Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
234
अध्याय 234 / 317

Book 1 - Adhyaya 235

54 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३४

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ऽच्युतस्तोत्रं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २३५ सूत उवाच वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् ।अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विष्णुरित्येव चिन्तयन्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe 'cyutastotraṃ nāma catustriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 235 sūta uvāca vedāntasāṅkhyasiddhāntabrahmajñānaṃ vadāmyaham / ahaṃ brahma paraṃ jyotirviṣṇurityeva cintayan

हिन्दी अर्थ

भी अत्यन्त दुस्तर है। भोग और ऐश्वर्यके मदमें उन्मत्त तथा तत्त्वज्ञानसे पराङ्मुख, स्त्री, पुत्र और कुटुम्बियोंके व्यामोहमें भ्रमित होकर सभी प्राणी नाना प्रकारके दुःख झेलते हैं। इस व्यामोहमें फँसे हुए सभी जीवोंकी वैसी ही गति होती है, जैसी गति समुद्रमें स्नान करनेके लिये आये हुए वृद्ध जंगली हाथियोंकी होती है। जो मनुष्य हरिकीर्तन

English

After experiencing the benefits or torture of heaven and hell, (he individual enters the womb of women. First nucleus is formed in the umbilical region which splits into bifurcated seed.

अध्याय २३४

श्लोक 2

सूर्ये हृद्व्योम्नि वह्नौ च ज्योतिरेकं त्रिधा स्थितम् ।यथा सर्पिः शीरस्थं गवां न कुरुते बलम्

sūrye hṛdvyomni vahnau ca jyotirekaṃ tridhā sthitam / yathā sarpiḥ śīrasthaṃ gavāṃ na kurute balam

हिन्दी अर्थ

जन्म लेनेपर भी सम्भव नहीं है। अतः है नारद! प्रसन्न-चित्त होकर सहैव देवदेवेश अव्यय भगवान् विष्णुको प्रसन्नतापूर्वक सम्यक् आराधना करनी

English

Limbs begin to grow; fingers are developed; eyes, nose, nails, etc are formulated.

अध्याय २३४

श्लोक 3

निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं तासां महा बलम् ।तथा विष्णुः शरीरस्थो न करोति हितं नणाम्

nirgataṃ karmasaṃyuktaṃ dattaṃ tāsāṃ mahā balam / tathā viṣṇuḥ śarīrastho na karoti hitaṃ naṇām

हिन्दी अर्थ

हृदयमें स्थित, अविचल, सर्वज्ञ भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करता है, वह मुक्त हो जाता है। शरीररहित, विधाता, सर्वज्ञानसम्पन्न, मनके रमणके अनन्य आश्रय, अचल, सर्वत्र व्याप्त भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला मुक्त हो जाता है।

English

Hairs begin to grow on the body and the head; the child is placed in a topsyturvy position and is born in the tenth month.

अध्याय २३४

श्लोक 4

विनाराधनया देवः सर्वगः परमेश्वरः ।आरुरुक्षुमतीनां तु कर्मज्ञानमुदाहृतम्

vinārādhanayā devaḥ sarvagaḥ parameśvaraḥ / ārurukṣumatīnāṃ tu karmajñānamudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

निर्दोष, वासुदेव, परम गुरु भगवान् विष्णुका ध्यान करनेसे मनुष्य मुक्तिको प्राप्त कर लेता है । सर्वात्मक एवं प्राणिमात्रके ज्ञानके एकमात्र प्रतिनिधि, शुभ, एकाक्षर (एक अक्षर 'अ' मात्रसे बोध्य) विष्णुका

English

Then the most delusive Mayi (Illusory Power) of Vinu begins to envelop him as he proceeds from infancy to childhood, youth and old age.

अध्याय २३४

श्लोक 5

आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानं त्यागं परं मतम् ।ज्ञातुमिच्छति शब्दादीन्रागो द्वेषो ऽथ जायते

ārūḍhayogavṛkṣāṇāṃ jñānaṃ tyāgaṃ paraṃ matam / jñātumicchati śabdādīnrāgo dveṣo 'tha jāyate

हिन्दी अर्थ

ध्यान करनेसे मुक्ति हो जाती है। वाक्यातीत (किसी भी वाक्यसे अवर्णनीय), तीनों कालोंको जाननेवाले, लोकसाक्षी, विश्वेश्वर तथा सभीसे श्रेष्ठ विष्णुका सदा ध्यान करनेसे मुक्ति हो जाती है। ब्रह्मा आदि देव, गन्धर्व, मुनि, सिद्ध, चारण एवं योगियोंके द्वारा सदा सेवित श्रीविष्णुका ध्यान करनेसे मुक्ति प्राप्त होती है। संसार-बन्धनसे मुक्ति चाहनेवाले सभी लोगोंको वरद श्रीविष्णुकी

English

Then he dies and reaps the fruit of his different acu- vities of virtue or otherwise. Thus man is caught in the cogs of the wheel of worldly existence that continues to turn like the water wheel.

अध्याय २३४

श्लोक 6

लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् ।हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम्

lobho mohaḥ krodha etairyuktaḥ pāpaṃ naraścaret / hastāvupasthamudaraṃ vākcaturtho catuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार सदा स्तुति करनी चाहिए। यदि कोई भी संसार-बन्धनसे मुक्ति चाहता है तो उसे समाहितचित्त

English

A life coming back from hell becomes bom of linfUl wombs. O wise scholar, a man accepting gifts from a fallen man takes.birth in a lower stratum.

अध्याय २३४

श्लोक 7

एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः (धः) ।परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा

etatsusaṃyataṃ yasya sa vipraḥ kathyate budhaiḥ (dhaḥ) / paravittaṃ na gṛhṇāti na hiṃsāṃ kurute tathā

हिन्दी अर्थ

करनेके समय अपने मुखको बंद रखता है अर्थात् होकर अनन्त, अव्यय, देवाधिदेव, अनन्त ब्रह्माण्डमें हरिकीर्तनसे पराङ्मुख रहता है, वह कोशमें स्थित कीड़ेके समान होता है। उसकी मुक्ति तो करोड़ों

English

Mentally coveting hia (preceptor's) wife or riches he undoubtedly is born aa a dog. Alike dishonouring friends he is reborn as an au.

अध्याय २३४

श्लोक 8

नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ ।परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम्

nākṣakrīḍārato yastu hastau tasya susaṃyatau / parastrīvarjanaratastasyopasthaṃ susaṃyatam

हिन्दी अर्थ

सर्वोच्च देवके रूपमें सुप्रतिष्ठित, समस्त जगतूके नियन्ता, अज श्रीविष्णुका सदा ध्यान करना चाहिए।

English

A person always envio it of others goes to hell and is born again as a Rsasa. A man committing breach of trust it reborn as a Ash.

अध्याय २३४

श्लोक 9

अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् ।सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता

alolupamidaṃ bhuṅkte jaṭharaṃ tasya saṃyatam / satyaṃ hitaṃ mitaṃ brūte yasmādvāktasya saṃyatā

हिन्दी अर्थ

यस्तु विश्वमनाद्यन्तमजमात्मनि संस्थितम्। सर्वज्ञमचलं विष्णुं सदा ध्यायेत् स मुKच्यते॥ देवं गर्भोचितं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते। अशरीरं

English

A person pursuing an affair with his brother's wife is reborn as a cuckoo. A man indulging in sexual intercourse with the wife of a preceptor or other elders is reborn as a pig.

अध्याय २३४

श्लोक 10

यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः ।ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा

yasya saṃyatānyetāni tasya kiṃ tapasādhvaraiḥ / aikyaṃ yadbuddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

अचलं सर्वगं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते॥

English

A thief of kal&pa (peacock*! plumes or a woman's girdle or any other ornament) is reborn as a eunuch. A stealer of wooden pieces is born again as a grass worm. If a person steals flowers he is born as a poor beggar. If a person steals lac-juice he is born again as a lame man.

अध्याय २३४

श्लोक 11

सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् ।भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः

sabījaṃ vāpi nirbojaṃ dhyānametatprakīrtitam / bhruvormadhye sthitāṃ buddhiṃ viṣayeṣu yunakti yaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्विकल्पं निराभासं निष्प्रपञ्चं निरामयम् । वासुदेवं गुरुं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते॥

English

A person stealing grasses, hedges, creepers and barks of these is born again as a tree. This U the same in the case of the stealers of cow, gold, etc.

अध्याय २३४

श्लोक 12

हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते

handriyāṇāmuparame manasi hyavyavasthite

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मकं च वै यावदात्मचैतन्यरूपकम् । शुभमेकाक्षरं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते॥

English

A stealer of knowledge (a person who does not pay for instructions received) undergoes hardships in many hells and is born again as a dumb man. If a person casts ghi and other ofTerings in unkindled fire he is reborn as a man suffering from chronic impairment of digestion.

अध्याय २३४

श्लोक 13

स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ ।जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः

svapnānpaśyatyasau jīvo bāhyānābhyantarānatha / jīvo jāgradavasthāyāmevamāhurvipāścitaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--प्राचीन कालमें देवर्षि नारदके भी समानता करनेमें समर्थ नहीं है। द्वारा पूछनेपर वृषभध्वज शिवने नारदसे श्रीविष्णुका भगवान् शिवसे विष्णुके इस माहात्म्यको सुनकर जैसा वर्णन किया था वैसा मैंने आपसे कर दिया सिद्ध देवर्षि नारदने उनकी सम्यक् आराधना करते है। है तात! निरन्तर उन अक्षय, निष्कल, सनातन, हुए परम पदको प्राप्त किया। जो मनुष्य प्रयत्नपूर्वक अव्यय, ब्रह्मस्वरूप विष्णुका ध्यान करते हुए आप नित्य इस स्तुतिका पाठ करता है, उसके करोडौं निश्चित ही उनके शाश्वत पदको प्राप्त करेंगे। जन्ममें किये गये पाप नष्ट हो जाते हैं। महादेवके हजारों अश्वमेध और सैकड़ों वाजपेय यज्ञोंका द्वारा कही गयी यह स्तुति बडी दिव्य है। जो अनुष्ठान करनेसे मनुष्यको जो फल प्राप्त होता है, मनुष्य प्रयत्नपूर्वक इस स्तुतिका नित्य पाठ करता

English

I shall explain the great Yoga with its component parts, that yields worldly enjoyments and salvation. It quells all sins if read with devotion. Please listen to it.

अध्याय २३४

श्लोक 14

हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि ।यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते

hṛdi sthitaḥ sa tamasā mohito na smaratyapi / yadā tasya kuto veti suṣuptiriti kathyate

हिन्दी अर्थ

वह एकाग्रचित्त होकर विष्णुका क्षणमात्र ध्यान है, वह अमृतत्त्व अर्थात् परम वैष्णव पदको प्राप्त करनेसे प्राप्त होनेवाले फलके सोलहबें भागकी कर लेता है। (अध्याय २३२)

English

Merits and demerits, O king, can be exhausted by duly experiencing the fruits thereof. The annihilation of the activities yet to be performed is possible by non-performance.

अध्याय २३४

श्लोक 15

जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा ।उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी

jāgrato yasya no tandrā na moho na bhramastathā / utpadyate na jānāti śabdārthaviṣayānvaśī

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा-हे शौनक! अब मैं इति तेन जितो मृत्युर्मार्कण्डेयेन धीमता। मार्कण्डेयमुनिके द्वारा कहे गये स्तोत्रको बतलाता प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिंहे नास्ति दुर्लभम्॥ हूँ जो इस प्रकार है-- (२३३।१-८) दामोदरं प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति॥ मैं भगवान् दामोदरकी शरणमें हूँ, मृत्यु मेरा शङ्खचक्रधरं देवं व्यक्तरूपिणमव्ययम्। क्या करेगी? मैं शंखचक्रधारी, व्यक्त, अव्यय, अधोक्षजं प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति॥ अधोक्षजकी शरणमें हुँ, मृत्यु मेरा क्या करेगी? वराहं वामनं विष्णुं नारसिंहं जनार्दनम्। मैं वराह, वामन, विष्णु, नृसिंह, जनार्दन, माधवके माधवं च प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति॥ शरणागत हूँ, मृत्यु मेरा क्या करेगी ? मैं पुराणपुरुष,

English

The Yamas or Niyamas (Restraints) nrt of five types, vU:—Non-violence, truthfulness, non-stealing, celibacy <)nd non-acceptance of gifts. &iucaor purity is of two varieties (the internal and the external).

अध्याय २३४

श्लोक 16

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा ।बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च

indriyāṇi samāhṛtya viṣayebhyo manastathā / buddhyāhaṅkāramapi ca prakṛtyā buddhimeva ca

हिन्दी अर्थ

पुरुषं पुष्करक्षेत्रबीजं पुण्यं जगत्पतिम्। पुष्करक्षेत्रके (मूलतत्त्व) बीजभूत, (मूल पुरुष) लोकनाथं प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति॥ महापुण्य, जगत्पति, लोकनाथकी शरणमे हूँ, मृत्यु सहस्त्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्। मेरा क्या करेगी? मैं सहस्र सिरवाले, व्यक्त, महायोगं प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति॥ अव्यक्त, सनातन, महायोगेश्वरकी शरणमे हूँ, मृत्यु

English

One shall conquer the various defects in the body by means of Prayama. By Puraka (inhalation), somnolence is to be conquered. By Kumbhaka (Retention of breath), one can conquer the shivering sensation. By Recaka (Exhalation), one can conquer the augmentation or excess of heat in the body.

अध्याय २३४

श्लोक 17

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः ।पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम्

saṃyamya prakṛtiṃ cāpi cicchaktyā kevale sthitaḥ / paśyatyātmāni cātmānamātmanātmaprakāśakam

हिन्दी अर्थ

भूतात्मानं महात्मानं यज्ञयोनिमयोनिजम्। मेरा क्या करेगी ? मैंने प्राणियोंमें ' आत्मा ' स्वरूपसे विश्वरूपं प्रपन्नोऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति विद्यमान रहनेवाले, महात्मा, यज्ञयोनि, अयोनिज, इत्युदीरितमाकर्ण्यं स्तोत्रं तस्य महात्मनः। विश्वरूप भगवान्की शरण ग्रहण कर ली है, अब वाक्यातीतं त्रिकालज्ञां विश्वेशं लोकसाक्षिणम् । सर्वस्मादुत्तमं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते॥ ब्रह्मादिदेवगन्धर्वैर्मुनिभिः सिद्धचारणैः । योगिभिः सेवितं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते ॥ संसारबन्धनान्मुक्तिमिच्छँल्लोको ह्यशेषतः । स्तुत्वैवं वरदं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते॥ संसारबन्धनात् कोऽपि मुक्तिमिच्छन् समाहितः । अनन्तमव्ययं देवं विष्णुं विश्वप्रतिष्ठितम्।

English

Seated in a comfortable Yogic posture pressing the penis and the testicles with the heels one shall keep the Praiava in the heart and practise Prajiayama.

अध्याय २३४

श्लोक 18

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् ।तुरीयायामवस्थायामास्थितो ऽसौ न संशयः

cidrūpamamṛtaṃ śuddhaṃ niṣkriyaṃ vyāpakaṃ śivam / turīyāyāmavasthāyāmāsthito 'sau na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वेश्वरमजं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते ॥ मृत्युका निवारक आठ श्लोकोंका स्तोत्र। (२३२।११-१८)

English

The function of the Tamtna must be suppressed by means ofRajogui and that of Rajoguria is to be suppressed

अध्याय २३४

श्लोक 19

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः ।पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि

śabdādayo guṇāḥ pañca sattvādyāśca guṇāstrayaḥ / puryaṣṭakasya padmasya patrāṇyaṣṭau ca tāni hi

हिन्दी अर्थ

काण्ड अच्युतस्तोत्र ४२९ मार्कण्डेयमुनिके द्वारा की गयी स्तुतिको सुनकर विष्णुने स्वयं इस स्तोत्रको कहा था। जो मनुष्य विष्णु-दूतोंसे संत्रस्त मृत्यु भाग जाती है। इस नित्य तीनों कालोंमें पवित्रतासे भक्तिपूर्वक इस स्तोत्रका पाठकर बुद्धिमान् श्रीमार्कण्डेयने मृत्युपर स्तुतिका नियमपूर्वक पाठ करता है, वह विष्णुभक्त विजय प्राप्त कर ली। पुण्डरीकाक्ष श्रीनृसिंह अकालमृत्युसे ग्रस्त नहीं होता। जो योगी अपने

English

Iiffialing the bmuh.

अध्याय २३४

श्लोक 20

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका ।कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि

sāmyāvasthā guṇakṛtā prakṛtistatra karṇikā / karṇikāyāṃ sthito devo dehī cidrūpa eva hi

हिन्दी अर्थ

महाविष्णुके प्रसन्न होनेपर कुछ भी दुर्लभ नहीं है। हृदयकमलमें पुराणपुरुष, सनातन, अप्रमेय तथा

English

ReUming the breath.

अध्याय २३४

श्लोक 21

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् ।यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः

puryaṣṭakaṃ parityajya prakṛtiñca guṇātmikām / yadā yāti tadā jīvo yāti muktiṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यह मृत्य्वष्टकस्तोत्र महापुण्यशाली है, मृत्युका सूर्यसे भी अत्यधिक तेजस्वी नारायणका ध्यान विनाश करनेवाला और मङ्गलदायक है। करता है, वह मृत्युपर विजय प्राप्त कर लेता है। मार्कण्डेयमुनिका कल्याण करनेके लिये भगवान् (अध्याय २३३)

English

Exhaling the breath.

अध्याय २३४

श्लोक 22

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारो ऽथ धारणा ।ध्यानं समाधिरित्येते षड् योगस्य प्रसाधकाः

prāṇāyāmo japaścaiva pratyāhāro 'tha dhāraṇā / dhyānaṃ samādhirityete ṣaḍ yogasya prasādhakāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे शौनक! अब मैं नमः पङ्कजनाभाय नमः क्षीरोदशायिने।

English

The sense organs, the vital air, and the mind should be withdrawn from the sensual objects. This complete abstrac¬ tion is called Pratyihara which should be constantly practised.

अध्याय २३४

श्लोक 23

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः ।जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

pāpakṣaye devatānāṃ prītirindriyasaṃyamaḥ / japadhyānayuto garbho viparītastvagarbhakaḥ

हिन्दी अर्थ

अच्युतस्तोत्रका वर्णन करूँगा जो प्राणियोंको सब कुछ प्रदान करनेवाला है । देवर्षि नारदके पूछनेपर ब्रह्माजीने उस सर्वश्रेष्ठ स्तोत्रका जैसा वर्णन किया था, वैसा ही आप मुझसे सुनें। नारदजीने पूछा- है ब्रह्मन्! प्रतिदिन पूजाके समय जिस प्रकार अक्षय, अव्यय, वर प्रदान करनेवाले भगवान् विष्णुको स्तुति मुझे करनी चाहिए, वह बतानेकी कृपा करें। वे सभी प्राणी

English

As one fire gets merged in another fire, so the in* dividual soul gets merged in the supreme soul The single sylla¬ ble Om, which is the symbol of Brahman and very holy should be repeated frequently.

अध्याय २३४

श्लोक 24

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः ।मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत्

ṣaṭtriṃśanmātrakaḥ śreṣṭhaścaturviṃśatimātrakaḥ / madhyo dvādaśamātrastu oṅkāraṃ satataṃ japet

हिन्दी अर्थ

धन्य हैं, उन सबका जन्म लेना सफल है, वे ही सब प्रकारका सुख प्राप्त करनेवाले हैं, उन्हीं सञ्जनोंका जीवन सार्थक है, जो भगवान् अच्युत विष्णुकी सहैव स्तुति करते हैं।

English

The three letters A, U and M together constitute the mystic syllable Om which symbolises the imperishable Brahman.

अध्याय २३४

श्लोक 25

वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति ।(ॐनमो विष्णवे)।षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी

vācake praṇave jñāte vācyaṃ brahma prasīdati / (oṃnamo viṣṇave).ṣaṣṭhākṣaraśca japtavyo gāyattrī dvādaśākṣarī

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--हे मुने! मैं भगवान् वासुदेवका वह स्तोत्र जो प्राणियोंको मोक्ष देनेवाला है और जिस स्तोत्रके द्वारा पूजाकालमें सम्यकू स्तुति किये जानेपर भगवान् नारायण प्रसन्न होते हैं, उसे आपको सुनाता हुँ, सुनें। वह स्तोत्र इस प्रकार है--

English

I am Brahman the greatest effulgence divested of the gross body. I am Brahman the greatest effulgence devoid of old age and death.

अध्याय २३४

श्लोक 26

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च ।निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः

sarveṣāmindriyāṇāṃ tu pravṛtirviṣayeṣu ca / nivṛttirmanasastasyāḥ pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

३ नमो भगवते वासुदेवाय नमः सर्वाघहारिणे।

English

I am Brahman the greatest effulgence untainted by the dirts of the Principle of Earth. I am Brahman the greatest effulgence free from the principles of Vayu and Ether.

अध्याय २३४

श्लोक 27

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः ।सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ samāhṛtya hito hi saḥ / sahasā saha buddhyā ca pratyāhāreṣu saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः परशुहस्ताय नमः क्षत्रान्तकारिणे। नमस्त्रैलोक्यनाथाय नमश्चक्रधराय च। नमः शिवाय सूक्ष्माय पुराणाय नमो नमः॥

English

lam Brahman the greatest effulgence divested of the subtle body. I am Brahman the greatest effulgence unlimited by space or absence of space.

अध्याय २३४

श्लोक 28

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् ।यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः ।तुष्येत नियतो युक्तः समाधिः सो ऽभीधीयते

prāṇāyāmairdvādaśabhiryāvatkālaḥkṛto bhavet / yastāvatkālaparyantaṃ mano brahmaṇi dhārayet tasyaiva brahmaṇā proktaṃ dhyānaṃ dvādaśa dhāraṇāḥ / tuṣyeta niyato yuktaḥ samādhiḥ so 'bhīdhīyate

हिन्दी अर्थ

नमो यज्ञवराहाय गोविन्दाय नमो नमः॥

English

I am Brahman the greatest efFunce free from the essential principle of smell I am Brahman the greatest efful¬ gence free from the principles of ear and sku\ (sound and

अध्याय २३४

श्लोक 29

ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम्

dhyāyanna calate yasya manobhidhyāyato bhṛśam

हिन्दी अर्थ

नमस्ते विश्वकृद्देव नमस्ते विश्वभावन॥ नमस्ते स्ताद् विश्वनाथ नमस्ते विश्वकारण। नमस्ते मधुहैत्यश्न नमस्ते रावणान्तक॥ नमस्ते कंसकेशिघ्न नमस्ते कैटभार्दन। नमस्ते शतपत्राक्ष नमस्ते गरुडध्वज॥ नमस्ते कालनेमिश्च नमस्ते गरुडासन। नमस्ते देवकीपुत्र नमस्ते वृष्णिनन्दन नमस्ते रुक्मिणीकान्त नमस्तेऽदितिनन्दन।

English

I am Brahman the greatest eflfiilgence free from tongue and nose. I am Brahman the greatest effulgence free from Praoft Apina.

अध्याय २३४

श्लोक 30

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता ।ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति

prāpyāvadhikṛtaṃ kālaṃ yāvatsā dhāraṇā smṛtā / dhyeye saktaṃ mano yasya dhyeyamevānupaśyati

हिन्दी अर्थ

जय वृष्णिकुलोद्योत जय कालीयमर्दन॥

English

I am Brahman the greatest effulgence free from Vyana and Udana. I am Brahman the greatest effulgence devoid of the influence of Nescience.

अध्याय २३४

श्लोक 31

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् ।ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन्

nānyaṃ padārthaṃ jānāti dhyānametatprakīrtitam / dhyeye mano niścalatāṃ yāti dhyeyaṃ vicintayan

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञानादयस्त्वं हि वेदिमण्डलशक्तयः॥ त्वं ब्रह्मर्षिश्च देवस्त्वं विष्णुः सत्यपराक्रमः ॥

English

lam Brahman the greatest effulgence, the greatest of the three Padas devoid of body, sense Cleans, mind, intellect, Prina and the ego.

अध्याय २३४

श्लोक 32

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः ।ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः

yattaddhyānaṃ paraṃ proktaṃ munibhirdhyānacintakaiḥ / dhyeyameva hi sarvatra dhyātā tanmayatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं श्रीः प्रभो त्वं पुष्टिस्त्व त्वं माला देव शाश्वती ।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 33

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सो ऽभिधीयते ।मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत्

paśyati dvaitarahitaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate / manaḥ saṅkalparahitamindriyārthānna cintayet

हिन्दी अर्थ

त्वं वेधास्त्वं विधाता च त्वं यमस्त्वं हुताशनः ॥ त्वं रक्षोऽधिपतिः साध्यस्त्वं वायुस्त्वं निशाकरः॥

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 34

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते ।ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः

yasya brahmaṇi saṃlīnaṃ samādhisthaṃ tadocyate / dhyāyataḥ paramātmānamātmasthaṃ yasya yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं हैत्या दानवा नागास्त्वं यक्षा राक्षसाः खगाः ॥

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 35

मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः ।चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता

manastanmayatāṃ yāti samādhisthaḥ sa kīrtitaḥ / cittasya sthiratā bhrāntirdairmanasyaṃ pramādatā

हिन्दी अर्थ

देवतिर्यङ्मनुष्येषु जगदेतच्चराचरम्॥ यत्किंचिद् दृश्यते देव ब्रह्माण्डमखिलं जगत्। तव रूपमिदं सर्व सृष्ट्यर्थं सम्प्रकाशितम्॥ नाथयन्ते परं ब्रह्म देवैरपि दुरासदम्। कस्त्वां जानाति विमलं योगगम्यमतीन्द्रियम्॥ अक्षयं पुरुषं नित्यमव्यक्तमजमव्ययम्।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 36

योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः ।स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत्

yogināṃ kathitā doṣā yogavighnapravartakāḥ / sthityarthaṃ manasaḥ sarvaṃ sthūlarūpaṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

अवतारेषु या मूर्तिर्विदूरे देव दृश्यते।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 37

तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् ।न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते

tadvrataṃ niścalībhūtaṃ sūyyasthaṃ sthiratāṃ vrajet / na vinā paramātmānaṃ kiñcijjagati vidyate

हिन्दी अर्थ

आराधयितुमीशान मनोऽगम्यमगोचरम्॥ सङ्कर्षणादिभेदेन तव यत्पूजितं मया।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 38

विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति ।ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम्

viśvarūpaṃ tamevaikamiti jñātvā vimuñcati / oṅkāraṃ paramaṃ brahma dhyāyedabjasthitaṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

न शक्रोमि विभो सम्यकू कर्तु पूजां यथोदिताम्।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 39

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् ।हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि

kṣetrakṣetrajñarahitaṃ japenmātrātrayānvitam / hṛdi sañcintayetpūrvaṃ pradhānaṃ tasya copari

हिन्दी अर्थ

विनिष्पादयितुं भक्त्या अतस्त्वां क्षमयाम्यहम्। शरीरे न (ण ) तथा प्रीतिर्न च धर्मादिकेषु च॥

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 40

तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् ।कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम्

tamo rajastathā sattvaṃ maṇḍalatritayaṃ kramāt / kṛṣṇaraktasitaṃ tasminpuruṣaṃ jīvasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

भूतानि विषयस्त्वं हि त्वमव्यक्तेन्द्रियाणि च॥ यथा त्वयि जगन्नाथ प्रीतिरात्यन्तिकी मम। मनोबुद्द्रिरहङ्कारः क्षेत्रज्ञस्त्वै हृदीश्वरः। किं तेन न कृतं कर्म स्वर्गमोक्षादिसाधनम्॥ त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः समित्कुशाः ॥ यस्य विष्णौ दूढा भक्तिः सर्वकामफलप्रदे। त्वं वेदी त्वं हरे दीक्षा त्वं यूपस्त्वं हुताशनः। पूजां कर्तु तथा स्तोत्रं कः शक्नोति तवाच्युत॥

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 41

तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् ।ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः

tasyopari guṇaiśvaryamaṣṭapatraṃ saroruham / jñānaṃ tu karṇikā tatra vijñānaṃ kesarāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं शूर्पादिस्त्वं च ब्रह्मा मुसलोलूखले श्रुवम्॥ मैं उन भगवान् वासुदेवको नमस्कार करता हुँ, त्वं होता यजमानस्त्वं त्वं धान्यं पशुयाजकः। त्वमध्वर्युस्त्वमुद्राता त्वं यज्ञः पुरुषोत्तमः ॥ दिक्यातालमहि व्योम द्यौस्त्वं नक्षत्रकारकः।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 42

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः ।कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु

vairāgyanālaṃ tatkando vaiṣṇavo dharma uttamaḥ / karṇikāyāṃ sthitaṃ tatra jīvavanniścalaṃ vibhu

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके वक्षःस्थलपर विद्यमान चिहृविशेष।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 43

ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् ।ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम्

dhyāyedurasi saṃyuktamoṅkāraṃ muktisādhakam / dhyāyanyadi tyajetprāṇānyāti brahma svasannidhim

हिन्दी अर्थ

जो सभी पापोंको हरण करनेवाले हैं । मैं विशुद्ध देहवाले, ज्ञानस्वरूप, सभी देवताओंके स्वामी, श्रीवत्सधारी , ढाल और तलवार धारण करनेवाले, काण्ड अच्युतस्तोत्र ४३१

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 44

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् ।आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः

hariṃ saṃsthāpya dehābje dhyāyanyo gī ca bhaktibhāk / ātmānamātmanā kecitpaśyanti dhyānacakṣuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

कमलको माला धारण करनेवाले, जगत्में प्रतिष्ठित, सनातन! है नाथ! है जगत्पूज्य भगवान् विष्णु! पीताम्बरसे अलंकृत, नृसिंहरूप और वैकुण्ठमूर्ति आपकी जय हो, जय हो, जय हो! आपको मेरा श्रीविष्णुको बारम्बार नमन करता हूँ। नमस्कार है ।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 45

सांख्यबुद्ध्या तथैवान्ये योगेनान्ये तु योगिनः ।ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं भवबन्धविभेदनम्

sāṃkhyabuddhyā tathaivānye yogenānye tu yoginaḥ / brahmaprakāśakaṃ jñānaṃ bhavabandhavibhedanam

हिन्दी अर्थ

मेरा उन देवको प्रणाम है, जिनकी नाभिमें है हरे! आप ही गुरु हैं, आप ही शिष्य हैं। कमल है, जो क्षीरसागरमें शयन करनेवाले हैं, आप ही दीक्षामें प्रयुक्त होनेवाले मन्त्र तथा मण्डल जिनके हजारों सिर हैं, जो शेषशय्यापर शयन कर हैं। आप ही न्यास, मुद्रा और दीक्षा हैं। आप ही रहे हैं, जिनके हाथमें परशु है, जो क्षत्रियोंके पूजामें प्रयुक्त होनेवाले पुष्पादिक साधन हैं । आप गर्वका अन्त करनेवाले हैं, जो सत्यप्रतिज्ञ हैं, जो ही आधारशक्ति, अनन्त, कूर्म, पृथिवी, पद्म, धर्म, अजित हैं, जो त्रिभुवनके एकमात्र स्वामी और ज्ञान, वेदी और पूजामण्डलकी शक्तियोंके स्वरूप चक्रधारी हैं, उन कल्याणमूर्ति, सूक्ष्मस्वरूप और हैं। पुराणपुरुषको मैं बारम्बार प्रणाम करता हूँ । हैत्यराज। है प्रभो! आप ही छलका भेदन करनेवाले हैं ।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 46

तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः ।जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत्

tatraikacittatāyogo muktido nātra saṃśayaḥ / jitendriyātmakaraṇo jñānadṛpto hi yo bhavet

हिन्दी अर्थ

बलिके राज्यको दानमें ग्रहण करनेके लिये भगवान् आप ही खर-दूषणका संहार करनेवाले राम हैं। वामन तथा पृथ्वीका उद्धार करनेके लिये यज्ञवराहका आप ही ब्रह्यर्षि, देव, विष्णु, सत्यपराक्रम, नृसिंह, अवतार ग्रहण करनेवाले गोविन्द श्रीहरिको मेरा परानन्द, धराको धारण करनेवाले महावराह हैं। बार-बार प्रणाम है। है प्रभो! आप ही सुपर्ण, शंख, चक्र, गदा हैं ।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 47

स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः ।आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः

sa muktaḥ kathyate yogī paramātmanyavasthitaḥ / āsanasthānavidhayo na yogasya prasādhakāḥ

हिन्दी अर्थ

हे परमानन्दस्वरूप! है ज्ञान देनेवाले परम है देव! आप ही लक्ष्मी, पुष्टि, शाश्वती माला, अक्षर ज्ञानस्वरूप! देव! परमाद्वैत! पुरुषोत्तम! श्रीवत्स, कौस्तुभ, शार्ड्री तथा तूणीर (तरकस)- विश्वकर्ता ! विश्वभावन ! विश्वनाथ ! विश्वके कारणभूत ! रूप हें । मधुहैत्यविनाशक ! रावणहन्ता! कंस तथा केशीको। है प्रभो! ढाल और खड्गसे युक्त आप मारनेवाले! कैटभ हैत्यको मारनेवाले! आपको इन्द्रादिक दिक्पाल देवता हैं। आप ही विधाता नमस्कार है । है पद्मलोचन ! है गरुडध्वज! कालनेमिके और आप ही ब्रह्मा हैं। आप ही यम, अग्नि, हन्ता! गरुडासन! देवकीपुत्र! वृष्णिनन्दन ! कुबेर, ईशान, इन्द्र, वरुण, राक्षसोंके स्वामी, रुक्मिणीकान्त! अदितिनन्दन! गोकुलवासी! है साध्य, वायु, चन्द्र, सूर्य, वसु, रुद्रगण, अश्विनीकुमार

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 48

विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः ।शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात्

vilambajanakāḥ sarve vistarāḥ parikīrtitāḥ / śiśupālaḥ siddhimāpa smaraṇābhyāsagauravāt

हिन्दी अर्थ

गुरुकुलप्रिय आपको मेरा बारम्बार नमस्कार है । तथा मरुद्रण हें । आप ही हैत्य, दानव, नाग, यक्ष,

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 49

योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना ।सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च

yogābhyāsaṃ prakurvantaḥ pasyantyātmānamātmanā / sarvabhūteṣu kāruṇyaṃ vidveṣaṃ viṣayeṣu ca

हिन्दी अर्थ

हे गोकुलवर्धन! आपकी जय हो। है हैत्यराज देवगण हैं। आप ही पृथ्वी आदि पञ्चमहाभूत, रावणके संहारक! चाणूरहैत्य-विनाशक, वृष्णिवंशके शब्दादि विषयस्वरूप और अव्यक्त इन्द्रिय हैं। प्रकाशक! कालीयमर्दन! सत्यस्वरूप! संसारके आप ही मन, बुद्धि एवं अहंकारतत्त्व हैं। आप ही साक्षी! सर्वार्थसाधक! है वेदान्तविदोंके वेद्य! सब क्षेत्रज्ञ तथा हृदये श्वर हें । आपकी जय हो, आपको कुछ देनेवाले! माधव! सबके आश्रय! अव्यक्त, मैं प्रणाम करता हूँ । सर्वत्र व्याप्त! लक्ष्मीकान्त (माधव), सूक्ष्म है हरे! आप ही यज्ञ, वषट्कार, ३कार

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 50

गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते ।इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा

guptaśiśrodarādiśca kurvanyogī vimucyate / indriyairindriyārthāṃstu na jānāti naro yadā

हिन्दी अर्थ

'शार्जु' नामका धनुष धारण करनेवाले।

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 51

काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् ।सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात्

kāṣṭhavadbrahmasaṃlīno yogī muktastadā bhavet / sarvavarṇāḥ śriyaḥ sarvāḥ kṛtvā pāpāni bhasmasāt

हिन्दी अर्थ

यज्ञीय दीक्षा, यज्ञयूप, अग्नि, यजमानपल्नी, पुरोडाश, यज्ञशाला, स्रुक्, खुव तथा सोमरस निकालनेके लिये प्रयुक्त पाषाणविशेष हैं। आप सब कुछ हैं। आप ही यज्ञको सम्मन्नताके लिये दक्षिणायुक्त सदस्य और आप ही यज्ञके सम्पादनके लिये

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 52

ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् ।मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः

dhyānāgninā ca medhāvī labhate paramāṃ gatim / manthanāddṛśyate hyagnistadvaddhyānena vai hariḥ

हिन्दी अर्थ

उपयोगी शूर्पादिक उपकरण, ब्रह्मा (विशेष ऋत्विक्),

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 53

ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः ।बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः

brahmātmanoryadaikatvaṃ sa yogaścottamottamaḥ / bāhyarūpairna muktistu cāntasthaiḥ syādyamādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मूसल तथा ओखली हैं। आप ही निश्चितरूपमें होता, यजमान, धान्य, पशु, याजक, अध्वर्यु,

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

अध्याय २३४

श्लोक 54

साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च ।प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते ।अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता

sāṅkhyajñānena yogena vedāntaśravaṇena ca / pratyakṣatātmano yā hi sā muktirabhidhīyate / anātmanyātmarūpatvamasataḥ satsvarūpatā

हिन्दी अर्थ

आपकी ही हैं। मैंने आपकी इस पूजामें जो कुछ किया है और जो कुछ नहीं किया है, बह सब आप क्षमा करें। है विभो! यथोक्त रूपसे मैं आपकी सम्यकू पूजा नहीं कर सकता। जो मैंने

English

I am the Brahman the eternal, the pure, the enlight* ened, the conjoined, the bliss, the non •bifurcated. I am Brahman the greatest effulgence, of the form of supreme knowledge for salvation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 234
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.