे या प्रणवकी आवृत्ति करे अथवा अव्यय विष्णुका स्मरण करे। जल ही

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 16

अकामतः स्त्रियो गत्वा पराकस्तत्र साधकः ।अन्त्यजातिप्रसूतस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते

akāmataḥ striyo gatvā parākastatra sādhakaḥ / antyajātiprasūtasya prāyaścittaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

विष्णुका आयतन है। विष्णु ही जलके अधिपति कहे गये हैं । जलमें विष्णुका स्मरण करे। ' ॐ तद् विष्णोः परमं पदम्०' इत्यादि कहकर बार-बार स्नान करे। यह वैष्णवी गायत्री विष्णुके सर्वाङ्ग- स्मरणमें निमित्त है। 'ॐ इदमापः प्रबहतः० ' इत्यादि पवित्र मन्त्रोंसे अपने मलका निवारण करते हुए मार्जन करे और अपनेको निर्मल शरीरवाला

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 17

मद्यादिदुष्टभाण्डेषु यादपः पिबति द्विजः ।कृच्छ्रपादेन शुध्येद्वै पुनः संस्कारकर्मणा

madyādiduṣṭabhāṇḍeṣu yādapaḥ pibati dvijaḥ / kṛcchrapādena śudhyedvai punaḥ saṃskārakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

यथाविधि स्नानक्रियाको सम्मन्नकर धोये हुए अखण्डित पवित्र दो वस्त्रोंको पहनकर मिट्टी और जलके द्वारा हाथ तथा पैरका प्रक्षालन करके संध्या एवं तर्पण करना चाहिए। स्नान और भोजनके

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 18

ये प्रत्यवसिता विप्रा वज्राग्निपवनादिषु ।अन्नपानादि संगृह्य चिकीर्षन्ति गृहान्तरम्

ye pratyavasitā viprā vajrāgnipavanādiṣu / annapānādi saṃgṛhya cikīrṣanti gṛhāntaram

हिन्दी अर्थ

आरम्भमें आचमनकर पुनः मन्त्रके द्वारा अन्तमें आचमन करना चाहिए। आचमनके बाद तीन बार ॐ ब्रुपदादिव० ' इत्यादि मन्त्रका पाठकर जलद्वारा मूर्धाभिषेक तथा अघमर्षण करे। पुनः आचमन और मार्जन तथा तीन बार आचमनकर धीरे-धीरे प्राणायाम करे । इसके बाद अञ्जलिमें जल एवं पुष्प धारण करके सूर्यार्घ्य दे और ऊर्ध्वबाहु होकर समाहितचित्त हो सूर्यका निरीक्षण करते हुए

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 19

चारयेत्त्रीणि कृच्छाणि त्रीणि चान्द्रायणानि वै ।जातकर्मादिसंस्कारं वसिष्ठो मुनिरब्रवीत्

cārayettrīṇi kṛcchāṇi trīṇi cāndrāyaṇāni vai / jātakarmādisaṃskāraṃ vasiṣṭho munirabravīt

हिन्दी अर्थ

ॐ उदु त्यं०', ' ॐ चित्रं देवानां०', तथा ' ॐ तच्तक्षुर्देवहितं०' एवं ' ॐ हंस: शुचिषद्० ' इत्यादि मन्त्रोंका पाठ करते हुए सूर्योपस्थापन करे। इस प्रकार सूर्योपस्थापन करके यथाशक्ति गायत्रीका

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 20

प्राजापत्यादिभिर्द्रष्टा स्त्री शुध्येत्तु द्विभोजनात् ।उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टंशुना शूद्रेण वा द्विजः

prājāpatyādibhirdraṣṭā strī śudhyettu dvibhojanāt / ucchiṣṭocchiṣṭasaṃspṛṣṭaṃśunā śūdreṇa vā dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

जप करना चाहिए। इसके पश्चात् ॐ बिभ्राट्०' इत्यादि सूर्यके मन्त्रोका सभी देवताओंकी प्रसन्नताके लिये यथाशक्ति जप करे अथवा जपकी साङ्गोपाङ्ग

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 21

उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ।वर्णबाह्येन संस्पृष्टः पञ्चरात्रेण वै तदा

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati / varṇabāhyena saṃspṛṣṭaḥ pañcarātreṇa vai tadā

हिन्दी अर्थ

त त ए बाबशावाकायाशााा बल

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 22

अदुष्टाः सन्तता धाराः वातोद्धूताश्च रेणवः ।स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचन

aduṣṭāḥ santatā dhārāḥ vātoddhūtāśca reṇavaḥ / striyo bālāśca vṛddhāśca na duṣyanti kadācana

हिन्दी अर्थ

पूर्णताके लिये विधिवत् अध्यात्मविद्याका जप देवताओंका तर्पण करे । इसके बाद समाहितचित्त करे। तदनन्तर सव्य होकर तीन बार आचमनकर होकर सभीकी मङ्गलकामनासे सर्वमङ्गलादेवीको श्री, मेधा, धृति, क्षिति, वाक्, वागीश्वरी, पुष्टि, तृप्त करे और ' ॐ आनब्रह्ास्तम्बपर्यन्तं जगत् तुष्टि, उमा, अरुन्धती, शची, मातृगण, जया, विजया, तृप्यत्विति’ इस मन्त्रसे तीन अञ्जलि जल देते हुए सावित्री, शान्ति, स्वाहा, स्वधा, धृति, श्रेष्ठ अदिति, तर्पण-क्रियाकी सम्पन्नताकी कामना करे।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 23

नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुन्तैः पातितं फलम् ।प्रस्त्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः

nityamāsyaṃ śuci strīṇāṃ śakuntaiḥ pātitaṃ phalam / prastrave ca śucirvatsaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिपत्नियों, ऋषिकन्याओं और अन्य काम्य (अध्याय २१४)

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 24

उदके चोदकस्थं तु स्थलेषु स्थलजं शुचि ।पादौ स्थाप्यौ च तत्रैव आचान्तः शुचितामियात्

udake codakasthaṃ tu sthaleṣu sthalajaṃ śuci / pādau sthāpyau ca tatraiva ācāntaḥ śucitāmiyāt

हिन्दी अर्थ

तर्पणं -विधिका वर्णन ब्रह्माजीने कहा--इसके बाद तर्पणविधिका भृगुस्तृप्यताम् ३ विश्वामित्रस्तृप्यताम्। वर्णन करता हूँ। इस विधिके अनुसार तर्पण करनेसे कश्यपस्तृप्यताम्। ॐ जमदग्निस्तृप्यताम्। देवगण और पितृगण तुष्ट होते हैं। सर्वप्रथम ' ॐ बसिष्ठस्तृप्यताम्। ३ स्वायम्भुवस्तृप्यताम्। मोदास्तृप्यन्ताम्' इत्यादि मन्त्रोंसे एक-एक अञ्जलि स्वारोचिषस्तृप्यताम्। ३ तामसस्तृप्यताम्।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 25

शुध्येत्तद्भस्मना कांस्यं सुरया यन्न लिप्यते ।मूत्रेण सुरया मिश्रं तपनैः खलु शुध्यति

śudhyettadbhasmanā kāṃsyaṃ surayā yanna lipyate / mūtreṇa surayā miśraṃ tapanaiḥ khalu śudhyati

हिन्दी अर्थ

जल प्रदान करे। तर्पणके मन्त्र इस प्रकार हैं रैवतस्तृप्यताम्। ३» चाक्षुषस्तृप्यताम्।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 26

गवाघ्रातानि कांस्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च ।काकश्वापहतान्येव शुध्यन्ति दश भस्मना

gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca / kākaśvāpahatānyeva śudhyanti daśa bhasmanā

हिन्दी अर्थ

3» विध्नास्तृप्यन्ताम्। ३ विघ्नकर्तारस्तृप्यन्ताम्। अनिलस्तृप्यताम्। 3» प्रभासस्तृप्यताम्। ॐ छन्दांसि तृप्यन्ताम्। ३ वेदास्तृप्यन्ताम्। इसके बाद निवीती होकर अर्थात् यज्ञोपवीतको ॐ ओषधयस्तृप्यन्ताम्। ३० सनातनस्तृप्यताम्। मालाके रूपमें गलेमें धारणकर ' ३७ सनकस्तुप्यताम्' 3 इतराचार्यास्तृप्यन्ताम् । 3 इत्यादि निम्न मन्त्रोंसे तर्पण करे-- संवत्सरस्सावयवस्तृप्यताम्। ३५ देवास्तृप्यन्ताम्। ३४ सनकस्तृप्यताम्। ३ सनन्दनस्तृप्यताम्। ३» अप्सरसस्तृप्यन्ताम्। 3 देवान्धकास्तृप्यन्ताम्। ३७ सनातनस्तृप्यताम्। ३० कपिलस्तृप्यताम्

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 27

शूद्रभाजनभोक्ता यः पञ्चगव्यं त्र्युपोषितः ।उच्छिष्टं स्पृशते विप्रः श्वसूद्रश्चापराधिकः

śūdrabhājanabhoktā yaḥ pañcagavyaṃ tryupoṣitaḥ / ucchiṣṭaṃ spṛśate vipraḥ śvasūdraścāparādhikaḥ

हिन्दी अर्थ

3» सुपर्णास्तृप्यन्ताम्। ॐ भूतानि तृप्यन्ताम्। यमस्तृष्यताम्। ३७ अर्यमा तृष्यताम्। ३» भूतग्रामाश्चतुर्विधास्तृप्यन्ताम्। ३ दक्षस्तृप्यताम्। तदनन्तर प्राचीनावीती होकर अर्थात् दाहिने ३ प्रचेतास्तृप्यताम्। ३ मरीचिस्तृप्यताम्। कंधेपर यज्ञोपवीत धारणकर अधोलिखित मन्त्रोंसे ३ अत्रिस्तृप्यताम्। ३» अद्भिरास्तृप्यताम्। तर्पण करे--

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 28

उपोषितः पञ्चगव्याच्छुध्येत्स्पृष्ट्वा रजस्वलाम् ।अनुदकेषु देशेषु चोरव्याघ्राकुले पथि

upoṣitaḥ pañcagavyācchudhyetspṛṣṭvā rajasvalām / anudakeṣu deśeṣu coravyāghrākule pathi

हिन्दी अर्थ

= इस अध्यायमें तर्पणकी अवश्यकर्तव्यता एवं उसकी दिशाका संकेतमात्र किया गया है। तर्पणक्रम एवं विधिका तर्पणकी अवश्यकर्तव्यता एवं उसकी दिशाका संकेतमात्र किया गया है। तर्पणक्रम एवं विधिका सरलतम प्रामाणिक तर्पणविधि जान लेनी चाहिए।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 29

कृत्वा मूत्रपुरीषन्तु द्रव्यहस्तो न दुष्यति ।भूमौनिः क्षैप्य तद्द्रव्यं शौचं कृत्वा समाहितः

kṛtvā mūtrapurīṣantu dravyahasto na duṣyati / bhūmauniḥ kṣaipya taddravyaṃ śaucaṃ kṛtvā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

३ यमाय नम: । ३» धर्मराजाय नमः। 3 मृत्यवे नमः। ॐ अन्तकाय नमः । ३५ वैवस्वताय नमः । ३ कालाय नमः। ३ सर्वभूतक्षयाय नमः। 3»

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 30

आरनालं दधि क्षीरं तक्रन्तु कृसरञ्च यत् ।शूद्रादपि च तद्गाह्यं मांसं मधु तथान्त्यजात्

āranālaṃ dadhi kṣīraṃ takrantu kṛsarañca yat / śūdrādapi ca tadgāhyaṃ māṃsaṃ madhu tathāntyajāt

हिन्दी अर्थ

नमः। ॐ परमेष्ठिने नमः। 3३७ वृकोदराय नमः। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यतु। ३० पितृभ्यः स्वधा नमः। ३ पितामहेभ्यः स्वधा नमः

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 31

गौडीं पैष्टीञ्च माध्वीकं विप्रादिर्यः सुरां पिबेत् ।सुरां पिबन्द्विजः शुध्येदग्निवर्णां सुरां पिबन्

gauḍīṃ paiṣṭīñca mādhvīkaṃ viprādiryaḥ surāṃ pibet / surāṃ pibandvijaḥ śudhyedagnivarṇāṃ surāṃ piban

हिन्दी अर्थ

अधोलिखित मन्त्रोंका पारायण पितरोंका ध्यान करते हुए करे

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 32

विप्रः पञ्चशतं जप्यं गायत्र्याः क्षत्रियस्य च शतं विप्रश्च भुक्त्वान्नं पानपात्रेण सूतके

vipraḥ pañcaśataṃ japyaṃ gāyatryāḥ kṣatriyasya ca śataṃ vipraśca bhuktvānnaṃ pānapātreṇa sūtake

हिन्दी अर्थ

बलिवैश्वदेवनिरूपण ' ॐ ये चेह०' तत्पश्चात् ' 3० मधुवाता०' इसके बाद ' ॐ नमो बः पितरो०' इत्यादि मन्त्रसे ध्यान करते हुए अधोलिखित मन्त्रसे जल दे--

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 33

शुचिर्विप्रो दशाहेन क्षत्त्रियो द्वादशाहतः ।वैश्यः पञ्चदशाहन शूद्रो मासेन शुध्यति

śucirvipro daśāhena kṣattriyo dvādaśāhataḥ / vaiśyaḥ pañcadaśāhana śūdro māsena śudhyati

हिन्दी अर्थ

ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 34

राज्ञां युद्धेषु यज्ञादौ देशान्तरगतेषु च ।बाले प्रेते मासिके च सद्यः शौचं विधीयते

rājñāṃ yuddheṣu yajñādau deśāntaragateṣu ca / bāle prete māsike ca sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रका पाठकर वस्त्रनिष्पीडित जलसे अपने कुलमें उत्पन्न पुत्र-हीनजनोंके लिये तर्पण करे। (अध्याय २१५) बलिवैश्वदेवनिरूपण

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 35

अविवाहा तथा कन्या द्विजो मौञ्जीविवर्जितः ।जतदन्तश्च बालश्च कुमारी च त्रिवर्षिका

avivāhā tathā kanyā dvijo mauñjīvivarjitaḥ / jatadantaśca bālaśca kumārī ca trivarṣikā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा-- अब मैं वैश्वदेव-बलिविधिका ३० अद्भ्यः स्वाहा। ३ ओषधिवनस्पतिभ्यः विधान बतलाता हूँ। यह होमका एक प्रारम्भिक स्वाहा। ॐ गृह्याय स्वाहा। ३ देवदेवताभ्यः उत्तम स्वरूप है । पहले अग्निको जलाकर अग्निका स्वाहा। ३ इन्द्राय स्वाहा। ॐ इन्द्रपुरुषेभ्यः पर्युक्षण करे, तदनन्तर ॐ कव्यादमग्नि० ' इत्यादि स्वाहा । ॐ यमाय स्वाहा। ॐ यमपुरुषाय स्वाहा।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 36

तेषां शुद्धिस्त्रिरात्रेण गर्भस्त्रावे त्रिरात्रिभिः ।सूतायां मासतुल्याश्च चतुर्थे ऽह्नि रजस्वला

teṣāṃ śuddhistrirātreṇa garbhastrāve trirātribhiḥ / sūtāyāṃ māsatulyāśca caturthe 'hni rajasvalā

हिन्दी अर्थ

करे। इसके बाद '३ पावक वैश्वानर०' मन्त्रको वसुधापितृभ्यः स्वाहा-इन मन्त्रोंसे अग्निमें आहुति पढ़कर अग्निका आवाहन करे और ॐ प्रजापतये दे। तदनन्तर ' ॐ ये भूता' प्रचरन्ति०' का पाठ स्वाहा । ॐ सोमाय स्वाहा। ३० बृहस्पतये स्वाहा। करते हुए बलि और पुष्टि प्रदान करनेकी प्रार्थना 3 अग्निषोमाभ्यां स्वाहा । ॐ इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा। करे । अन्तमें ' ॐ आचाण्डालपतितवायसेभ्यो ॐ द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा। ॐ इन्द्राय स्वाहा। नमः ' इस मन्त्रसे भी काक आदिको बलि प्रदान करे । ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा। (अध्याय २१६)

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 37

दुर्भिक्षे राष्ट्रसंपते सूतके मृतकेपि वा ।नियमाश्च न दुष्यन्ति दानधर्मपरास्तथा

durbhikṣe rāṣṭrasaṃpate sūtake mṛtakepi vā / niyamāśca na duṣyanti dānadharmaparāstathā

हिन्दी अर्थ

१-ये भूताः प्रचरन्ति दीनाश्च निमिहन्तो भुवनस्य मध्ये। तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो ददामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु ॥ ( २१६।२) २-इस अध्यायमें बलिवैश्वदेवकी विधि अन्य शाखाके अनुसार है । माध्यन्दिन शाखाके लोगोंके लिये ' पारस्करगृह्यसूत्र' के

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 38

दक्षिकाले विवाहादौ देवद्विजनिमन्त्रिते ।पूर्वसंकल्पिते वापि नाशौचं मृतसूतके

dakṣikāle vivāhādau devadvijanimantrite / pūrvasaṃkalpite vāpi nāśaucaṃ mṛtasūtake

हिन्दी अर्थ

श्रीब्रह्माजीने कहा-- अब द्विजातियोंके लिये संध्या-विधिका वर्णन करता हूँ। सर्वप्रथम इस यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचि: ॥ अर्थात् पवित्र हो या अपवित्र किसी भी अवस्थामें क्यों न हो, पुण्डरीकाक्ष भगवान् विष्णुका स्मरण करनेसे बाह्य और आभ्यन्तर दोनों प्रकारकी

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 39

प्रसूतपत्नीसंस्पर्शादशुचिः स्यात्तथा द्विजः ।अग्नयो यत्र हूयन्ते वेदो वा यत्र पठ्यते

prasūtapatnīsaṃsparśādaśuciḥ syāttathā dvijaḥ / agnayo yatra hūyante vedo vā yatra paṭhyate

हिन्दी अर्थ

शुद्धि हो जाती है। उपनयन-संस्कारके समय जिस गायत्रीमन्त्रका उपदेश प्राप्त होता है, उसीका जप संध्योपासनमें होता है। उपनयनकालमें गायत्रीमन्त्रका विनियोग

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 40

सततं वैश्वदेवा दि न तेषां सूतकं भवेत् ।अशुद्धे च गृहे भुक्ते त्रिरात्राच्छुध्यति द्विजः

satataṃ vaiśvadevā di na teṣāṃ sūtakaṃ bhavet / aśuddhe ca gṛhe bhukte trirātrācchudhyati dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार होता है--' ३» गायत्री छन्दः, विश्वामित्र ऋषिस्त्रिपात्, समुद्राः कुक्षिः, चन्द्रादित्यौ लोचनौ, अग्निर्मुखम्, विष्णुर्हृदयम्, ब्रह्मरुद्रौ शिरः, रुद्रः संध्योपासनके समय गायत्रीमन्त्रके जपसे पहले ' ॐ भूः' से पैरमें, ॐ भुवः' से जानुओंमें, ' ॐ स्वः से हृदयमें, ' ॐ महः' से सिरमें, ' ॐ

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 41

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा चैव रजस्वला ।अन्योन्यस्पर्शनात्तत्र ब्राह्मणी तु त्रिरात्रतः

brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā caiva rajasvalā / anyonyasparśanāttatra brāhmaṇī tu trirātrataḥ

हिन्दी अर्थ

हुम्, ॐ भूर्भुवः स्वः अस्त्राय फट्। इसके बाद ॐ भूः, ॐ भुवः इत्यादि सप्तव्याहृतियोंके साथ गायत्रीके तृतीय पाद ' ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतम् भूर्भुवः स्वरोम्’ का जप करते हुए प्राणायाम करे।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 42

द्विरात्रतः क्षत्रिया च शुद्धा वैश्या ह्युपोषिता ।शूद्रा स्नानेन शुध्येत्तु द्रोणार्थं न विसर्जयेत्

dvirātrataḥ kṣatriyā ca śuddhā vaiśyā hyupoṣitā / śūdrā snānena śudhyettu droṇārthaṃ na visarjayet

हिन्दी अर्थ

प्राणायामके बाद 'ॐ सूर्यश्च०' इस मन्त्रसे प्रातःकालकी, “३७ आपः पुनन्तु०' इस मन्त्रसे मध्याहकालकी तथा 'ॐ अग्निश्च०' इस मन्त्रसे सायंकालीन संध्यामें आचमन करे। तत्पश्चात् आवाहनपूर्वक भगवती गायत्रीके प्रातः, मध्याह् तथा सायं-स्वरूपोंका ध्यान करे। फिर 'ॐ आपो हि

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 43

काकश्वानोपनी तन्तु अन्नं बाह्यन्तु तत्त्यजेत् ।सुवर्णाद्भैः समभ्युक्ष्य हुताशे च प्रतापयेत्

kākaśvānopanī tantu annaṃ bāhyantu tattyajet / suvarṇādbhaiḥ samabhyukṣya hutāśe ca pratāpayet

हिन्दी अर्थ

एवं ' ॐ द्रुपदादिव०' इत्यादि मन्त्रोंके द्वारा जलसे मार्जन करे और ३ ऋतं च सत्यं० ' इस मन्त्रसे अघमर्षण करे। तदनन्तर गायत्रीजपसे पूर्व गायत्रीमन्त्रका विनियोग इस प्रकार करे-- ॐ

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 44

कूपे च पतितान्दृष्ट्वा श्वशृगालौ च मर्कटम् ।तत्कूपस्योदकं पीत्वा शुध्येद्विप्रस्त्रिभिर्दिनैः ।क्षत्रियो ऽहर्द्वयेनैव वैश्यो वैकाहतः परम्

kūpe ca patitāndṛṣṭvā śvaśṛgālau ca markaṭam / tatkūpasyodakaṃ pītvā śudhyedviprastribhirdinaiḥ / kṣatriyo 'hardvayenaiva vaiśyo vaikāhataḥ param

हिन्दी अर्थ

गायत्र्या विश्वामित्रऋषिर्गायत्री छन्दः सविता देवता चित्रं देवानां० ', ' ॐ तच्चक्षुः ० '--ये सूर्योपस्थानके

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 45

अस्थि चर्म मलं वापि मूषिकां यदि कूपतः ।उद्धृत्य चोदकं पञ्च गव्याच्छुद्ध्येत्तु शोधितम्

asthi carma malaṃ vāpi mūṣikāṃ yadi kūpataḥ / uddhṛtya codakaṃ pañca gavyācchuddhyettu śodhitam

हिन्दी अर्थ

जन: ' से शिखामें, ' ७ तपः' से कण्ठमें और ' 3 मन्त्र हैं। गायत्रीका जप करनेके अनन्तर '3 सत्यम्’ से ललाटमें न्यास करना चाहिए। आगेके विश्वतश्चक्षु०', ' ॐ देवागातु०' तथा ॐ उत्तरे

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 46

तडागे पुष्करिण्यादौ भस्मादिं पातयेत्तथा ।षट्कुम्भानप उत्द्धृय पञ्चगव्येन शुध्यति

taḍāge puṣkariṇyādau bhasmādiṃ pātayettathā / ṣaṭkumbhānapa utddhṛya pañcagavyena śudhyati

हिन्दी अर्थ

न्यास करे-3 हृदयाय नमः, ॐ भू: शिरसे विसर्जन करे। (अध्याय २१७) श्रब्रह्माजीने कहा--हे व्यास! अब मैं होती है। श्राद्धकर्ता श्राद्धे एक दिन पहले श्राद्धविधिका वर्णन करता हूँ । इस विधिके अनुसार ब्राह्मणोंको निमन्त्रित करे। ब्रह्मचारीको निमन्त्रित पितरोंका श्राद्ध करनेसे भोग एवं मोक्षकी प्राप्ति करनेसे विशेष फल होता है। "" १-इस अध्यायमें संध्याकी विधि अत्यन्त संक्षिप्त दी गयी है। अतः सविधि विस्तारपूर्वक ' संध्योपासनविधि' जाननेके

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 47

स्त्रीरजः पतितं मध्ये त्रिंशत्कुम्भान्समुद्धरेत् ।अगम्यागमनं कृत्वा मद्यगोमांसभक्षणम्

strīrajaḥ patitaṃ madhye triṃśatkumbhānsamuddharet / agamyāgamanaṃ kṛtvā madyagomāṃsabhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

२-श्राद्ध दो प्रकारका होता है-सपात्रकश्राद्ध तथा अपात्रकश्राद्ध। सपात्रकश्राद्धमें विश्वेदेव एवं पितरोंके रूपमें साक्षात् ब्राह्मणोको ही आसनपर बिठाकर समस्त श्राद्धविधि सम्पन्न की जाती है। यहाँ इसी सपात्रकश्राद्धकी विधिका निर्देश किया गया है। ऐसे श्राद्धके लिये पूर्ण सात्त्विक, जाति, विद्या, तप आदिको दृष्टिसे अति पवित्र एवं उत्कृष्ट ब्राह्मण ही उपादेय है। कलियुगमें ऐसे ब्राह्मण दुर्लभ हैं। इसीलिये अपात्रक- श्राद्ध ही वर्तमानमें किया जाता है। अपात्रकश्राद्धमें साक्षात् ब्राह्मण आसनपर नहीं बिठाये

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 48

शुध्ये च्चान्द्रायणाद्विप्रः प्राजापत्येन भूमिपः ।वैश्यः सान्तपनाच्छूद्रः पञ्चाहोभिर्विशुध्यति

śudhye ccāndrāyaṇādvipraḥ prājāpatyena bhūmipaḥ / vaiśyaḥ sāntapanācchūdraḥ pañcāhobhirviśudhyati

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। विश्वेदेव एवं पितरोके आसनोंपर उनके प्रतिनिधिरूपमें कुश (दण्ड-विधान त्रिकुश, पटेल एवं मोटक) ही रखा जाता है। सव्य होकर देवताओं (विश्वेदेवों )-को एवं अपसव्य होकर पितरोंको निमन्त्रित (आवाहित) करे। श्राद्धकर्ता ' ॐ स्वागतं भवद्भिः ' ( भवद्भिः

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 49

प्रायश्चित्ते कृते दद्याद्गवां ब्राह्मणभोजनम् ।क्रीडायां शयनीयादौ नीलीवस्त्रं न दुष्यति

prāyaścitte kṛte dadyādgavāṃ brāhmaṇabhojanam / krīḍāyāṃ śayanīyādau nīlīvastraṃ na duṣyati

हिन्दी अर्थ

स्वीकार करें-यह निवेदन बिश्वेदेवों एवं पितरोंसे करे। तदनन्तर 'ॐ सुस्वागतम्' विश्वेदेवों एवं पितरोंके प्रतिनिधि ब्राह्मण बोलें। श्राद्धकर्ता ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्य एतत्पादोदकमर्घ्य

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 50

नीलीवस्त्रं न स्पृशेच्च नीली च निरयं ब्रजेत् ।व्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

nīlīvastraṃ na spṛśecca nīlī ca nirayaṃ brajet / vrahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाहा' कहकर देव-ब्राह्मणोंके चरणोंपर देवतीर्थसे समूल कुशोंके सहित जल प्रदान करे। यह कुश द्विगुणभुग्न (पितरोंके कार्यके लिये विहित मोटक) - रूपमें नहीं होना चाहिए। इसके बाद दक्षिणाभिमुख होकर दाहिने कंधेपर यज्ञोपवीत रखकर (अपसव्य

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 51

ऋक्षं दृष्ट्वा विशुध्यन्ते तत्संयोगी च पञ्चमः ।ततो धेनुशतं दद्याद्ब्राह्मणानान्तु भोजनम्

ṛkṣaṃ dṛṣṭvā viśudhyante tatsaṃyogī ca pañcamaḥ / tato dhenuśataṃ dadyādbrāhmaṇānāntu bhojanam

हिन्दी अर्थ

नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्तु ते॥

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 52

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।न्यस्येदात्मानमग्नौ वा सुसमिद्धे सुरापकः

brahmahā dvādaśābdāni kuṭīṃ kṛtvā vane vaset / nyasyedātmānamagnau vā susamiddhe surāpakaḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहका नाम एवं गोत्रका उच्चारण कर ' विश्वेदेवपूर्वकं श्राद्धं करिष्ये' यह संकल्प करे तथा “३9 इस प्रकार विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा’ का उच्चारण करे। इसके

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 53

स्तेयी सर्वं वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।वृषमेकं सहस्रं गां दद्याच्च गुरुतल्पगः

steyī sarvaṃ vedavide brāhmaṇāyopapādayet / vṛṣamekaṃ sahasraṃ gāṃ dadyācca gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद ' ॐ विश्वेदेवानावाहयिष्ये' से प्रार्थना करके ॐ आवाहय' के द्वारा ब्राह्मणकी आज्ञा प्राप्त होनेपर ' ॐ बिश्वेदेवा० ', ' ॐ ओषधयः० ' एवं-- आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः ।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 54

कृतपापश्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धयन्पशोः ।सर्वकृच्छ्रं निपानेस्यात्कान्तारे गृहदाहतः

kṛtapāpaścaredrodhe dvau pādau bandhayanpaśoḥ / sarvakṛcchraṃ nipānesyātkāntāre gṛhadāhataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रोंसे श्राद्धकर्ता विश्वेदेवोंका होकर) पिता, पितामहके नाम, गोत्रका उल्लेख करते आवाहन करे तथा '३ अपहतासुरा रक्षाश्सि हुए ' ३ एतत्पादोदकमर्घ्य स्वधा ' इस मन्त्रसे पितरोंके बेदिषदः '--मन्त्रका तीन बार उच्चारणकर यव

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 55

कण्ठाभरणदोषेण कृच्छ्रपादं मृते गवि ।अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा शृङ्गभङ्गमथापि वा

kaṇṭhābharaṇadoṣeṇa kṛcchrapādaṃ mṛte gavi / asthibhaṅgaṃ gavāṃ kṛtvā śṛṅgabhaṅgamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

प्रतिनिधि ब्राह्मणोंके चरणोंमें पितृतीर्थसे द्विगुण- भुग्न कुश (मोटक) एवं पुष्पसहिंत जल प्रदान करे।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 56

त्वग्भेदं पुच्छनाशे वा मासार्धं यावकं पिबेत् ।सर्वं हस्त्यश्वशस्त्राद्यैर्निश्चयं कृच्छ्रमेव तु

tvagbhedaṃ pucchanāśe vā māsārdhaṃ yāvakaṃ pibet / sarvaṃ hastyaśvaśastrādyairniścayaṃ kṛcchrameva tu

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार मातामह आदिके लिये उद्दिष्ट ब्राह्मणोंके चरणोंमें पादोदक और अर्घ्य समर्पित करे। इसके बाद '३ एतदाचमनीयं स्वाहा ' कहकर ब्राह्मणके हाथमें जल एवं ' ३ एष बिखेरे। श्राद्धकर्ता ' ॐ पात्रमहं करिष्ये’ इस वाक्यसे अनुज्ञा प्राप्त करे तथा ' ॐ कुरूष्व' इससे ब्राह्मणोंके द्वारा अनुज्ञात होकर अग्रभागसे युक्त दो कुश ग्रहण करे। एक प्रादेश (लम्बे) कुशके दो पत्रोंको लेकर

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 57

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ।पुनः संस्कारमायान्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca / punaḥ saṃskāramāyānti trayo varṇā dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ पवित्रे स्थो वैष्णव्यौ०' आदि मन्त्रसे दूसरे कुशपत्रके द्वारा उसका छेदन करे। इसके बाद “ॐ

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 58

वपनं मेख्ला दण्डो भैक्ष्यचर्याव्रतानि च ।निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि

vapanaṃ mekhlā daṇḍo bhaikṣyacaryāvratāni ca / nivartante dvijātīnāṃ punaḥ saṃskārakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

वोञ्घ्यः' मन्त्रसे अर्घ्य तथा पुष्प दे। तत्पश्चात् विष्णुर्मनसा पूतेस्थ' से उन दो कुशपत्रोंका अभ्युक्षण ' ॐ सिद्धमिदमासनम्' से ( सिद्धमिदमासनं गृह्यताम् )-- आसन सम्पन्न है, कृपया ग्रहण करें-एऐसा निवेदन करे । “इह सिद्धमिदमासनम्।' (यहाँ हम लोगोंके लिये आसन सम्पन्न है)

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 59

आममांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहश्च कालसम्भवाः ।अन्त्यभाण्डस्थिताः सर्वे निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः

āmamāṃsaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ snehaśca kālasambhavāḥ / antyabhāṇḍasthitāḥ sarve niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर प्रतिनिधि ब्राह्मण प्रतिवचन दें।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 60

तैलादिघृतमाध्वीकं पण्यद्रव्यं द्रवस्तथा ।एकभक्तं क्रमान्नक्तं एकैकाहमयाचितम् ।उपवासः पादकृच्छ्रं कृच्छार्धद्विगुणं हि यत्

tailādighṛtamādhvīkaṃ paṇyadravyaṃ dravastathā / ekabhaktaṃ kramānnaktaṃ ekaikāhamayācitam / upavāsaḥ pādakṛcchraṃ kṛcchārdhadviguṇaṃ hi yat

हिन्दी अर्थ

इसके बाद '३ भूः', ॐ भुवः' इत्यादि सप्तव्याहतियोंका पाठकर देव-ब्राह्मणको पूर्वमुख और पितृब्राह्मणको उत्तरमुख बैठाकर निम्नलिखित ३ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च।

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 61

प्राजापत्यन्तु तत्स्याच्च सर्वपातकनाशनम् ।कृच्छ्रं सप्तोपवासैश्च महासान्तपनं स्मृतम्

prājāpatyantu tatsyācca sarvapātakanāśanam / kṛcchraṃ saptopavāsaiśca mahāsāntapanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

कर दूसरे कुशपत्रके द्वारा त्रिवेष्टनपूर्वक उसे अर्घ्यपात्रमें स्थापित करे। तत्पश्चात् ' ॐ शं नो देवीरभिष्टय० ' से उस पात्रमें जल तथा ' ३ यबोऽसि०' इत्यादि

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 62

त्र्यहमुष्णं पिबेच्छापः त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् ।त्र्यमुष्णं पिबेत्सर्पिस्तप्तकृच्छ्रमघापहम्

tryahamuṣṇaṃ pibecchāpaḥ tryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet / tryamuṣṇaṃ pibetsarpistaptakṛcchramaghāpaham

हिन्दी अर्थ

पात्रमें चन्दन प्रदान करे। फिर ' ॐ या दिव्या आपः पयसा०' इस मन्त्रके पाठके साथ 'ॐ एषोऽरघो नमः' से ब्राह्मणोंके हाथमें अर्घ्यपात्रसे जल दे। तदनन्तर श्राद्धकर्ता अर्घ्यपात्रस्थ अवशिष्ट संस्नवजल और पवित्रकको ग्रहणकर (अर्घ्यपात्रमें रखकर) ब्राह्मणके दक्षिणपार्श्रमें रखे और अर्ध्यपात्रको

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 63

द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा ।एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत्

dvādaśāhopavāsena parākaḥ sarvapāpahā / ekaikaṃ vardhayetpiṇḍaṃ śukle kṛṣṇe ca hrāsayet

हिन्दी अर्थ

अँगूठे और तर्जनीको पूरा फैलानेपर बीचकी दूरीको प्रादेश कहते हैं। जका बुद्ध:

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 64

पयः काञ्चनवर्णायाः श्वेतवर्णं च गोमयम् ।गोमूत्रं ताम्रवर्णाया नीलवर्णभवं घृतम्

payaḥ kāñcanavarṇāyāḥ śvetavarṇaṃ ca gomayam / gomūtraṃ tāmravarṇāyā nīlavarṇabhavaṃ ghṛtam

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वमुख कुशके ऊपर स्थापित करके उसमें जल तथा पवित्रक भी (जो ब्राह्मणके दक्षिणपार्श्वमें

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 65

दधि स्यात्कृष्णवर्णाया दर्भोदकसमायुतम् ।गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य चतुष्टयम्

dadhi syātkṛṣṇavarṇāyā darbhodakasamāyutam / gomūtramāṣakāṇyaṣṭau gomayasya catuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् 'ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्य एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासोयुग्मयज्ञोपबीतानि नमः' से विश्वेदेवोंको गन्धादि प्रदानकर समर्पित गन्ध आदिकी पूर्णताको कामना 'गन्धादिदानमच्छिद्रमस्तु'

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

अध्याय २२१

श्लोक 66

क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश उच्यते ।घृतस्य माषकाः पञ्च पञ्चगव्यं मलापहम्

kṣīrasya dvādaśa proktā dadhnastu daśa ucyate / ghṛtasya māṣakāḥ pañca pañcagavyaṃ malāpaham

हिन्दी अर्थ

कहकर करे। विश्वेदेवोंके प्रतिनिधि ब्राह्मण ' ॐ अस्तु' से समर्पित चन्दनादिको परिपूर्णता स्वीकार करे। ऋत्विक् ब्राह्मण ' ॐ अस्तु' से प्रत्युत्तर दे । श्राद्धकर्ता “पितृपितामहप्रपितामहानां मातामह- प्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये’ ऐसा कहकर पितरोंके श्राद्धकी अनुज्ञा मागे । ब्राह्मणोंके द्वारा 'कुरुष्व' इस वाक्यसे अनुज्ञात होनेपर ३ देवताभ्यः पितृभ्यश्च० ' मन्त्रका तीन

English

Truthfulness, restraint, penance, purity, content* ment, forgiveness, itraitforwardness, wisdom, tranquillity, mercy and charity—these arc etemsd virtues.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 221
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.