Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
244
अध्याय 244 / 317

Book 2 - Adhyaya 5

154 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ154 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४४

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे दहनविधिकृच्छ्रलक्षणदग्धागमनरजस्वलामरणविधिपञ्चकमरणप्रायश्चित्तनिरूपणं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ५ श्रीकृष्ण उवाच ।एवं दग्ध्वा नरं प्रेतं स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् ।अग्रतः स्त्रीजनो गच्छेद्व्रजेयुः पृष्ठतो नराः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dahanavidhikṛcchralakṣaṇadagdhāgamanarajasvalāmaraṇavidhipañcakamaraṇaprāyaścittanirūpaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 5 śrīkṛṣṇa uvāca / evaṃ dagdhvā naraṃ pretaṃ snātvā kṛtvā tilodakam / agrataḥ strījano gacchedvrajeyuḥ pṛṣṭhato narāḥ

हिन्दी अर्थ

हाय! कहाँ चंचल नेत्रोंवाली पत्नीके चापलूसी भरे वचनोंके द्वारा किये गये मनोविनोदोंके बीच मेरा भोजन होता था और कहाँ भाला-बछियों तथा मुसलोंके द्वारा मुझे मारा जा रहा है!

English

The sinners of hell also look up and see the gods above. There are thus hundreds of heUs» O bird.

अध्याय २४४

श्लोक 2

प्राशयेन्निम्बपत्राणि रुदन्तो नामपूर्वकम् ।विधातव्यं चाचमनं पाषाणोपरि संस्थिते

prāśayennimbapatrāṇi rudanto nāmapūrvakam / vidhātavyaṃ cācamanaṃ pāṣāṇopari saṃsthite

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विलाप करता हुआ वह जीव नवें मासमें 'नानाक्रन्दपुर' पहुँच जाता है। तदनन्तर नवें मासमें पुत्रद्वारा दिये गये पिण्डका भोजन करके वह नाना प्रकारका विलाप करता है। तत्पश्चात् यमदूत

English

If born as a human being he becomes hunch*backed or a dwarf or a cindkla in wretched yonis.

अध्याय २४४

श्लोक 3

ते प्रविश्य गृहं सर्वे सुताद्याश्च सपिण्डकाः ।भवेयुर्दशरात्रं वै यत आशौचकं खग

te praviśya gṛhaṃ sarve sutādyāśca sapiṇḍakāḥ / bhaveyurdaśarātraṃ vai yata āśaucakaṃ khaga

हिन्दी अर्थ

दसवें मासमें उसको ' सुतप्तभवन ' ले जाते हैं। मार्गमें

English

Then some time he steps into the yont of Sfidra or VaUya or Ksatriya or Brlthmana or a deity.

अध्याय २४४

श्लोक 4

क्रीतलब्धाशनाः सर्वे स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् ।अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम्

krītalabdhāśanāḥ sarve svapeyuste pṛthakpṛthak / akṣāralavaṇānnāḥ syurnimajjeyuśca te tryaham

हिन्दी अर्थ

गौका दान देता है तो वह गौ समस्त पापोंकोवे उसको हलसे मारते-पीटते हैं, जिससे आहत विनष्ट कर देती है और उसको यमलोक न ले होकर वह इस प्रकार विलाप करता है--

English

Thus I have told you how a sinner falls into hell. Now I shall tell you how and where the virtuous go after death.

अध्याय २४४

श्लोक 5

अमांसभोजनाश्चाधः शयीरन्ब्रह्मचारिणः ।परस्परं न संस्पृष्टा दानाध्ययनवर्जिताः

amāṃsabhojanāścādhaḥ śayīranbrahmacāriṇaḥ / parasparaṃ na saṃspṛṣṭā dānādhyayanavarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

जाकर विष्णुलोकको पहुँचा देती है।

English

The virtuous obtain good yonis as directed by Yama. Immediately after the soul leaves the body, the Gandharvas come singing and dancing, adorned with garlands and anklets.

अध्याय २४४

श्लोक 6

मलिनाश्चाधोमुखाश्च दीना भोगविवर्जिताः ।अङ्गसंवाहनं केशमार्जनं वर्जयन्ति ते

malināścādhomukhāśca dīnā bhogavivarjitāḥ / aṅgasaṃvāhanaṃ keśamārjanaṃ varjayanti te

हिन्दी अर्थ

नामक पुरमें आ जाता है। वहाँपर सप्तमासिक सोदक पिण्डका सेवन करके आगे बढ़ते हुए

English

And then appear splendid aerial cars decorated widi sweet smelling garlands (which take the virtuous souls to heaven).

अध्याय २४४

श्लोक 7

मृन्मये पत्रजे वापि भुञ्जीरंस्ते च भाजने ।उवासन्तु ते कुर्युरेकाहमथ वा त्र्यहम्

mṛnmaye patraje vāpi bhuñjīraṃste ca bhājane / uvāsantu te kuryurekāhamatha vā tryaham

हिन्दी अर्थ

क्व सूनृपेशलकरैः पादसंवाहनं मम॥

English

Earth mingles with earth, water with water, fire with fire, air with air.

अध्याय २४४

श्लोक 8

गरुड उवाच ।आशौचिन इति प्रोक्तमाशौचस्य च वै प्रभो ।लक्षणं किं कियत्कालं भाव्यं वा तद्युतैर्नरैः

garuḍa uvāca / āśaucina iti proktamāśaucasya ca vai prabho / lakṣaṇaṃ kiṃ kiyatkālaṃ bhāvyaṃ vā tadyutairnaraiḥ

हिन्दी अर्थ

क्व दूतवञ्रप्रतिमकरैर्मत्यपदकर्षणम्।

English

Sky mingles with sky, pervading all around. In the body there exist love, anger and five organs*

अध्याय २४४

श्लोक 9

शृकृष्ण उवाच ।अपनोद्यन्त्विदं कालादिभिराशु निषेधकृत् ।पिण्डाध्ययनदानादेः पुङ्गतो ऽतिशयो हि तत्

śṛkṛṣṇa uvāca / apanodyantvidaṃ kālādibhirāśu niṣedhakṛt / piṇḍādhyayanadānādeḥ puṅgato 'tiśayo hi tat

हिन्दी अर्थ

हाय! कहाँ पुत्रोंके कोमल-कोमल हाथोसे मेरे

English

O Garua, there abide thieves in the body in the form of lovei anger and pride. Mind is the leader T>f all these.

अध्याय २४४

श्लोक 10

दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ।जनने ऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम्

daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate / janane 'pyevameva syānnipuṇaṃ śuddhimicchatām

हिन्दी अर्थ

मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी खग। दत्ता पापं दहेत् सर्वं मम लोकं तु सा नयेत्॥ (५। १२६-१२७)

English

These qualities inhere in the bodies of all creatures. Those who do not realize their self are nothing more than beasts.

अध्याय २४४

श्लोक 11

जन्मन्येकोदकानान्तुत्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ।शावस्य शेषाच्छुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः

janmanyekodakānāntutrirātrācchuddhiriṣyate / śāvasya śeṣācchudhyanti tryahādudakadāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षिस गरुडपुराण

English

Thus I have told you about the fourfold body. Formerly, eightyfour yonis were created [for the jiva to pass through].

अध्याय २४४

श्लोक 12

आदन्तजननत्सद्य आ चौलान्नैशिकी स्मृता ।त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम्

ādantajananatsadya ā caulānnaiśikī smṛtā / trirātramā vratādeśāddaśarātramataḥ param

हिन्दी अर्थ

पैर दाबे जाते थे और कहाँ आज इन यमदूतोंके होकर वह इस प्रकार विलाप करता है--

English

While narrating about the hell I told you about all these—that are born from the earth, from the sweat, from the eggs and from the embryo.

अध्याय २४४

श्लोक 13

आशौचं ते समाख्यातं संक्षेपात्प्रकृतं ब्रुवे ।जलं त्रिदिवमाकाशे स्थाप्यं क्षीरञ्च मृन्मये

āśaucaṃ te samākhyātaṃ saṃkṣepātprakṛtaṃ bruve / jalaṃ tridivamākāśe sthāpyaṃ kṣīrañca mṛnmaye

हिन्दी अर्थ

वञ्रसदृश कठोर हाथोंसे पैर पकड़कर मुझे निर्दयतापूर्वक घसीटा जा रहा है! दसवें मासमें वहींपर पिण्ड और जलका उपभोग करके वह (जीव) पुनः आगेकी ओर

English

I shall tell you more as and when necessary or do you possess a desire to ask more?

अध्याय २४४

श्लोक 14

अत्र स्नाहि पिबात्रेति मन्त्रेणानेन काश्यप ।काष्ठत्रये गुणैर्बद्धे प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे

atra snāhi pibātreti mantreṇānena kāśyapa / kāṣṭhatraye guṇairbaddhe prītyai rātrau catuṣpathe

हिन्दी अर्थ

सरकने लगता है। ग्यारहवाँ मास पूर्ण होते ही वह “रौद्रपुर' पहुँच जाता है। मार्गमें यमदूत जैसे ही उसकी पीठपर प्रहार करते हैं, वह चिल्लाते हुए इस प्रकार विलाप करता है--

English

Whatever sin a man commits consciously or uncons¬ ciously stands in need of puriiicaiion by means of atonement.

अध्याय २४४

श्लोक 15

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा सप्तमे नवमे तथा ।अस्थिसंचयनं कार्यं दिने तद्गोत्रजैः सह

prathame 'hni tṛtīye vā saptame navame tathā / asthisaṃcayanaṃ kāryaṃ dine tadgotrajaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

कहाँ मैं रूईसे बने हुए अत्यन्त कोमल गद्देपर लेटकर प्रतिक्षण करवटें बदलता था और कहाँ आज यमदूतोंके हाथोंसे निर्दयतापूर्वक मारी जा रही लाठियोंके प्रहारसे कटी पीठसे करवट बदल रहा हूँ!

English

Or half of that or half of tht or half of the half of that. Then as far as he can he should donate ten gifts. Now hear about them.

अध्याय २४४

श्लोक 16

तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानां विधीयते ।योग्याः सर्वक्रियाणां च समानसलिलास्तथा

tadūrdhvamaṅgasaṃsparśaḥ sapiṇḍānāṃ vidhīyate / yogyāḥ sarvakriyāṇāṃ ca samānasalilāstathā

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! इसके पश्चात् वह जीव पृथ्वीपर दिये गये जलसहित् पिण्डको खाकर ' पयोवर्षण' नामक नगरको ओर प्रस्थान करता है। रास्तेमें यमदूत कुल्हाड़ीसे उसके सिरपर प्रहार करते हैं। हताहत

English

Cow, earth, gingeily seeds, gold, butter, cloth, grains sugar, silver and salt--these are known as ten gifts.

अध्याय २४४

श्लोक 17

प्रेतपिण्डं बहिर्दद्याद्दर्भमात्रविवर्जितम् ।प्रागुदीच्यां चरुं कृत्वा स्नात्वा प्रयतमानसः

pretapiṇḍaṃ bahirdadyāddarbhamātravivarjitam / prāgudīcyāṃ caruṃ kṛtvā snātvā prayatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर वह इस प्रकारका विलाप करता है-- क्व भृत्यकोमलकरेर्गन्धतैलावसेचनम्॥ कव कीनाशानुगैः क्रोधात्कुठारैः शिरसि व्यथा।

English

He should make these gifu to those who have coroe during atonement. Then to cross the river Voitarafl full of pus and blood, at Yaina*s door he should donate the Vaitarai; cow.

अध्याय २४४

श्लोक 18

भूमावसंस्कृतानां च संस्कृतानां कुशेषु च ।नवभिर्दिवसैः पिण्डान्नव दद्यात्समाहितः

bhūmāvasaṃskṛtānāṃ ca saṃskṛtānāṃ kuśeṣu ca / navabhirdivasaiḥ piṇḍānnava dadyātsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हाय! कहाँ भृत्योंके कोमल-कोमल हाथोंसे मेरे सिरपर सुवासित तेलकी मालिश होती थी और कहाँ आज क्रोधसे परिपूर्ण यमदूतोंके हाथोंसे मेरे इस सिरपर कुल्हाड़ियोंका प्रहार हो रहा है!

English

Umbrella, shoes, clothes, ring, gourd, seat, vessel and food—these are the eight kinds of pada.

अध्याय २४४

श्लोक 19

दशमं पिण्डमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् ।असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यति वा पुमान्

daśamaṃ piṇḍamutsṛjya rātriśeṣe śucirbhavet / asagotraḥ sagotro vā yadi strī yati vā pumān

हिन्दी अर्थ

इस पयोवर्षण नामक नगरमें वह मृतक ऊनाब्दिक

English

A vessel full of gingeily seeds or butter and a bed with all its epuipment should be gifted or all those articles which are liked by the donor.

अध्याय २४४

श्लोक 20

प्रथमे ऽहनि यो दद्यात्स दशाहं समापयेत् ।शालिना सक्तुभिर्वापि शाकैर्वाप्यथ निर्वपेत्

prathame 'hani yo dadyātsa daśāhaṃ samāpayet / śālinā saktubhirvāpi śākairvāpyatha nirvapet

हिन्दी अर्थ

अरे! कहाँ परस्पर प्रिय वार्तालापोंके द्वारा इस जिह्वाके रसमाधुर्यकी प्रशंसा की जाती थी, कहाँ आज मुँह खोलनेमात्रपर ही तलवारके समान तीक्ष्ण छूरी आदिके द्वारा मेरी उसी जिह्वाको काट

English

Horse, chariot, she-buffalo, fan and cloth—-all these should be given to the brahmanas.

अध्याय २४४

श्लोक 21

प्रथमे ऽहनि यद्द्रव्यं तदेव स्याद्दशाहिकम् ।यावदाशौचमेकैकस्याञ्जलेर्दानमुच्यते

prathame 'hani yaddravyaṃ tadeva syāddaśāhikam / yāvadāśaucamekaikasyāñjalerdānamucyate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उसी नगरमें बह मृतक वार्षिक पिण्डोदक तथा श्राद्धमे दिये गये अन्य पदार्थीका सेवन कर आगेकी ओर बढ़ता है। पिण्डज शरीरमें प्रविष्ट होकर वह “बहुभीति” नामक नगरमें जाता है। वह मार्गमें अपने

English

Whatever gifts a man has given himself they all stand in his favour (at the hour of death).

अध्याय २४४

श्लोक 22

यद्वा यस्मिन्दिने दानं तस्मिंस्तद्दिनसंख्यया ।दशाहे ऽञ्जलयः पक्षिन्पञ्चाशदन्तिमे

yadvā yasmindine dānaṃ tasmiṃstaddinasaṃkhyayā / daśāhe 'ñjalayaḥ pakṣinpañcāśadantime

हिन्दी अर्थ

पापका प्रकाशन और स्वयंकी निन्दा करता है। यमपुरीके इस मार्गमें स्त्री भी इसी-इसी प्रकारका विलाप करती है। इसके बाद वह मृतक अत्यन्त निकट ही स्थित यमपुरीमें जाता है। वह याम्यलोक चौवालीस योजनमें

English

O bird, the man who has completed atonement In all its parts is placed in heaven, after all his sins arc washed away.

अध्याय २४४

श्लोक 23

द्विवृद्ध्या वा भवेत्पक्षिन्नञ्जलीनां शतं पुनः ।यदाहि त्र्यहमाशौचं तदा वाञ्जलयो दश

dvivṛddhyā vā bhavetpakṣinnañjalīnāṃ śataṃ punaḥ / yadāhi tryahamāśaucaṃ tadā vāñjalayo daśa

हिन्दी अर्थ

श्राद्धका दुःखपूर्वक उपभोग करता है। तदनन्तर विस्तृत है । उसमें श्रवण नामक तेरह प्रतीहार हैं । उन वर्ष बीतते ही वह ' शीताढ्य' नगरकी ओर चल प्रतीहारोंको श्रवणकर्म करनेसे प्रसन्नता होती है । देता है। मार्गमें बढ़ते हुए उस मृतककी जिह्वाको अन्यथा वे क्रुद्ध होते हैं। ऐसे लोकमें पहुँचनेके यमदूत छूरीसे काट डालते हैं, जिससे दुःखित पश्चात् प्राणी मृत्युकाल तथा अन्तक आदिके मध्यमें

English

Whosoever gives the eight gifts lives in the abode of the Gandharvas.

अध्याय २४४

श्लोक 24

त्रयो ऽञ्जलय एवं तु प्रथमे ऽहनिवै तदा ।चत्वारस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये स्युस्त्रयस्तथा

trayo 'ñjalaya evaṃ tu prathame 'hanivai tadā / catvārastu dvitīye 'hni tṛtīye syustrayastathā

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प वृषोत्सर्गकी महिमामे राजा वीरवाहनकी कथा ४८३

English

He gets shelter even in the tortuous hell named Raudra where the sinners are burnt. If he gifct an umbrella, he encounters the comforting shade in the way.

अध्याय २४४

श्लोक 25

शताञ्जलि यदा पक्षिन्नाद्ये त्रिंशत्तदाहनि ।चत्वारिंशद्द्वितीये ऽह्नि त्रिंशदह्नि तृतीयके

śatāñjali yadā pakṣinnādye triṃśattadāhani / catvāriṃśaddvitīye 'hni triṃśadahni tṛtīyake

हिन्दी अर्थ

स्थित क्रोधसे लाल-लाल नेत्रोंवाले काले पहाड्के कानोंमें कुण्डल और सिरपर मुकुट धारण किये समान भयंकर आकृतिसे युक्त यमराजको देखता हुए शोभासम्पन्न यमराजका दर्शन करते हैँ। है। विशाल दाँतोंसे उनका मुखमण्डल बड़ा ही चूँकि वहाँ जीवको बहुत भूख लगती है, भयानक लगता है । उनकी भ्रू-भंगिमाएँ तनी रहती इसलिये एकादशाह, द्वादशाह, षण्मास तथा वार्षिक

English

So also he passes comfortably through the fierce Aiipacravana. If he gifts sho he moves there too mounting a hone.

अध्याय २४४

श्लोक 26

एवं जलस्याञ्जलयो विभाज्याः पक्षयोर्द्वयोः ।सर्वेषु पितृकार्येषु पुत्रो मुक्यो ऽधिकारवान्

evaṃ jalasyāñjalayo vibhājyāḥ pakṣayordvayoḥ / sarveṣu pitṛkāryeṣu putro mukyo 'dhikāravān

हिन्दी अर्थ

हैं, जिससे उनकी आकृति भयानक प्रतीत होती है। तिथिपर बहुत-से ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए। अत्यन्त विकृत मुखाकृतियोंसे युक्त सैकड़ों व्याधियाँ है खगश्रेष्ठ! जो व्यक्ति पुत्र, स्त्री तथा अन्य सगे- उनको चारों ओरसे घेरे रहती हैं। उनके एक हाथमें सम्बन्धियोंके द्वारा कहे गये उनके स्वार्थको ही दण्ड और दूसरे हाथमें भैरव-पाश रहता है। जीवनपर्यन्त सिद्ध करता है और अपने परलोकको

English

If be gifts food and seat he eats sitting comfortably in the way. If he gifts a waier*jar he feels comfortable even in the waterless region.

अध्याय २४४

श्लोक 27

पिण्डप्रसेकस्तूष्णीञ्च पुष्पधूपादिकं तथा ।दशमे ऽहनि सम्प्राप्ते स्नानं ग्रामाद्वहिश्चरेत्

piṇḍaprasekastūṣṇīñca puṣpadhūpādikaṃ tathā / daśame 'hani samprāpte snānaṃ grāmādvahiścaret

हिन्दी अर्थ

यमलोकमें पहुँचा हुआ जीव यमके द्वारा बनानेके लिये पुण्यकर्म नहीं करता, वही अन्तमें बतायी गयी शुभाशुभ गतिको प्राप्त करता है। जैसा कष्ट प्राप्त करता है। मैंने तुमसे पहले कहा है, उसी प्रकारकी पापात्मक है गरुड! मृत्युके पश्चात् संयमनीपुरको जानेवाले गति पापी जीवको प्राप्त होती है। जो लोग छत्र, प्राणीकी जो गति होती है और वर्षपर्यन्त जो कृत्य

English

He who gifts clothes and ornaments liberally is not tortured by the fierce messengers of Yama who are black and ydlow in colour.

अध्याय २४४

श्लोक 28

तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च ।विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्त्रियो वाहनं तथा

tatra tyājyāni vāsāṃsi keśaśmaśrunakhāni ca / vipraḥ śudhyatyapaḥ spṛṣṭvā kṣattriyo vāhanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पादुका और घरका दान देते हैं, जो लोग पुण्यकर्म किये जाते हैं, उसको मैंने कहा। अब और क्या करते हैं, वे वहाँपर पहुँचकर सौम्य स्वरूपवाले, सुनना चाहते हो? (अध्याय ५)

English

O bird, if a vessel full of gingelly seeds is donated to a Brihmana it destroys all the three types of sins bom out of his voice, body and mind.

अध्याय २४४

श्लोक 29

वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा शूद्रो यष्टिं कृतक्रियः ।मृतादल्पवयोभिश्च सपिण्डैः परिवापनम्

vaiśyaḥ pratodaṃ raśmīnvā śūdro yaṣṭiṃ kṛtakriyaḥ / mṛtādalpavayobhiśca sapiṇḍaiḥ parivāpanam

हिन्दी अर्थ

वृषोत्सर्गकी महिमामें राजा वीरवाहनकी कथा, देवर्षि नारदके पूर्वजन्मके इतिहासवर्णनमें सत्संगति और भगवद्धक्तिका माहात्म्य, वृषोत्सर्गके प्रभावसे राजा वीरवाहनको

English

If be donates to a BMhma % milk-yielding buffalo with her plump hind pacts, and a golden ornament cm her forehea4i accompanied by her satiated cMf» whpt wonder there that he attains heaven.

अध्याय २४४

श्लोक 30

कार्यन्तु षोडशी षड्भिः पिण्डैर्दशभिरैव च ।प्रथमा मलिना ह्येतैरादशाहं मृतेर्भवेत्

kāryantu ṣoḍaśī ṣaḍbhiḥ piṇḍairdaśabhiraiva ca / prathamā malinā hyetairādaśāhaṃ mṛterbhavet

हिन्दी अर्थ

पुण्यलोककी प्राप्ति

English

Afreet sacrifice perfixmed by a u&ivenal monarch (in which Ibe tributvy pHnow also wok part) at the time of hU corooaiion at a mark of his uadiqailed soeerd f aty.

अध्याय २४४

श्लोक 31

दिनानि दश यान्षिण्डान्कुर्वन्त्यत्र सुतादयः ।प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागैः खगोत्तम

dināni daśa yānṣiṇḍānkurvantyatra sutādayaḥ / pratyahaṃ te vibhajyante caturbhāgaiḥ khagottama

हिन्दी अर्थ

गरुडने कहा--हे प्रभो! जो तीर्थ-सेवन और जिसका वर्णन ब्रह्माके पुत्र महर्षि वसिष्ठने राजा दानमें निरन्तर लगा है तथा अन्य साधनोंसे भी वीरवाहनसे किया था। सम्पन्न है, उसे भी वृषोत्सर्ग किये बिना परलोकमें प्राचीन समयकी बात है, विराधनगरमें वीरवाहन सद्रति नहीं प्राप्त होती । इसलिये मनुष्यको वृषोत्सर्ग नामक एक धर्मात्मा, सत्यवादी, दानशील और

English

He who donates water and salt gels enjoyment in distress.

अध्याय २४४

श्लोक 32

भागद्वयेन देहः स्यात्तृतीयेन यमानुगाः ।तृप्यन्ति हि चतुर्थेन स्वयमप्युपजीवति

bhāgadvayena dehaḥ syāttṛtīyena yamānugāḥ / tṛpyanti hi caturthena svayamapyupajīvati

हिन्दी अर्थ

अवश्य करना चाहिए। ऐसा मैंने आपसे सुन विप्रोंको संतुष्ट करनेवाले राजा रहते थे। किसी लिया। इस वृषोत्सर्गका फल क्या है? प्राचीन समय वे शिकार खेलनेके लिये वनमें गये। कुछ समयमें इस यज्ञको किसने किया? इसमें किस पूछनेकी जिज्ञासासे वे वसिष्ठमुनिके आश्रममें जा प्रकारका वृष होना चाहिए? विशेष रूपसे इस पहुँचे। वहाँ आसन ग्रहण कर विनम्रतासे झुके हुए

English

He who donates food with a heart purified by faith is satiated even without food.

अध्याय २४४

श्लोक 33

अहोरात्रैस्तु नवभिर्देहो निष्पत्तिमाप्नुयात् ।शिरस्त्वाद्येन पिण्डेन प्रेतस्य क्रियते तथा

ahorātraistu navabhirdeho niṣpattimāpnuyāt / śirastvādyena piṇḍena pretasya kriyate tathā

हिन्दी अर्थ

कार्यको किस समय करना चाहिए और इसको राजाने ऋषियोंकी संसदमें मुनिको नमस्कार करके करनेकी कौन-सी विधि बतायी गयी है ? यह सब पूछा। बतानेकी कृपा करें। राजाने कहा--हे मुने ! मैंने यथाशक्ति प्रयत्रपूर्वक

English

If he accepts saonyisa as prescribed in the sacred texts he is not reborn but is merged into Brahma itself.

अध्याय २४४

श्लोक 34

द्वितीयेन तु कर्णाक्षिनासिकं तु समासतः ।गलांसभुजवक्षश्च तृतीयेन तथा क्रमात्

dvitīyena tu karṇākṣināsikaṃ tu samāsataḥ / galāṃsabhujavakṣaśca tṛtīyena tathā kramāt

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--हे खगेश्वर! मैं उस अनेक धार्मिक कृत्य किये हैं, फिर भी यमराजके महापुण्यशाली इतिहासका वर्णन कर रहा हूँ, कठोर शासनको सुनकर मैं हृदयमें बहुत ही भयभीत

English

If he dies at a sacred place he attains moka (release from re-birth] after dying there. If he dies in the way, each and every step he has taken in reaching this place procures for him the fruit of performing a sacrifice. There it no doubt in this.

अध्याय २४४

श्लोक 35

चतुर्थेन च पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदं तथा ।जानुजङ्घं तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा

caturthena ca piṇḍena nābhiliṅgagudaṃ tathā / jānujaṅghaṃ tathā pādau pañcamena tu sarvadā

हिन्दी अर्थ

हूँ। है कृपानिधान! महाभाग! क्रषिवर! मुझे यम, यमदूत और देखनेमें अतिशय भयंकर लगनेवाले नरकलोकोंको न देखना पड़े, ऐसा कोई उपाय बतानेकी कृपा करें।

English

If he undertakes a fast unto death he does not return to this world, O bird.

अध्याय २४४

श्लोक 36

सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः ।दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्यन्तु नवमेन च

sarvamarmāṇi ṣaṣṭhena saptamena tu nāḍayaḥ / dantalomānyaṣṭamena vīryantu navamena ca

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठने कहा--हे राजन्! शास्त्रवेत्ता अनेक प्रकारके धर्मोका वर्णन करते हैं, किंतु कर्ममार्गसे विमोहित जन सूक्ष्मतया उनको नहीं जानते। दान, तीर्थ, तपस्या, यज्ञ, संन्यास तथा पितृक्रिया आदि

English

I have given the answer to your queries about gifts. Now, I shall tell you about the obsequies and the funeral rites of the deceased.

अध्याय २४४

श्लोक 37

दशमेन तु पूर्णत्वं तृप्तता क्षुद्विपर्ययः ।मध्यमां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व मे

daśamena tu pūrṇatvaṃ tṛptatā kṣudviparyayaḥ / madhyamāṃ ṣoḍaśīṃ vacmi vainateya śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

सभी धर्म हैं, उन धर्मोमें भी वृषोत्सर्गका विशेष महत्त्व है। मनुष्यको बहुत-से पुत्रोंकी अभिलाषा करनी चाहिए। यदि उनमेंसे एक भी पुत्र गया- तीर्थमें जाय, अश्वमेधयज्ञ करे अथवा नील वृषभ

English

Having clothed it afresh they should smear the body with the sandaj-paste. The son or the successor should perfonn the dcoddUUi rite afterwards.

अध्याय २४४

श्लोक 38

विष्णवादिविष्णुपर्यन्तान्येकादश तथा खग ।श्राद्धानि पञ्च देवानामित्येषां मध्यषीडशी

viṣṇavādiviṣṇuparyantānyekādaśa tathā khaga / śrāddhāni pañca devānāmityeṣāṃ madhyaṣīḍaśī

हिन्दी अर्थ

यथाविधि छोड़े तो जाने-अनजाने किये गये ब्रह्महत्या आदि पाप भी विनष्ट हो जाते हैं। यह शुद्धि नील वर्णके वृषभका उत्सर्ग अथवा समुद्रमें स्नान करनेसे भी हो सकती है। है राजेन्द्र! जिसके एकादशाहमें

English

Then the arraagement for cremating the corpse should be made as far as the means allow.

अध्याय २४४

श्लोक 39

निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः ।एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गो ऽपि तत्र वै

nimittaṃ durmatiṃ kṛtvā yadi nārāyaṇo baliḥ / ekādaśāhe kartavyo vṛṣotsargo 'pi tatra vai

हिन्दी अर्थ

वृषोत्सर्ग नहीं होता, उसका प्रेतत्व स्थिर ही रहता है। मात्र श्राद्ध करनेसे क्या लाभ होगा? जिस- किसी भाँति नगर अथवा तीर्थमें वृषोत्सर्ग अवश्य

English

The following four should not be undertaken to the cremation rite: avihaoa arcana, patrilambha and avagihana.

अध्याय २४४

श्लोक 40

एकादशाहे प्रेतस्य यस्यात्सृज्येत नो वृषः ।प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

ekādaśāhe pretasya yasyātsṛjyeta no vṛṣaḥ / pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

हिन्दी अर्थ

हे खगेश! वृष-यज्ञके द्वारा प्रेतत्वसे मुक्ति प्राप्त होती है, अन्य साधनोंसे नहीं। जो वृषभ शुभ लक्षणोंसे समन्वित युवा तथा कृष्ण गल-कम्बलवाला हो और सहैव जो गायोंके झुंडमें घूमनेवाला हो,

English

The fiveart ides common to every sacrifice should not be there. The libation of water should be given but not the trio:

अध्याय २४४

श्लोक 41

अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् ।निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत्

akṛtvā yadvṛṣotsargaṃ kṛtaṃ vai piṇḍapātanam / niṣphalaṃ sakalaṃ vidyātpramītāya na tadbhavet

हिन्दी अर्थ

उस वृषभको विधि-विधानसे चार अथवा दो या एक बछियाके साथ पहले उसका विवाह करना चाहिए। तदनन्तर माङ्गलिक द्रव्यों एवं मन्त्रोंके साथ उन सबका उत्सर्ग किया जाय 'इहरतीति०'

English

Svadh&-Vicana» Aiis and Tilaka> O bird. A vessel full of mustard should be given. Iron should also be gifted.

अध्याय २४४

श्लोक 42

वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले ।पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा

vṛṣotsargādṛte nānyatkiñcidasti mahītale / putraḥ patnyatha dauhitraḥ pitā vā duhitātha vā

हिन्दी अर्थ

इन छः मन्त्रोंसे अग्निदेवको आहुति देनी चाहिए । कार्तिक, माघ और वैशाखकी पूर्णिमा, संक्रान्ति,

English

Holding gingelly seeds, darbha, clarified butter, the sons and other relatives go round the pyre reciting gatha or the sukta of Yama.

अध्याय २४४

श्लोक 43

मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः ।चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः

mṛtādanantaraṃ tasya dhruvaṃ kāryo vṛṣotsavaḥ / caturvatsatarīyukto yasyotsṛjyeta vā vṛṣaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षयतिथि वृषोत्सर्गके लिये विशेष रूपसे प्रशस्त मानी जाती है। “जो वृषभ लाल वर्णका हो और उसका मुँह-पूँछ पाण्डु (श्वेत-पीतमिश्रित) हो, खुर और सींगोंका वर्ण पीत हो, वह नीलवृषभ

English

Taking cow, horse, man and bull everyday Yama is not satiated just as a wicked person is not satiated with wine.

अध्याय २४४

श्लोक 44

अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् ।एकादशे ऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि

alaṅkṛto vidhānena pretatvaṃ tasya no bhavet / ekādaśe 'hni samprāpte vṛṣālābho bhavedyadi

हिन्दी अर्थ

जो वृषभ श्वेत वर्णका होता है वह ब्राह्मण है, जो लोहित वर्णका है वह क्षत्रिय है, जो पीत वर्णका है वह वैश्य है और जो कृष्ण वर्णका है वह शूद्र है। अतः ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्य वर्णको

English

They should recite the gdthd! or the hymn apeta in the way. The relatives accompany the corpse to a forest in the southern direction.

अध्याय २४४

श्लोक 45

दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः ।वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव (लाभ) कथञ्चन

darbhaiḥ piṣṭaistu sampādya taṃ vṛṣaṃ mocayedvudhaḥ / vṛṣotsarjanavelāyāṃ vṛṣābhāva (lābha) kathañcana

हिन्दी अर्थ

अपने वर्णके अनुसार वृषोत्सर्ग करना चाहिए अथवा रक्तवर्णका ही वृषभ सबके लिये कल्याणप्रद है। पिता, पितामह तथा प्रपितामह पुत्रके उत्पन्न होनेपर यही आशा करते हैं कि यह मेरे लिये

English

O bird, in the aforesaid manner the two iraddhas should be perfoitned in the way.

अध्याय २४४

श्लोक 46

मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् ।यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशे ऽहनि

mṛttikābhistu darbhairvā vṛṣaṃ kṛtvā vimocayet / yadiṣṭaṃ jīvatastasya dadyādekādaśe 'hani

हिन्दी अर्थ

वृषोत्सर्ग करेगा। वृषोत्सर्गके समय इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः॥

English

Then the corpse should be laid lightly on the earth with its head to the south and the aforesaid sraddha should be performed. The sons should fetch dry grass, dry pieces of wood and gingelly seeds.

अध्याय २४४

श्लोक 47

मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा ।विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये

mṛtamuddiśya dātavyaṃ śayyādhenvādikaṃ tathā / viprānbahūn bhojayīta pretasya kṣudviśāntaye

हिन्दी अर्थ

गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर॥ धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष।

English

If these are fetched by a Sudra each and every act done in favour of the deceased would go futile. The performer of the funeral rite should wear the sacred thread over the right

अध्याय २४४

श्लोक 48

तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् ।द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा

tṛtīyāṃ ṣoḍaśīṃ vacmi vainateya śṛṇuṣva tām / dvādaśa pratimāsyāni ādyaṃ ṣāṇmāsikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हे धर्म! आप इस वृषभरूपमें संसारको आनन्द प्रदान करनेवाले देव हैं। आप ही अष्टमूर्ति शिवके अधिष्ठान हैं। अतः मुझे शान्ति प्रदान करें। आप गङ्गा-यमुनाका जल पियें। अन्तर्वेदीमें घास चरें

English

A ffioui WM iMt not belongiag to sny oct of the Vedis,

अध्याय २४४

श्लोक 49

सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता ।द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिके ऽब्दिके

sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva tṛtīyā ṣoḍaśī matā / dvādaśāhe tripakṣe ca ṣaṇmāse māsike 'bdike

हिन्दी अर्थ

और है वृष! धर्मराजके सामने मेरे पुण्यकर्मकी

English

RV. 10.14.9.

अध्याय २४४

श्लोक 50

तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः ।यस्यैता नि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश

tṛtīyāṃ ṣoḍaśīmenāṃ vadanti matabhedataḥ / yasyaitā ni na dattāni pretaśrāddhāni ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारका निवेदन करते हुए संस्कर्ताको

English

O bird, an altar should be made there as prescribed. The cloth for the corpse should be torn into twofold pieces and the corpse should be covered with the one-half.

अध्याय २४४

श्लोक 51

पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ।एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम्

piśācatvaṃ sthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi / ekādaśe dvādaśe vā dine ādyaṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

अन्य पुण्यकाल, व्यतिपात तथा तीर्थमें और पिताकी चाहिए कि वृषभके दाहिने कन्धेपर त्रिशूल और

English

The other half should be spread over the earth. The pipdd should be kept in the hand of the deceased as stated before.

अध्याय २४४

श्लोक 52

मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग ।एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत

māsādau pratimāsañca śuddhaṃ mṛtatithau khaga / ekenāhnā tribhirvāpi hīneṣu vinatāsuta

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प वृषोत्सर्गकी महिमामे राजा वीरवाहनकी कथा ४८५

English

The corpse should be anointed with the clarified butter. Now hear about the pi<i*vidki for the deceased prior to his cremation.

अध्याय २४४

श्लोक 53

मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि ।श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके

māsaṣaṇmāsavarṣeṣu tripakṣeṣu bhavanti hi / śrāddhānyathasyātsāpiṇḍyaṃ pūrṇe varṣe tadardhake

हिन्दी अर्थ

बायें ऊरुभागमें चक्रका चिह्न अंकित करके विभ्रम है ? वह ब्राह्मण इस प्रकारकी शंका कर ही पुष्प तथा अक्षत आदिसे बछियाके सहित उस रहा था कि वे चारों पुरुष उसको लेकर राजाके वृषभकी पूजा करके विधिवत् बन्धनमुक्त कर दे। पास गये। स्वर्णजटित उस राजप्रासादके बीच

English

By virtue of the aforesaid five pids, the departed soul attains fitness for becoming a mane {pit) • Or else, it attains the form of a demon.

अध्याय २४४

श्लोक 54

त्रिपक्षे ऽभ्युदये वापि द्वादशाहे ऽथ वा नृणाम् ।आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात्

tripakṣe 'bhyudaye vāpi dvādaśāhe 'tha vā nṛṇām / ānantyātkuladharmāṇāṃ puṃsāñcaivāyuṣaḥ kṣayāt

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजीने कहा--हे राजन्! आप भी विधिवत् स्थित राजाको वह ब्राह्मण एकटक देखता ही रह

English

Having cleansed and smeared the ground at the altar, the fire should be lit as prescribed.

अध्याय २४४

श्लोक 55

अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते ।सपिण्डीकरणेष्वेवं विधिं पक्षीन्द्र मे शृणु

asthiratvāccharīrasya dvādaśāhe praśasyate / sapiṇḍīkaraṇeṣvevaṃ vidhiṃ pakṣīndra me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

वृषोत्सर्ग करें, अन्यथा सभी साधनोंसे सम्पन्न होनेपर भी आपको सदृति नहीं प्राप्त हो सकती है। राजन्! पहले त्रेतायुगमें विदेहनगरमें धर्मवत्स नामका एक ब्राह्मण था, जो अपने वर्णानुसार

English

'You are the creator of creatures, the birth-place of the world, the protector of the people. Please therefore, consume the corpse and carry the soul to the heaven*'—having thus worshipped the deity the meat-devouring fire-

अध्याय २४४

श्लोक 56

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि काश्यप ।तिलगन्धोदकैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम्

ekoddiṣṭavidhānena kāryaṃ tadapi kāśyapa / tilagandhodakairyuktaṃ kuryātpātracatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

कर्ममें अहर्निश निरत, विद्वान्, विष्णुभक्त, अत्यन्त तेजस्वी और यथालाभसे संतुष्ट रहता था। एक बार पितृपर्वके आनेपर वह कुश लेनेके लिये वनमें गया वहाँ इधर-उधर घूमता हुआ वह कुश और

English

Then having reached water and washed cloth, they should wAr the same saying for the deceased—we are taking bath.

अध्याय २४४

श्लोक 57

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पित्र्यं पात्रत्रयं तथा ।सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं खग त्रिषु

pātraṃ pretasya tatraikaṃ pitryaṃ pātratrayaṃ tathā / secayetpitṛpātreṣu pretapātraṃ khaga triṣu

हिन्दी अर्थ

गया । वहाँपर एक महादिव्य सिंहासन था, जहाँ छत्र और चँवर डुलाये जा रहे थे। उसके ऊपर स्वर्णनिर्मित मुकुट धारण किया हुआ महान् शोभा- सम्पन्न राजा बैठा हुआ था। वन्दीजन उसका

English

gratified, be gratified with this pinda, O preta of such and such gotra. Let thb water reach you,* reciting this formula he should let the water go down.

अध्याय २४४

श्लोक 58

चतुरो निर्वपेत्पिण्डान्पूर्वन्तेषु समापयेत् ।ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते

caturo nirvapetpiṇḍānpūrvanteṣu samāpayet / tataḥ prabhṛti vai pretaḥ pitṛsāmānyamaśnute

हिन्दी अर्थ

गुणगान कर रहे थे ।

English

After giving the water offerings he should cleanse his teeth, 0 bird. The water-offering shall be done regularly for nine days by all Ms kith and kin.

अध्याय २४४

श्लोक 59

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते खगेश्वर ।श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन्

tataḥ pitṛtvamāpanne tasminprete khageśvara / śrāddhadharmairaśeṣaistu tatpūrvānarcayetpitṝn

हिन्दी अर्थ

राजा उस ब्राह्मणको देखकर खड़ा हो गया और उसने मधुपर्क तथा आसनादि प्रदान कर उनकी विधिवत् पूजा की। तत्पश्चात् अत्यन्त

English

Then coming out of water, they wear the same clothes as before, while they wrinse the bathing dress which they spread over the clean earth (for drying).

अध्याय २४४

श्लोक 60

एकचित्यारोहणे च एकाह्नि मरणे तथा ।सापिण्ड्यन्तु स्त्रिया नास्ति मृते भर्तुः स्त्रियो भवेत्

ekacityārohaṇe ca ekāhni maraṇe tathā / sāpiṇḍyantu striyā nāsti mṛte bhartuḥ striyo bhavet

हिन्दी अर्थ

पलाशके पत्तोंको एकत्र करने लगा। एकाएक प्रसन्‍नचित्त होकर वह राजा उन विप्रदेवसे इस

English

They should abstain from shedding tears while giving the water-offerings after cremation. But if they shed tears and vomit cough, the departed spirit consumes the same helplessly.

अध्याय २४४

श्लोक 61

पाकैक्यमथ कालैक्यं कर्त्रैक्यञ्च भवेत्खग ।श्राद्धादौ सह दाहे च पतिपत्न्योर्न संशयः

pākaikyamatha kālaikyaṃ kartraikyañca bhavetkhaga / śrāddhādau saha dāhe ca patipatnyorna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँपर देखनेमें अत्यन्त सुन्दर चार पुरुष आये और उस ब्राह्मणको पकड़कर आकाशमार्गसे लेकर

English

Hence, they should neither weep nor cou. The entire ritual should be performed according to the means.

अध्याय २४४

श्लोक 62

भर्तुर्मृततिथेरन्यतिथौ चितिमथारुहेत् ।तांमृताहनि तु सम्प्राप्ते पृथक् पिण्डेन योजयेत्

bharturmṛtatitheranyatithau citimathāruhet / tāṃmṛtāhani tu samprāpte pṛthak piṇḍena yojayet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको पकड़कर बहुत-से वृक्षोंबाले घनघोर

English

One who ascends the pyre and follows up her hus¬ band stays in heaven for a period equal to the number of hair on the body, three amd a half crore.

अध्याय २४४

श्लोक 63

प्रत्यब्दञ्च युगपत्तु समापयेत्

pratyabdañca yugapattu samāpayet

हिन्दी अर्थ

प्रकार कहने लगा--हे प्रभो! आज आप-जैसे धर्मपरायण विष्णुभक्तका दर्शन हुआ है, इससे मेरा जन्म सफल हो गया । मेरा यह कुल भी पवित्र हो उठा तदनन्तर राजाने उस ब्राह्मणको प्रणाम किया

English

Just as the snake-charmer takes out the snake from the hole so also she takes out her husband from hell and enjoys with him in paradise.

अध्याय २४४

श्लोक 64

यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिण्डीकरणं भवेत् ।मासिकञ्चोदकुम्भञ्च देयं तस्यापि वत्सरम्

yasya saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet / māsikañcodakumbhañca deyaṃ tasyāpi vatsaram

हिन्दी अर्थ

वन, पर्वतोंके दुर्गाको पार कराते हुए एक वनसे और बहुत प्रकारसे उनको संतुष्ट करके अपने दूसरे बनके मध्य ले गये । है राजन्! वहाँपर उस दूतोंसे कहा--हे दूतो! ये ब्राह्मणदेव जहाँसे आये ब्राह्मणने एक बहुत बडा नगर देखा। वह नगर हुए हैं, पुनः तुम सब इन्हें वहीं ले जाकर पहुँचा मुख्यद्वारसे समन्वित तथा अनेक प्रासादोंसे सुशोभित आओ। ऐसा सुनकर उन ब्राह्मणश्रेष्ठने राजासे

English

She who ascends the pyre goes to heaven. She is praised by the celestial nymphs and enjoys with her husband so long as the fourteen Indras rule in heaven successively.

अध्याय २४४

श्लोक 65

नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश ।एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि

navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyapi ca ṣoḍaśa / ekenaiva tu kāryāṇi saṃvibhaktadhaneṣvapi

हिन्दी अर्थ

वस्तुओं और नर-नारीसे युक्त उस नगरमें तुरहियोंकी है राजन्! यह कौन-सा देश है? यहाँपर ये ध्वनि हो रही थी। वीणा और नगाडे बज रहे थे। उत्तम, मध्यम और अधम चरित्रवाले लोग कहाँसे वहाँ कुछ भूखसे पीड़ित, दीन-हीन, पुरुषार्थसे आये हुए हैं ? आप किस पुण्यके प्रभावसे यहाँ इन रहित लोगोंको भी उसने देखा। उसके बाद सबके बीच प्रधान पदपर विराजमान हैं ? मुझको

English

Even if the man has killed a brahmaa or a friend or any other person of noble conduct he is purified of sins by his wife who ascends his pyre.

अध्याय २४४

श्लोक 66

पितामहीभिः सापिण्ड्यं तथा मातामहैः सह ।उक्तं भर्त्रापि सापिण्ड्यं स्त्रिया वेषयभेदतः

pitāmahībhiḥ sāpiṇḍyaṃ tathā mātāmahaiḥ saha / uktaṃ bhartrāpi sāpiṇḍyaṃ striyā veṣayabhedataḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त मैले-कुचैले, फटे-पुराने वस्त्रोंको पहने यहाँ किसलिये लाया गया और फिर क्यों वापस हुए लोग दिखायी पड़े। आगे हृष्ट-पुष्ट स्वर्णाभूषणसे भेजा जा रहा है? यह सब स्वप्नके समान मुझे अलंकृत सुन्दर-सुन्दर वस्त्र धारण किये हुए कुछ अनोखा दिखायी दे रहा है!

English

A woman who enters fire after the death Of her husband prospers in the heaven like Arundhati.

अध्याय २४४

श्लोक 67

नवश्राद्धस्य ते कालं वक्ष्यामि शृणु काश्यप ।मरणाह्नि मृतिस्थाने श्राद्धं पक्षिन्प्रकल्पयेत्

navaśrāddhasya te kālaṃ vakṣyāmi śṛṇu kāśyapa / maraṇāhni mṛtisthāne śrāddhaṃ pakṣinprakalpayet

हिन्दी अर्थ

ऐसे लोग थे, जो देवताओंके समान शोभासम्पन्न। इसपर राजाने कहा--हे विप्रदेव ! अपने धर्मका थे; जिनको देखकर वह विस्मयाभिभूत हो उठा। पालन करते हुए जो मनुष्य सहैव भगवान् हरिकी वह सोचने लगा कि क्या मैं स्वप्न देख रहा हूँ? भक्तिमें अनुरक्त और इन्द्रियोंके विषयसे परे रहता अथवा यह कोई माया है? या मेरे मनका यह है, वह मेरे लिये निश्चित ही पूज्य है। नित्य जो

English

Until and unless the woman burns herself after her husband's death she is never released from the bond of her sex.

अध्याय २४४

श्लोक 68

द्वितीयञ्च ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः ।ततः सञ्चयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमुच्यते

dvitīyañca tato mārge viśrāmo yatra kāritaḥ / tataḥ sañcayanasthāne tṛtīyaṃ śrāddhamucyate

हिन्दी अर्थ

प्राणी तीर्थाकी यात्रा करनेमें ही लगा रहता है, जो

English

A woman who follows her husband purifies the three families on her mother's side, the three families on her father's side and the three families on her husband's side.

अध्याय २४४

श्लोक 69

पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा ।दशमैकादशे चैव नव श्राद्धानि वै खग

pañcame saptame tadvadaṣṭame navame tathā / daśamaikādaśe caiva nava śrāddhāni vai khaga

हिन्दी अर्थ

इसपर विश्वम्भर वैश्यने उत्तर दिया--मुनिवर !

English

O bird, I have told you in general about the method of cremating the corpse. Do you want to hear some« thing more with reference to ii.

अध्याय २४४

श्लोक 70

श्राद्धानि नव चैतानि तृतीया षोडशी स्मृता ।एकोद्दिष्टविधानेन कार्याणि मनुजैस्तथा

śrāddhāni nava caitāni tṛtīyā ṣoḍaśī smṛtā / ekoddiṣṭavidhānena kāryāṇi manujaistathā

हिन्दी अर्थ

वृषोत्सर्गके माहात्म्यको भलीभाँति जानता है और यह शरीर नश्वर है । मृत्यु प्राणीके सामने ही खडी जो सत्य एवं दान-धर्मका पालक है, वह व्यक्ति रहती है--ऐसा जानकर अपनी धर्मपरायणा पत्नीके

English

If a man dies out of station and his bones too are destroyed, then how should the rite of cremation be performed. Tell me, O lord of the world!

अध्याय २४४

श्लोक 71

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा पञ्चमे सप्तमे तथा ।नवमैकादशे चैव नवश्राद्धं प्रकीर्तितम्

prathame 'hni tṛtīye vā pañcame saptame tathā / navamaikādaśe caiva navaśrāddhaṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

पूजार्ह! आपका दर्शन हम सभी प्राप्त कर सकें, इसलिये आपको यहाँ लाया गया था। है देव! आप मुझपर प्रसन्‍न हों और मुझे इस साहसके लिये क्षमा करें। मैं स्वयं अपने सम्पूर्ण चरित्रका वर्णन

English

If the bones of a person who died abroad are not available, I shall tell you about the procedure of rites of his death.

अध्याय २४४

श्लोक 72

उच्यन्ते षडिमानीह नव स्युरपि यागेतः ।उक्तानि ते मया तानि ऋषीणां मतभेदतः

ucyante ṣaḍimānīha nava syurapi yāgetaḥ / uktāni te mayā tāni ṛṣīṇāṃ matabhedataḥ

हिन्दी अर्थ

करनेमें समर्थ नहीं हूँ। इस वृत्तान्तका वर्णन मेरा यह विपश्चित् नामवाला मन्त्री करेगा। राजाका वह

English

But desiring welfare of the deceased and out of fear of the peoplereproach his sons or grandsons or sapids should perform Xdrdya Bali, O bird.

अध्याय २४४

श्लोक 73

रूढिपक्षो ममाभीष्टो योगः कैश्चिदिहेष्यते ।आद्ये द्वितीये दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम्

rūḍhipakṣo mamābhīṣṭo yogaḥ kaiścidiheṣyate / ādye dvitīye dātavyastathaivaikaṃ pavitrakam

हिन्दी अर्थ

अत: अपने स्वामीकी हार्दिक इच्छाको जानकर वह कहने लगा--

English

By that the relatives of the deceased are purified. This is stated by Yama. There are no other means. When Nkriyaa Bali is performed they become fit for aurdhvadehika.

अध्याय २४४

श्लोक 74

प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु ।प्रश्रस्तत्राभिरण्येति यजमानद्विजन्मना

pretāya piṇḍo dātavyo bhuktavatsu dvijātiṣu / praśrastatrābhiraṇyeti yajamānadvijanmanā

हिन्दी अर्थ

हे विप्र! यह राजा पूर्वजन्ममें द्विज और

English

This should be done for lord Visiiu with herbs and aksatas mingled with water by reciting the Purusa-sQkta or the mantras of Visnu, facing south and lemembering Visu as well as the deceased.

अध्याय २४४

श्लोक 75

अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा ।एकोद्दिष्टं मे निबोध चेत्थमावत्सरं स्मृतम्

akṣayyamamukasyeti vaktavyaṃ viratau tathā / ekoddiṣṭaṃ me nibodha cetthamāvatsaraṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

एक वैश्य था। ऐसा मैंने सुना है। वैश्य-वृत्तिसे जीवनयापन करते हुए वह अपने परिवारका पालन करता था। नित्य गायोंकी सेवा तथा ब्राह्मणोंकी पूजा भी करता था। सत्पात्रको दान,

English

Vi$nu should be thought of as beginningless, bearing conch> discus and mace, who is immortal, who has eyes as lovely as a lotus and who renders nioksa to the preta.

अध्याय २४४

श्लोक 76

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यानि श्राद्धानि षोडश ।एकोद्दिष्टविधानेन चरेद्वा पार्वणादृते

sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yāni śrāddhāni ṣoḍaśa / ekoddiṣṭavidhānena caredvā pārvaṇādṛte

हिन्दी अर्थ

अतिथिसेवा तथा अग्निहोत्र करना उसका नित्य धर्म था। सत्यमेधा नामकी पत्नीके साथ उसने विधिवतू गृहस्थाश्रमका संचालन किया। उसने स्मार्त कर्मके अनुष्ठानसे सभी लोको तथा श्रौत

English

At the end of wateroATering he should remain calm, desireless and free from envy.

अध्याय २४४

श्लोक 77

प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि ।एकादशे द्वादशे ऽह्नि प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम्

pratyabdaṃ yo yathā kuryāttathā kuryātsa tānyapi / ekādaśe dvādaśe 'hni preto bhuṅkte dinadvayam

हिन्दी अर्थ

कर्मोसे देवताओंको जीत लिया था।

English

Having controlled his seiue*organs and mind and being full of devotion he should devoutly perform the eleven iraddhas.

अध्याय २४४

श्लोक 78

योषितः पुरुषस्यापि पिण्डं प्रेतेति निर्वपेत् ।सापिण्ड्ये तु कृते तस्य प्रेतशब्दो निवर्तते

yoṣitaḥ puruṣasyāpi piṇḍaṃ preteti nirvapet / sāpiṇḍye tu kṛte tasya pretaśabdo nivartate

हिन्दी अर्थ

किसी समय जब वह वैश्य अपने भाइयोंके साथ बहुत-से तीर्थोकी यात्रा कर अपने घर लौट रहा था, तब मार्गमें ही उसे लोमश ऋषिका दर्शन हो गया। उसने महर्षिके चरणोंमें दण्डवत् प्रणाम

English

Performing all rites with concentrated mind he should give water, rice, barley, wheat and long pepper»

अध्याय २४४

श्लोक 79

दीपदानं प्रकर्तव्यमावर्षन्तु गृहाद्बहिः ।अन्नं दीपो जलं वस्त्रमन्यद्वादीयते च यत्

dīpadānaṃ prakartavyamāvarṣantu gṛhādbahiḥ / annaṃ dīpo jalaṃ vastramanyadvādīyate ca yat

हिन्दी अर्थ

किया। हाथ जोड़कर विनयावनत खड़े उस वैश्यसे करुणाके सागर महर्षि लोमशने पूछा-

English

He should give ablation, coins, umbrella, turban milk with honey.

अध्याय २४४

श्लोक 80

तृप्तिदं प्रेतशब्देन सपिण्डीकरणावधि ।अब्दकृत्यं मयोक्तन्ते समासाद्विनतासुत

tṛptidaṃ pretaśabdena sapiṇḍīkaraṇāvadhi / abdakṛtyaṃ mayoktante samāsādvinatāsuta

हिन्दी अर्थ

साथ मैं तीर्थयात्रामें गया था। तीर्थोंका विधिवत् दर्शन एवं प्रचुर धन-दान कर मैं अपने घरकी ओर वापस जा रहा था कि सौभाग्यवश आपका दर्शन

English

Eight types of pada should also be given along with clothes and shoes. These should be given essentially for all sins without break.

अध्याय २४४

श्लोक 81

वैवस्वतगृहे यानं यथा तत्तु निबोधमेः ।त्रयोदशे ऽह्नि श्रवणाकर्मणोनन्तरन्तु सः

vaivasvatagṛhe yānaṃ yathā tattu nibodhameḥ / trayodaśe 'hni śravaṇākarmaṇonantarantu saḥ

हिन्दी अर्थ

लोमशने कहा--इस भारतवर्षकी पावन भूमिमें बहुत-से तीर्थ हैं। आपने जिन तीर्थोकी यात्रा की है, उनका वर्णन मुझसे करें।

English

The pindas should be placed on the earth together with incense, flowers aud akta and be gifted to Brahmanas as prescribed for the ritual.

अध्याय २४४

श्लोक 82

त्वग्गृहीताहिवत्तार्क्ष्य गृहीतो यमकिङ्करैः ।तस्मिन्मार्गे व्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः

tvaggṛhītāhivattārkṣya gṛhīto yamakiṅkaraiḥ / tasminmārge vrajatyeko gṛhīta iva markaṭaḥ

हिन्दी अर्थ

वैश्यने कहा--हे ऋषिवर ! जहाँ गङ्गा, यमुना

English

He should meditate while kneeling on the earth on Brahma, Visu, Rudra, Yama and the deceased who is the fifth.

अध्याय २४४

श्लोक 83

वाय्वग्रसारिवद्रूपं देहमन्यत्प्रपद्यते ।तत्पिण्डजं पातनार्थमन्यत्तु पितृसम्भवम्

vāyvagrasārivadrūpaṃ dehamanyatprapadyate / tatpiṇḍajaṃ pātanārthamanyattu pitṛsambhavam

हिन्दी अर्थ

मिलकर प्रवाहित होती हैं, जहाँ ब्रह्मा तथा देवराज इन्द्रने दशाश्वमेध-यज्ञ किया था उस तीर्थराज प्रयाग; जहाँ करुणानिधान देवदेवेश्वर शिव प्राणियोंके कानमें ' तारकमन्त्र' का उपदेश देते हैं उस मोक्षदायिनी

English

Then in separate pitchers he should keep five jewels, cloth, sacred thread ndMudga,

अध्याय २४४

श्लोक 84

तत्प्रमाणवयो ऽवस्थासंस्थानां प्रग्भवो यथा ।षडशीति सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः

tatpramāṇavayo 'vasthāsaṃsthānāṃ pragbhavo yathā / ṣaḍaśīti sahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

काशी; पुलहाश्रम, फल्गुतीर्थ, गण्डकी, चक्रतीर्थ,

English

Five jraddhas should be done for deities as pres¬ cribed in the ritual. Then on each pinda, separately, water should be poured.

अध्याय २४४

श्लोक 85

अध्वान्तरालिको ज्ञेयो यममानुषलोकयोः ।साधिकार्धक्रोशयुतं योजनानां शतद्वयम्

adhvāntarāliko jñeyo yamamānuṣalokayoḥ / sādhikārdhakrośayutaṃ yojanānāṃ śatadvayam

हिन्दी अर्थ

विन्दुसरोवर, मोक्षदायक राजीवलोचन भगवान् रामसे सुशोभित अयोध्या; अग्नितीर्थ, वायुतीर्थ, कुबेरतीर्थ, कुमारतीर्थ, सूकरक्षेत्र, भगवान् कृष्णसे अलंकृत मथुरा; पुष्कर, सत्यतीर्थ, ज्वालातीर्थ,

English

Water with sesamum seed offered to the dead ai'libation.

अध्याय २४४

श्लोक 86

चत्वारिं शत्तथा सप्त प्रत्यहं याति तत्र सः ।अष्टाचत्वारिंशता च त्रैंशता दिवसैरिति

catvāriṃ śattathā sapta pratyahaṃ yāti tatra saḥ / aṣṭācatvāriṃśatā ca traiṃśatā divasairiti

हिन्दी अर्थ

कुरुक्षेत्र जाकर मैंने दर्शन किया। उसके बाद मैं

English

A serpent made of gold and a milch cow should be given to a brahmana in the prescribed way. Thereby he becomes free from the debt which he owes to the manes.

अध्याय २४४

श्लोक 87

वैवस्वतपुरं याति कृष्यमाणो यमानुगैः ।एवं क्रमेण यातब्ये मार्गे पापरतैस्तु यत्

vaivasvatapuraṃ yāti kṛṣyamāṇo yamānugaiḥ / evaṃ krameṇa yātabye mārge pāparataistu yat

हिन्दी अर्थ

द्यावाभूमीश्वर तीर्थको देखकर पर्वतराज श्रीशैल पहुँचा। तदनन्तर महातेजस्वी भगवान् हरि स्वयं जहाँ श्रीरङ्ग नामसे निवास करते हैं, जहाँ महिषासुरमर्दिनी दुर्गा वेंकटी नामसे पुकारी जाती

English

Then he should make an efBgy of the deceased out ofOfadhis and the stalks ofpalaia. O bird, I shall now tell you about the details: Black-deer-skin should be spread and the effigy should be made of grass.

अध्याय २४४

श्लोक 88

जायते सप्रपञ्चं तच्छृणु त्वमरुणानुज ।त्रयोदशदिने दत्तः पाशैर्बद्ध्वातिदारुणैः

jāyate saprapañcaṃ tacchṛṇu tvamaruṇānuja / trayodaśadine dattaḥ pāśairbaddhvātidāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

हे भद्रपुरुष ! ब्राह्मणों और अपने भाई-बन्धुओंके हैं, उस वेंकटाचलकी यात्रा मेरे द्वारा की गयी। साथ आप कहाँसे आ रहे हैं? धर्मप्राण! आपको तत्पश्चात् चन्द्रतीर्थ, भद्रवट, कावेरी, कुटिलाचल,

English

Three hundred and sutty stalks should be spread over his limbs separately*

अध्याय २४४

श्लोक 89

यमस्याङ्कुशहस्तो वै भृकुटीकुटिलाननः ।दण्डप्रहारसम्भ्रान्तः कृष्यते दक्षिणां दिशम्

yamasyāṅkuśahasto vai bhṛkuṭīkuṭilānanaḥ / daṇḍaprahārasambhrāntaḥ kṛṣyate dakṣiṇāṃ diśam

हिन्दी अर्थ

देखकर मेरा मन आर्द्र हो उठा है।

English

Forty represent the bones on the head, ten on neck, twenty on chest, twenty on stomach,

अध्याय २४४

श्लोक 90

कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणकर्कशे ।तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छ्वभ्रशतोत्कटे

kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇakarkaśe / tathā pradīptajvalane kvacicchvabhraśatotkaṭe

हिन्दी अर्थ

अवटोदा, ताम्रपर्णी, त्रिकूट, कोल्लकगिरि, वसिष्ठतीर्थ,

English

A hundred on both the hands, twenty on waist, a hundred on both thighs, three hundred on both shanks.

अध्याय २४४

श्लोक 91

प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमानः सदंशके ।कृष्यते यमदूतैश्च शिवावन्नादभीषणैः

pradīptādityatapte ca dahyamānaḥ sadaṃśake / kṛṣyate yamadūtaiśca śivāvannādabhīṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प वृषोत्सर्गकी महिमामें राजा वीरवाहनकी कथा ४८७

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 92

प्रयातिः दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालये ।कलेवरे दह्यमाने महान्तं क्षयमृच्छति

prayātiḥ dāruṇe mārge pāpakarmā yamālaye / kalevare dahyamāne mahāntaṃ kṣayamṛcchati

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मतीर्थ, ज्ञानतीर्थ, महोदधि, हृषीकेश, विराज, तो निस्पृह रहता है, पर विषयोंमें अति लालायित विशाल और नीलाद्रि (जगन्नाथपुरी), भीमकूट, है। यह रंचमात्र भी उस अज्ञानरूपी अन्धकारका श्वेतगिरि, रुद्रतीर्थ तथा जहाँ तपस्या करके पार्वतीने विछोह सहन नहीं कर सकता है। है विप्रदेव! भगवान् शिवका पतिरूपमें वरण किया था, उस कर्मोका जो श्रेष्ठतम क्षेत्र है, वह अनेक प्रकारके

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 93

भक्ष्यमाणे तथैवाङ्गे भिद्यमाने च दारुणम् ।छिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुः खमवाप्नुते

bhakṣyamāṇe tathaivāṅge bhidyamāne ca dāruṇam / chidyamāne cirataraṃ janturduḥ khamavāpnute

हिन्दी अर्थ

उमावन तीर्थकी मैंने यात्रा की । साथ ही वरुणतीर्थ, भावोंसे व्यामोहित है । ज्ञानसम्पन्न व्यक्तिके पास सूर्यतीर्थ, हंसतीर्थ तथा महोदधि तीर्थकी यात्रा हुई, जिस प्रकारसे शान्ति आ जाती है, विवेकवान् श्रेष्ठ जहाँ स्नान करके काकोला (पहाड़ी कौआ) भी मनुष्य जिस प्रकार अन्तर्बाह्य दोनों स्थितियोंमें राजहंस बन जाता है, जहाँ स्नान मात्र करके एक शुद्धताको प्राप्त कर लेता है वह सब मुझे बतानेकी

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 94

स्वेन कर्मवि पाकेन देहान्तरगतो ऽपि सन् ।पुराणि षोडशामुष्मन्मार्गे तानि च मे शृणु

svena karmavi pākena dehāntaragato 'pi san / purāṇi ṣoḍaśāmuṣmanmārge tāni ca me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

राक्षसने देवत्व पद प्राप्त कर लिया था। उसके कृपा करें ।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 95

याम्यं सौरिपुरं नगेद्वभवनं गन्धर्वशैलागमौ क्रौञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् ।नानाक्रन्दपुरं सुतप्तभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुभीतिषोडशपुराण्येतान्यदृष्टनि ते

yāmyaṃ sauripuraṃ nagedvabhavanaṃ gandharvaśailāgamau krauñcaṃ krūrapuraṃ vicitrabhavanaṃ bahvāpadaṃ duḥ khadam / nānākrandapuraṃ sutaptabhavanaṃ raudraṃ payovarṣaṇaṃ śītāḍhyaṃ bahubhītiṣoḍaśapurāṇyetānyadṛṣṭani te

हिन्दी अर्थ

बाद विश्वरूप, वन्दितीर्थ, रलेश तथा कुहकाचल ऋषिने कहा- है वैश्यवर्य! यह मन अत्यन्त तीर्थ गया, जहाँ नरनारायणका दर्शन करके मनुष्य बलवान् है । यह नित्य ही विकारयुक्त स्वभाववाला करोड़ों पापसे मुक्त हो जाता है । सरस्वती, दृषद्वती है। तथापि जैसे पीलवान मतवाले हाथीको भी और नर्मदा नामक मनुष्योंके लिये कल्याणकारिणी वशमें कर लेता है वैसे ही सत्संगतिसे, आलस्यरहित

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 96

तत्र याम्य पुरं गच्छन्पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् ।हाहेति क्रन्दते नित्यं स्वकृतं दुष्कृतं स्मरन्

tatra yāmya puraṃ gacchanputraputreti ca bruvan / hāheti krandate nityaṃ svakṛtaṃ duṣkṛtaṃ smaran

हिन्दी अर्थ

नदियोंकी मैंने यात्रा को। भगवान् नीलकण्ठ, होकर साधन करके, तीव्र भक्तियोगसे तथा सद्विचारके महाकाल, अमरकण्टक, चन्द्रभागा, वेत्रवती, वीरभद्र, द्वारा अपने मनको वशमें कर लेना चाहिए। इस गणेश्वर, गोकर्ण, बिल्वतीर्थ, कर्मकुण्ड और सतारक सम्बन्धमें तुम्हें विश्वास हो जाय, इसलिये मैं एक तीर्थोमें जाकर आपकी कृपासे मैं अन्य तीर्थोमें भी इतिहास बता रहा हूँ, जो नारदके पूर्वजन्मके

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 97

अष्टादशोदिने तार्क्ष्य तत्पुर प्राप्नुयादसौ ।पुष्पभद्रा नदी यत्र न्यग्रोधः प्रियदर्शनः

aṣṭādaśodine tārkṣya tatpura prāpnuyādasau / puṣpabhadrā nadī yatra nyagrodhaḥ priyadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

गया जहाँ मात्र स्नान करके मनुष्य कर्मबन्धनसे जीवनवृत्तसे जुडा हुआ है, जिसको स्वयं उन्होंने

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 98

विश्रामेच्छां करोत्यत्र कारयन्ति न ते भटाः ।क्षितौ दत्तं सुतैस्तस्य स्नेहाद्वा कृपया तथा

viśrāmecchāṃ karotyatra kārayanti na te bhaṭāḥ / kṣitau dattaṃ sutaistasya snehādvā kṛpayā tathā

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो जाता है । ही मुझसे कहा था। हे मुने! साधुजनोंकी जो कृपा है, वह प्राणियोंमेँ। नारदजीने मुझसे कहा- है मुने! मैं कल्याणकारिणी बुद्धिको जन्म देती है। एक ओर तो प्राचीनकालमें किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणका दासीपुत्र था । सभी तीर्थ हैं और दूसरी ओर करुणापूर्ण साधुजन वहींपर मुझे महान् पुण्यात्माओंकी सत्संगति प्राप्त

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 99

मासिकं पिण्डमश्नाति ततः सौरिपुरं व्रजेत् ।व्रजन्नेवं प्रलपते मुद्गराहतिपीडितः

māsikaṃ piṇḍamaśnāti tataḥ sauripuraṃ vrajet / vrajannevaṃ pralapate mudgarāhatipīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके कल्याणका उनपर कृपा करनेका ब्रतकरनेका सुअवसर भी मिला। एक बार वर्षाकालमें धारण कर वे इतस्तत: परिभ्रमण करते रहते हैं-- भाग्यवश मेरे घर साधुजन ठहरे हुए थे। मेरे द्वारा उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः। विनम्रतापूर्वक बराबर की गयी सेवासे अत्यन्त एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवोऽन्यतः॥ संतुष्ट होकर उन लोगोंने मुझे उपदेश दिया था,

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 100

जलाशयो नैव कृतो मया तदा मनुष्यतृप्त्यै पशुपक्षितृप्तय ।गोतृप्तिहेतोर्न च गोचरः कृतः शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

jalāśayo naiva kṛto mayā tadā manuṣyatṛptyai paśupakṣitṛptaya / gotṛptihetorna ca gocaraḥ kṛtaḥ śarīra he nistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितब्रताः। जिसके प्रभावसे मेरी बुद्धि निर्मल और हितैषिणी (६।७७-७८) बन गयी, जिससे अब मैं अपनेमें ही सबको

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 101

तत्र नाम्ना तु राजासौ जङ्गमः कामरूपधृक् ।भयात् तद्दर्शनाज्जाताद्भुङ्क्ते पिण्डं स शङ्कितः

tatra nāmnā tu rājāsau jaṅgamaḥ kāmarūpadhṛk / bhayāt taddarśanājjātādbhuṅkte piṇḍaṃ sa śaṅkitaḥ

हिन्दी अर्थ

हे प्रभो! आप सभी वर्णोके गुरु हैं तथा विद्या विष्णुमय देखता हूँ। एवं वयमें श्रेष्ठ हैं । अतः मैं आपसे उस आधिभौतिक मुनियोंने नारदजीसे कहा--हे वत्स! तुम स्वरूपके विषयमें पूछ रहा हुँ, जो चिरंतन कालसे सुनो। हम सब तुम्हारे हितमें कह रहे हैं, जिसको चला आ रहा है। मैं क्या करूँ? किससे पूछूँ? मेरा स्वीकार कर तदनुसार जीवनयापन करनेवाला

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 102

त्रिपक्षे जलसंयुक्तं क्षितौ दत्तं ततो व्रजेत् ।व्रजन्नेवं प्रलपते खड्गाघातप्रपीडितः

tripakṣe jalasaṃyuktaṃ kṣitau dattaṃ tato vrajet / vrajannevaṃ pralapate khaḍgāghātaprapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

मन अत्यन्त चञ्चल हो उठा है। यह ब्रह्मके विषयमें प्राणी इस लोक और परलोक दोनोंमें सुख प्राप्त

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 103

न नित्यदानं न गवाह्निकं कृतं पुस्तं च दत्तं न हि वेदशास्त्रयोः ।पुराणदृष्टो न हि सेवितो ऽध्वा शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

na nityadānaṃ na gavāhnikaṃ kṛtaṃ pustaṃ ca dattaṃ na hi vedaśāstrayoḥ / purāṇadṛṣṭo na hi sevito 'dhvā śarīra he nistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

करता है। इस संसारमें अनेक प्रकारके देवता, पक्षी तथा मनुष्यादिकी योनियाँ हैं, जो कर्मपाशमें बँधी हुई हैं। वे सहैव पृथक्-पृथक् रूपसे कर्मफलोंका भोग करते हुए सत्त्वगुणसे देवत्व, रजोगुणसे

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 104

नगेन्द्रनगरं गत्वा भुक्त्वा चान्नं तथाविधम् ।मासि द्वितीये यद्दत्तं बान्धवैस्तु ततो व्रजेत्

nagendranagaraṃ gatvā bhuktvā cānnaṃ tathāvidham / māsi dvitīye yaddattaṃ bāndhavaistu tato vrajet

हिन्दी अर्थ

मनुष्यत्व और तमोगुणसे तिर्यक् योनि प्राप्त करते हैं । वासनामें आबद्ध बुद्धिहीन प्राणी माताके गर्भसे बार-बार जन्म लेकर मृत्युका वरण करता है। इस प्रकार उन असंख्य योनियोंमें जाकर वह कभी

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 105

व्रजन्नेवं प्रलपते कृपाणत्सरुताडितः ।पराधानमभूत्सर्वंमम मूर्खशिरोमणेः

vrajannevaṃ pralapate kṛpāṇatsarutāḍitaḥ / parādhānamabhūtsarvaṃmama mūrkhaśiromaṇeḥ

हिन्दी अर्थ

हैवयोगसे ही मनुष्यकी दुर्लभ योनिको प्राप्त कर, महात्माओंकी कृपासे भगवान् हरिको जानकर तथा अपार भवसागरको रोगरूपी ग्राह और मोहरूपी पाशसे युक्त समझकर मुक्त हो जाता है। इस

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 106

महता पुण्ययोगेन मानुष्यं लब्धवानहम् ।तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरे शुभम्

mahatā puṇyayogena mānuṣyaṃ labdhavānaham / tṛtīye māsi samprāpte gandharvanagare śubham

हिन्दी अर्थ

भवसागरको पार करनेके इच्छुक प्राणीके लिये राम-नाम-स्मरणके अतिरिक्त अन्य कोई साधन हमें दिखायी नहीं देता है। जैसे दहीका मन्थन करनेसे नवनीत और काष्ठका मन्थन करनेसे अग्नि प्राप्त होती

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 107

तृतीयमासिकं पिण्डं तत्र भुक्त्वा ब्रजत्यसौ ।व्रजन्नेवं विलपते तदग्रेणाहतः पथि

tṛtīyamāsikaṃ piṇḍaṃ tatra bhuktvā brajatyasau / vrajannevaṃ vilapate tadagreṇāhataḥ pathi

हिन्दी अर्थ

है, वैसे ही आत्ममन्थन कर उस परमात्माको जो प्राणी जान लेता है, वह सुखी हो जाता है। यह आत्मा नित्य, अव्यय, सत्य, सर्वगामी, सभी प्राणियोंमें अवस्थित और महान् है। यह

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 108

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे ।न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dattaṃ na hutaṃ hutāśane tapo na taptaṃ himaśailagahvare / na sevitaṃ gāṅgamaho mahājalaṃ śarīra he nistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

अप्रमेय है। यह स्वयंमें ज्योतिस्वरूप एवं मनसे भी अग्राह्य है। यह वह तत्त्व है, जो सच्चिदानन्दरूप है और सभी प्राणियोंके हृदयमें विराजमान रहता है। भावोंके विनष्ट हो जानेपर भी कभी विनष्ट नहीं

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 109

तुर्ये शैलागमं मासि प्राप्नुयात्तत्र वर्षणम् ।तस्योपरि भवेत्पक्षिन्पाषाणानां निरन्तरम्

turye śailāgamaṃ māsi prāpnuyāttatra varṣaṇam / tasyopari bhavetpakṣinpāṣāṇānāṃ nirantaram

हिन्दी अर्थ

होता है। जिस प्रकार आकाश सभी प्राणियोंमें, तेज जलमें तथा वायु सभी पार्थिव पदार्थोमें स्थित है, उसी प्रकार आत्मा सर्वत्र व्याप्त और निर्लेप है।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 110

चतुर्थमासिकं श्राद्धं भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति ।स पतन्नेव विलपन्पाषाणाद्यतिपीडितः

caturthamāsikaṃ śrāddhaṃ bhuktvā tatra prasarpati / sa patanneva vilapanpāṣāṇādyatipīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मा उसको अपना दर्शन देते हैं । तत्पश्चात् वह भक्त कृतार्थ हो जाता है और सर्वदा सर्वत्र निष्कामभावसे बना रहता है । अतः बन्धनयुक्त इस शरीरमें अहंकारका परित्याग करके स्वप्नप्राय

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 111

न ज्ञानमार्गो न च योगमार्गो न कर्ममार्गो न च भक्तिमार्गः ।न साधुसङ्गात्किमपि श्रुतं मया शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

na jñānamārgo na ca yogamārgo na karmamārgo na ca bhaktimārgaḥ / na sādhusaṅgātkimapi śrutaṃ mayā śarīra he nistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

संसारमें ममता और आसक्तिसे रहित होकर संचरण करे। स्वप्नमें धैर्य कहाँ स्थिर रहता है? इन्द्रजालमें कहाँ सत्यता होती है? शरत्कालके मेघमें कहाँ नित्यता रहती है? वैसे ही शरीरमें

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 112

ततः क्रूरपुर मासि पञ्चमे याति काश्यप ।भुवि दत्तं पिण्डजलं भुक्त्वा क्रूरपुरं व्रजेत्

tataḥ krūrapura māsi pañcame yāti kāśyapa / bhuvi dattaṃ piṇḍajalaṃ bhuktvā krūrapuraṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

सत्यता कहाँ रहती है? यह दृश्यमान समस्त चराचर जगत् अविद्या-कर्मजनित है । ऐसा जानकर तुम्हें आचारवान् योगी बनना चाहिए। उससे तुम सिद्धि प्राप्त कर सकते हो।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 113

व्रजन्नेवं विलपते पट्टिशैः पातितः पथि ।हा मातर्हापितर्भ्रातः सुता हा हा मम स्त्रियः

vrajannevaṃ vilapate paṭṭiśaiḥ pātitaḥ pathi / hā mātarhāpitarbhrātaḥ sutā hā hā mama striyaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारका उपदेश देकर वे सभी दीन-हीन प्राणियोपर वात्सल्य-भाव रखनेवाले साधु वहाँसे चले गये। तदनन्तर मैं (नारद) उनके द्वारा बताये गये मार्गसे उसी प्रकारका आचरण प्रतिदिन करता

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 114

युष्माभिर्नोपदिष्टो ऽहमवस्थां प्राप्त ईदृशीम् ।एवं लालप्यमानं ते यमदूता वदन्तिहि

yuṣmābhirnopadiṣṭo 'hamavasthāṃ prāpta īdṛśīm / evaṃ lālapyamānaṃ te yamadūtā vadantihi

हिन्दी अर्थ

रहा। कुछ ही समयके पश्चात् मैंने अपने अन्तःकरणमें यह एक आश्चर्यजनक दृश्य देखा कि शरत्कालीन चन्द्रमाके समान निर्मल, प्रतिक्षण आनन्द प्रदान करनेवाला अद्भुत प्रकाशपुञ्ज प्रज्वलित हो रहा है।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 115

क्व माता क्व पिता मूढ क्व जाया क्व सुतः सुहृत् ।स्वकर्मोपार्जिते भुङ्क्ष्वं मूर्ख याताश्चिरं पथि

kva mātā kva pitā mūḍha kva jāyā kva sutaḥ suhṛt / svakarmopārjite bhuṅkṣvaṃ mūrkha yātāściraṃ pathi

हिन्दी अर्थ

वह महातेज मुझे प्रचुर सुखसे सींचकर (अपने प्रति) अधिक स्ृहायुक्त बनाकर आकाशमें विद्युत्की

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 116

जानासि शम्बलमलं बलमध्वगानां नो ऽशम्बलः प्रयतते परलोकगत्यै ।गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण येन न भवेत् क्रयविक्रयो ऽपि

jānāsi śambalamalaṃ balamadhvagānāṃ no 'śambalaḥ prayatate paralokagatyai / gantavyamasti tava niścitameva tena mārgeṇa yena na bhavet krayavikrayo 'pi

हिन्दी अर्थ

ज्योतिपुञ्जका ध्यान करता हुआ समय आनेपर अपना शरीर छोड़कर विष्णुलोक चला गया।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 117

ऊनषाण्मासिके क्रौञ्चे भुक्त्वा पिण्डन्तु सोदकम् ।घटीमात्रन्तु विश्रम्य विचित्रनगरं व्रजेत्

ūnaṣāṇmāsike krauñce bhuktvā piṇḍantu sodakam / ghaṭīmātrantu viśramya vicitranagaraṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन् उन्हीं प्रभुकी इच्छासे पुनः मेरा जन्म ब्रह्मासे हुआ। उन भगवानूकी कृपासे ही मैं आज

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 118

व्रजन्नेवं विलपते शूलाग्रेण विदारितः

vrajannevaṃ vilapate śūlāgreṇa vidāritaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तोंपर कृपादृष्टि रखनेवाले भगवान् हरि साधुओंकी अनासक्त रहकर तीनों लोकोंमें बार-बार वीणा रक्षा करनेके लिये अवतरित होते हैं। यद्यपि वे बजाते और गीत गाते हुए घूमता रहता हूँ।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 119

कुत्र यामि न हि गामि जीवितं हा मृतस्य मरणं पुनर्न वै ।इत्थमेव विलपन् प्रयात्यसौ यातनार्हधृतविग्रहः पति

kutra yāmi na hi gāmi jīvitaṃ hā mṛtasya maraṇaṃ punarna vai / itthameva vilapan prayātyasau yātanārhadhṛtavigrahaḥ pati

हिन्दी अर्थ

निर्गुण हैं, फिर भी आज्ञानियोंको गुणवान् प्रतीत

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 120

विचित्रनगरे तत्र विचित्रो नाम पारिथिवः ।तत्र षण्मासपिण्डेन तृप्तः सन् व्रजते पुरः

vicitranagare tatra vicitro nāma pārithivaḥ / tatra ṣaṇmāsapiṇḍena tṛptaḥ san vrajate puraḥ

हिन्दी अर्थ

अपना ऐसा अनुभव बताकर मुनि नारद मेरे

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 121

व्रजन्नेवं विलपते प्रासाग्रेण प्रपीडितः

vrajannevaṃ vilapate prāsāgreṇa prapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं। जो व्यक्ति इस प्रकारकी ज्ञानवती बुद्धिसे पाससे मनोनुकूल दिशामें चले गये। उनकी उस अपने हृदयमें उस परमात्माका चिन्तन करता है, बातसे मुझको बड़ा ही आश्चर्य हुआ और बहुत उसके भक्तियोगसे संतुष्ट होकर वे अजन्मा पुरुष संतोष भी मिला।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 122

माता भ्राता पिता पुत्रः को ऽपि मे वर्तते न वा ।यो मामुद्धरते पापं पतन्तं दुः खसागरे

mātā bhrātā pitā putraḥ ko 'pi me vartate na vā / yo māmuddharate pāpaṃ patantaṃ duḥ khasāgare

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प वृषोत्सर्गकी महिमामें राजा वीरवाहनकी कथा ४८९

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 123

व्रजतस्तत्र मार्गे तु तत्र वैतरणी शुभा ।शतयोजनविस्तीर्णा पूयशोणितसंकुला

vrajatastatra mārge tu tatra vaitaraṇī śubhā / śatayojanavistīrṇā pūyaśoṇitasaṃkulā

हिन्दी अर्थ

अतः सत्संगति तथा भगवद्धक्तिसे पूर्ण करनेवाले वराहरूपी भगवान् जहाँ विद्यमान विशुद्ध, निर्मल और शान्त स्वभाववाला मन सुखी हैं, उस श्रेष्ठ पुष्करतीर्थमें गया और उसने कार्तिक हो जायगा। है धर्मज्ञ! साधुसंगति होनेपर अनेक पूर्णिमाके दिन ऋषिश्रेष्ठने जैसा कहा था, उस जन्मोंमें किया गया पाप शीघ्र ही उसी प्रकार वृषोत्सर्ग-कर्मको विधिवत् सम्पन्न किया। इसके

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 124

आयाति तत्र दृश्यन्ते नाविका धीवरादयः ।ते वदन्ति प्रदत्ता गौर्यदि वैतरणी त्वया ।नावमेनां समारोह सुकेनोत्तर वै नदीम्

āyāti tatra dṛśyante nāvikā dhīvarādayaḥ / te vadanti pradattā gauryadi vaitaraṇī tvayā / nāvamenāṃ samāroha sukenottara vai nadīm

हिन्दी अर्थ

विनष्ट हो जाता है, जैसे शरत्कालके आनेपर बरसात समाप्त हो जाती है-

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 125

तत्र येन प्रदत्ता गौः स सुखेनैव तां तरेत् ।अदायी तत्र घृष्येत करग्राहन्तु नाविकैः

tatra yena pradattā gauḥ sa sukhenaiva tāṃ taret / adāyī tatra ghṛṣyeta karagrāhantu nāvikaiḥ

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 126

उखैः काकैर्बकोलूकैस्तीक्ष्णतुण्डैर्वितुद्यते ।मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी खग

ukhaiḥ kākairbakolūkaistīkṣṇatuṇḍairvitudyate / manujānāṃ hitaṃ dānamante vaitaraṇī khaga

हिन्दी अर्थ

वैश्यने कहा--हे ऋषिराज! आपके इस

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 127

दत्ता पापं दहेत् सर्वं मम लोकन्तु सा नयेत् ।मप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं मृतः

dattā pāpaṃ dahet sarvaṃ mama lokantu sā nayet / maptame māsi samprāpte puraṃ bahvāpadaṃ mṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यामृत-रसपानसे मेरे अन्तःकरणको शान्ति मिल

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 128

व्रजेत्तु सोदकं भुक्त्वा पिण्डं वै सप्तमासिकम् ।व्रजन्नेवं विलपते परिघाहतिपीडितः

vrajettu sodakaṃ bhuktvā piṇḍaṃ vai saptamāsikam / vrajannevaṃ vilapate parighāhatipīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

गयी। आज आपके इस दर्शनसे मेरी समस्त

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 129

न दत्तं न हुतं तप्तं न स्नातं न कृतं हितम् ।यादृशं चरितं कर्म मूढात्मन् भुङ्क्ष्व तादृशम्

na dattaṃ na hutaṃ taptaṃ na snātaṃ na kṛtaṃ hitam / yādṛśaṃ caritaṃ karma mūḍhātman bhuṅkṣva tādṛśam

हिन्दी अर्थ

बाद लोमश ऋषिको संगतिसे वह बहुत-से तीर्थोमें गया। अधिक पुण्य नील (वृष)-विवाहसे उसको प्राप्त हुआ था। श्रेष्ठ विमानपर चढ़कर दिव्य

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 130

मास्यष्टमे दुः खदे तु परे भुक्त्वाथ सोदकम् ।पिण्डं प्रयात्सयौ तार्क्ष्य नानाक्रन्दपुरं ततः

māsyaṣṭame duḥ khade tu pare bhuktvātha sodakam / piṇḍaṃ prayātsayau tārkṣya nānākrandapuraṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

जन्म हुआ। इस जन्ममें उसको वीरपञ्चानन नामकी ख्याति प्राप्त हुई। वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष-इस पुरुषार्थ चतुष्टयका एक अद्वितीय साधक था। वृषोत्सर्ग करते समय वहाँ जो नौकर-चाकर

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 131

प्रयाणे च प्रवदते मुसलाघातपीडितः ।क्व जायाचटुलैश्चाटुपटुभिर्वचनैर्मम

prayāṇe ca pravadate musalāghātapīḍitaḥ / kva jāyācaṭulaiścāṭupaṭubhirvacanairmama

हिन्दी अर्थ

उपस्थित थे, वे भी गायकी पूँछके तर्पणके छींरोंका स्पर्श करके दिव्य रूप हो गये। जो दूरसे ही इस

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 132

भोजनं भल्लभल्लीभिर्मुसलैश्च क्व मारणम् ।नवमे मासि दत्तं वै नानाक्रन्दपुरे ततः

bhojanaṃ bhallabhallībhirmusalaiśca kva māraṇam / navame māsi dattaṃ vai nānākrandapure tataḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थयात्राका फल प्रकट हो उठा है। कार्यको देख रहे थे, वे लोग हृष्ट-पुष्ट हो गये और यह सुनकर लोमशजीने कहा--हे राजेन्द्र! उनका स्वरूप कान्तिसे चमक उठा। इसके अतिरिक्त धर्म, अर्थ और काम--इस त्रिवर्गे फलकी इच्छा जो लोग इस सत्कर्मके भू-भागसे बहुत दूर थे, वे करनेवाले तुम्हारे हितमें यह मानता हूँ कि वृषोत्सर्गके मलिन दिखायी दे रहे थे। वृषोत्सर्ग न देखते हुए

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 133

पिण्डमश्राति करुणं नानाक्रन्दान् करोत्यपि ।दशमे मासि दत्तं वै सुतप्तभवनं ततः

piṇḍamaśrāti karuṇaṃ nānākrandān karotyapi / daśame māsi dattaṃ vai sutaptabhavanaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

बिना जो बहुत-से सत्कर्म तुमने किये हैं, वे सब जो लोग उसकी निन्दा करनेवाले थे, वे अभागे, ओसकणोंके रूपमें पृथ्वीपर गिरे हुए जलके समान दीन-हीन और व्यवहार आदिमें रूक्ष, कृश और कुछ भी कल्याण करनेकी सामर्थ्य नहीं रखते हैं । वस्त्रविहीन हो गये। है द्विज! मैंने भगवान् पराशरसे इस पृथ्वीतलपर वृषोत्सर्गके सदृश हितकारी कोई पूर्वजन्मसे सम्बद्ध इस राजाका अद्भुत और धार्मिक

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 134

सरन्नेवं विलपते हलाहतिहतः पथि ।क्व सूनुपेशलकरैः पादसंवाहनं मम

sarannevaṃ vilapate halāhatihataḥ pathi / kva sūnupeśalakaraiḥ pādasaṃvāhanaṃ mama

हिन्दी अर्थ

साधन नहीं है। इस श्रेष्ठकर्मको करनेवाले लोग जो वृत्तान्त सुना था, उसका वर्णन आपसे कर अनायास पुण्यात्माओंकी सदृति प्राप्त कर लेते हैं। दिया। इसलिये आप मेरे ऊपर कृपा करके अब वृषोत्सर्ग-कर्म जिसने किया है वह व्यक्ति और जो अपने घर लौट जायँ। मन्त्रीके ऐसे वाक्योंको अश्वमेधयज्ञका कर्ता है, मेरी दृष्टिमें दोनों समान सुनकर वे ब्राह्मण अत्यधिक आश्चर्यचकित हो

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 135

क्व दूतवज्रप्रतिमकैर्मत्पदकर्षणम् ।दशमे मासि पिण्डादि तत्र भुक्त्वा प्रसर्पति

kva dūtavajrapratimakairmatpadakarṣaṇam / daśame māsi piṇḍādi tatra bhuktvā prasarpati

हिन्दी अर्थ

हैं। वे दोनों दिव्य शरीर प्राप्त करके इन्द्रदेवका उठे। तदनन्तर राजसेवकोंके द्वारा उन्हें घरपर सांनिध्य ग्रहण करते हैं। अतः तुम पुष्करतीर्थमें पहुँचा दिया गया। जाकर वृषोत्सर्ग-कर्मको सम्पन्न करो। है साधु! वसिष्ठने कहा-हे राजन्! सभी कमाँमें उसके बाद ही तुम अपने घर जाओ, जिससे कि वृषोत्सर्ग-कर्म श्रेष्ठतम है। अतः आप यदि यमराजसे

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 136

मासे चैकादशे पूर्णे पुरं रौद्रं स गच्छति ।गच्छन्नेव विलपते यथा पृष्ठे प्रपीडितः

māse caikādaśe pūrṇe puraṃ raudraṃ sa gacchati / gacchanneva vilapate yathā pṛṣṭhe prapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस तीर्थ-यात्राका समस्त कृत्य भलीभाँति पूर्ण हो भयभीत हैं तो यथाविधि वृषोत्सर्ग-कर्म ही करें। जाय। है राजश्रेष्ठ! वृषोत्सर्गके अतिरिक्त अन्य विपश्चितने कहा--इसके बाद वह वैश्य यज्ञको कोई भी ऐसा साधन नहीँ है जो मनुष्यको

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 137

क्वाहं सतूलीशयने परिवर्तन् क्षणे क्षणे ।भटहस्तभ्रष्टयष्टिकृष्टपृष्ठः क्व वा पुनः

kvāhaṃ satūlīśayane parivartan kṣaṇe kṣaṇe / bhaṭahastabhraṣṭayaṣṭikṛṣṭapṛṣṭhaḥ kva vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग-प्राप्तिकी सिद्धि प्रदान कर सके--

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 138

क्षितौ दत्तञ्च पिण्डादि भुक्त्वा तत्र ततो व्रजेत् ।पयोवर्षणमित्येतन्नामकं पुरमण्डज

kṣitau dattañca piṇḍādi bhuktvā tatra tato vrajet / payovarṣaṇamityetannāmakaṃ puramaṇḍaja

हिन्दी अर्थ

आपको मैंने धर्मका रहस्य बता दिया है । यदि 'पति-पुत्रसे युक्त नारी पतिके आगे मर जाती है तो उसके निमित्त वृषोत्सर्ग नहीं करना चाहिए, अपितु दूध देनेवाली गायका दान देना चाहिए।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 139

व्रजन्नेवं विलपते कुठारैर्मूर्ध्नि ताडितः ।क्व भृत्यकोमलकरैर्गन्धतैलावसेचनम्

vrajannevaṃ vilapate kuṭhārairmūrdhni tāḍitaḥ / kva bhṛtyakomalakarairgandhatailāvasecanam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा- है खगेश! महर्षि वसिष्ठके उक्त वचनोंको सुनकर राजा वीरवाहनने मथुरामें जाकर विधिवत् वृषोत्सर्गका अनुष्ठान किया तदनन्तर अपने घर पहुँचकर उसने अपनेको कृतार्थ माना।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 140

क्व कीनाशानुगैः क्रोधात्कुठारैः शिरसि व्यथा ।ऊनाब्दिकञ्च यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः खितः

kva kīnāśānugaiḥ krodhātkuṭhāraiḥ śirasi vyathā / ūnābdikañca yacchrāddhaṃ tatra bhuṅkte suduḥ khitaḥ

हिन्दी अर्थ

समय आनेपर जब उसको मृत्यु हुई तब यमराजके दूत उसको लेकर कालपुरीकी ओर चले, किंतु उस नगरको पार करके मार्गमें जब वह अधिक दूर निकल गया तो उसने दूतोंसे पूछा कि श्राद्धदेवका

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 141

संपूर्णे तु ततो वर्षे शीताढ्यं नगरं व्रजेत् ।गच्छन्नेवं छुरिकया च्छिन्नजिह्वस्तु रोदिति

saṃpūrṇe tu tato varṣe śītāḍhyaṃ nagaraṃ vrajet / gacchannevaṃ churikayā cchinnajihvastu roditi

हिन्दी अर्थ

नगर कहाँ है? तब दूतोंने उसको बताया कि जहाँ पापी लोग पापशुद्धिके लिये यमदूतोंके द्वारा नरकमें ढकेले जाते हैं, जहाँ धर्माधर्मकी विवेचना करनेवाले धर्मराज विराजमान रहते हैं, वहीं वह श्राद्धदेवपुर है ।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 142

प्रियालापैः क्व च ससमधुरत्वस्य वर्णनम् ।उक्तमात्रे ऽसिपत्रादिजिह्वाच्छेदः क्व चैव हि

priyālāpaiḥ kva ca sasamadhuratvasya varṇanam / uktamātre 'sipatrādijihvācchedaḥ kva caiva hi

हिन्दी अर्थ

आप-जैसे पुण्यात्माओंके द्वारा बह नहीं देखा जाता है। उसी समय देव-गन्धर्वोके सहित दिव्य रूपवाले धर्मराजने उस राजाके समक्ष अपनेको प्रकट किया। अपने सामने उपस्थित धर्मराजको देखकर राजाने

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 143

वार्षिकं पिण्डदानादि भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति ।बहुभीतिकरं तत्तत् पिण्डजं देवमास्थितः

vārṣikaṃ piṇḍadānādi bhuktvā tatra prasarpati / bahubhītikaraṃ tattat piṇḍajaṃ devamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

बड़े ही आदरके साथ हाथ जोड़कर उन्हें प्रणाम

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 144

प्रकाशयति पाप्पानमात्मानञ्च विनिन्दति ।योषिदप्येवमेतस्मिन् मार्गे वै परिदेवति

prakāśayati pāppānamātmānañca vinindati / yoṣidapyevametasmin mārge vai paridevati

हिन्दी अर्थ

किया और प्रसन्नचित्त होकर उसने अनेक प्रकारसे जाता है।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 145

ततो याम्यं नातिदूरे नगरं स हि गच्छति ।चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानिविस्तृतम्

tato yāmyaṃ nātidūre nagaraṃ sa hi gacchati / catvāriṃśadyojanāni caturyuktānivistṛtam

हिन्दी अर्थ

गुण-कीर्तन करते हुए उन्हें संतुष्ट किया । धर्मराजने भी राजाको प्रशंसा करके यही कहा--हे दूतो ! तुम सब, इन्हें उस देवलोकमें ले जाओ, जहाँ प्रचुर भोगके साधन सुलभ हैं। राजा वीरवाहनने उस

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 146

त्रयोदश प्रतीहाराः श्रवणा नाम तत्र वै ।श्रवणाकर्मतस्तुष्यन्त्यन्यथा क्रोधमाप्नुयुः

trayodaśa pratīhārāḥ śravaṇā nāma tatra vai / śravaṇākarmatastuṣyantyanyathā krodhamāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

आदेशको सुनकर सामने ही स्थित धर्मराजसे पूछा-हे देव! मैं यह नहीं जानता हूँ कि आप मुझे किस पुण्यके प्रभावसे स्वर्गलोक ले जा रहे हैं। धर्मराजने कहा--हे राजन् ! तुमने दान-यज्ञादि

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 147

ततस्तत्राशु रक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम्

tatastatrāśu raktākṣaṃ bhinnāñjanacayopamam / mṛtyukālāntakādīnāṃ madhye paśyati vai yamam

हिन्दी अर्थ

अनेक पुण्यकार्योंको विधिवत् सम्पन्न किया है। वसिष्ठकी आज्ञा मान करके तुमने मथुरामें वृषोत्सर्ग

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 148

दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीदारुणाकृतिम् ।विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम्

daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhṛkuṭīdāruṇākṛtim / virūpairbhoṣaṇairvaktrairvṛtaṃ vyādhiśataiḥ prabhum

हिन्दी अर्थ

हे नरेश! यदि मनुष्य थोड़े भी धर्मका सम्यक्रूपसे पालन करता है तो वह ब्राह्मण और

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 149

दण्डासक्तमहाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् ।तन्निर्दिष्टां ततो जन्तुर्गतिं याति शुभाशुभाम्

daṇḍāsaktamahābāhuṃ pāśahastaṃ subhairavam / tannirdiṣṭāṃ tato janturgatiṃ yāti śubhāśubhām

हिन्दी अर्थ

धर्मः स्वल्पोऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः। द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम्॥

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 150

पापी पापां गतिं याति यथा ते कथितं पुरा ।छत्रोपानहदातारो ये च वेश्मप्रदायकाः

pāpī pāpāṃ gatiṃ yāti yathā te kathitaṃ purā / chatropānahadātāro ye ca veśmapradāyakāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर यमुनाके भ्राता उसी क्षण अन्तर्धान हो गये। तत्पश्चात् वीरवाहन स्वर्गमें जाकर देवताओंके साथ सुखपूर्वक रहने लगा। श्रीकृष्णने कहा--हे पक्षिराज! मैंने वृषोत्सर्ग

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 151

ये तु पुण्यकृतस्तत्र ते पश्यन्ति यमं तदा ।सौम्याकृतिं कुण्डलिनं मौलिमन्तं धृतश्रियम्

ye tu puṇyakṛtastatra te paśyanti yamaṃ tadā / saumyākṛtiṃ kuṇḍalinaṃ maulimantaṃ dhṛtaśriyam

हिन्दी अर्थ

नामक यज्ञका माहात्म्य विस्तारपूर्वक तुम्हें सुना दिया है। प्राणियोंके पापकर्मको समाप्त करनेवाले इस आख्यानको सुननेवाला व्यक्ति पापमुक्त हो

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 152

एकादशे द्वादशे हि षण्मासे आब्दिके तथा ।विप्रान् बहून् भोजयेत् तत्र यन्महती क्षुधा

ekādaśe dvādaśe hi ṣaṇmāse ābdike tathā / viprān bahūn bhojayet tatra yanmahatī kṣudhā

हिन्दी अर्थ

संतप्तक ब्राह्मण तथा पाँच प्रेतोंकी कथा, सत्संगति तथा भगवत्कृपासे पाँच प्रेतों तथा ब्राह्मणका उद्धार

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 153

जीवन् पुत्रकलत्रादिप्रदिष्टमितरैः खग ।यो न साधयति स्वार्थमेवं पश्चाद्धिखिद्यते

jīvan putrakalatrādipradiṣṭamitaraiḥ khaga / yo na sādhayati svārthamevaṃ paścāddhikhidyate

हिन्दी अर्थ

गरुडने कहा- है प्रभो! आपने वृषोत्सगं आप पुनः किसी अन्य कथाका वर्णन करें, जिसमें नामक यज्ञसे प्राप्त होनेवाले फलसे सम्बन्धित जो आपकी अद्भुत महिमा निहित हो।

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

अध्याय २४४

श्लोक 154

एतत् ते सर्वमाख्यातं संयमिन्यां यथागति ।प्रोक्तमावर्षकृत्यं ते किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etat te sarvamākhyātaṃ saṃyaminyāṃ yathāgati / proktamāvarṣakṛtyaṃ te kimanyacchrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

आख्यान कहा, उसको मैंने सुन लिया है। अब

English

Four on the generating organ, six on both scro- tums, ten on the toes.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 244
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.