Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
253
अध्याय 253 / 317

Book 2 - Adhyaya 14

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५३

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गदानधर्मपुत्रादिप्रशंसनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४ गरुड उवाच ।आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद ।स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde vṛṣotsargadānadharmaputrādipraśaṃsanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 14 garuḍa uvāca / ārtena mriyamāṇena yaddattaṃ tatphalaṃ vada / svasthāvasthena dattena vidhihīnena vā vibho

हिन्दी अर्थ

और कैसा भोजन होता है? वे किस प्रकार प्रसन्न श्रीभगवानने कहा--हे पक्षिराज! सुनो। जो होते हैं और उनका कहाँ निवास होता है? हेपूर्वजन्मसंचित कर्मके अधीन रहकर पापकर्ममें

English

Every day something must be given to deserving persons, particularly so on special occasions. If one wishes for one's own weal, one shall be sane enough not to give anything to the undeserving.

अध्याय २५३

श्लोक 2

श्रीकृष्ण उवाच ।एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् ।सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्

śrīkṛṣṇa uvāca / ekā gauḥ svasthacittasya hyāturasya ca gośatam / sahasraṃ mriyamāṇasya dattaṃ vittavivarjitam

हिन्दी अर्थ

अनुरक्त रहते हैं, वे मृत्युके पश्चात् प्रेतयोनिमें जन्म लेते हैं । जो मनुष्य बावली, कूप, जलाशय, उद्यान, देवालय, प्याऊ, घर, आम्रादिक फलदार वृक्ष, रसोईघर, पितृ-पितामहके धर्मको बेच देता है, वह

English

A cow gifted to an undeserving causes the downfall of the giver into hcH. The receiver too falls into hell along with the members of his family for twenty one generations. If on being born again he performs some meritor¬ ious deeds, ihe effect there-of is also wiped off

अध्याय २५३

श्लोक 3

मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् ।तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा

mṛtasyaiva punarlakṣaṃ vidhipūtaṃ ca tatsamam / tīrthapātrasamāyogādekā gaurlakṣapuṇyadā

हिन्दी अर्थ

'पापका भागी होता है। ऐसा व्यक्ति मरनेके बाद प्रलयकालतक प्रेतयोनिमें रहता है। जो लोग लोभवश गोचारणकी भूमि, ग्रामकी सीमा, जलाशय, उपवन और गुफाभागको जोत लेते हैं, वे प्रेत होते

English

Psuticularly, a man having no son shall perform the funeral rites in his Iiie*time and the same is true with those who crave for salvation and even indigent persons.

अध्याय २५३

श्लोक 4

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते ।दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः

pātre datte khagaśreṣṭha ahanyahani vardhate / dāturdānamapāpāya jñānināṃ ca pratigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। पापियोंकी मृत्यु चण्डाल, जल, सर्पदंश,

English

Any sacred rite performed by ourselves even with very little wealth accords undying resultijust like drops of clarified butter offered into the fire with sacred mntras.

अध्याय २५३

श्लोक 5

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् ।दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः

viṣaśītāpaho mantravahniḥ kiṃ doṣabhājanam / dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा पशुके आक्रमणसे होती है। जो लोग फाँसी लगानेसे, विषद्वारा और शस्त्रसे मरते हैं, जो आत्मघाती हैं, जिनकी विषूचिका (हैजा) आदि रोगोंसे मृत्यु होती है, जो क्षयादिक महारोग,

English

A gift of a tingle bed, a virgin, and a cow. if sold or shared bums the members of the family till the seventh generation.

अध्याय २५३

श्लोक 6

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता ।अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्

nāpātre viduṣā kiñcidātmanaḥ śreya icchatā / apātre jātu gaurdattā dātāraṃ narakaṃ nayet

हिन्दी अर्थ

'पापजन्य रोग और चोर-डकैतोंके द्वारा मारे जाते हैं, जिनका मरनेपर संस्कार नहीं हुआ है, विहित आचारसे रहित, वृषोत्सर्गादिसे रहित और मासिक पिण्डदान जिनका लुप्त हो गया है, जिस मरे हुए

English

Even a man having sons, dying without the performa¬ nce of these rites, does not attain salvation. A man without sons by doing these rites beforehand shall have a happy journey on the Great Highway.

अध्याय २५३

श्लोक 7

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् ।देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्

kulaikaviṃśatiyutaṃ grahītāraṃ ca pātayet / dehāntaraṃ pariprāpya svahastena kṛtaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

प्राणीके लिये तृण, काष्ठ, हविष्य तथा अग्नि शूद्र लाता है, पर्वतों अथवा दीवालके ढहनेसे जिनकी मृत्यु हो जाती है, निन्दित दोषोंसे जिनकी मृत्यु होती है, जिनकी मृत्यु भूमिमें नहीं होती, जिनकी

English

Please tell me the details of Vrfajha when, on what 7f lAi, by what rites shall it be performed?

अध्याय २५३

श्लोक 8

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् ।तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर

dhanaṃ bhūmigataṃ yadvatsvahastena niveśitam / tadvatphalamavāpnoti hyahaṃ vacmi khageśvara

हिन्दी अर्थ

मृत्यु अन्तरिक्षमें होती है, जो भगवान् विष्णुका स्मरण न करते हुए मर जाते हैं, जिनकी मृत्यु

English

On a holy day in conjunction with an auspicious star he shall worship the planets and deities. He shall perform Homa according to his capacity with various auspicious mantras

अध्याय २५३

श्लोक 9

अपुत्रो ऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् ।प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः

aputro 'pi viśeṣeṇa kriyāṃ caivāndhvadauhikīm / prakuryānmokṣakāmaśca nirdhanaśca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतक और श्वानादि निकृष्ट योनियोंके संसर्गमें होती है, वे प्रेतयोनिमें जाते हैं। इसी प्रकारके अन्य कारणोंसे जो प्राणी दुर्मृत्युको प्राप्त होते हैं, उनको प्रेतयोनिमें मरुस्थल प्रदेशमें भटकना पड़ता

English

He shall fix the planets mystically and worship, O lord of birds. He shall then perform the worship of the Motherland KarudAdrd (offerings of gold or other coins in a stream) •

अध्याय २५३

श्लोक 10

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् ।अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने

svalpenāpi hi vittena svayaṃ hastena yatkṛtam / akṣayaṃ yāti tatsarvaṃ yathājyaṃ ca hutāśane

हिन्दी अर्थ

पत्नी, पुत्रवधू तथा कन्याका परित्याग करता है, वह निश्चित ही प्रेत होता है। जो भ्रातृद्रोही, ब्रह्मघाती, गोहन्ता, मद्यपी, गुरुपत्नीके साथ सहवास करनेवाला, स्वर्ण और रेशमका चोर है, वह

English

After kindling the fire he shall perform the Wrptf Homa. Then he shall instal Sdlagra and perform Vaifiava SfUddha.

अध्याय २५३

श्लोक 11

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी ।सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्

ekā caikasya dātavyā śayyā kanyā payasvinī / sā vikrītā vā dahatyāsaptamaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

प्रेतत्वको प्राप्त होता है । घरमें रखी हुई धरोहरका

English

The Vrfa (bull calf) must be bedecked with good clothes and ornaments. Four heifers must be kept in front.

अध्याय २५३

श्लोक 12

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति ।गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि

tasmātsarvaṃ prakurvīta cañcale jīvite sati / gṛhītadānapātheyaḥ sukhaṃ yāti mahādhvani

हिन्दी अर्थ

क्रूर व्यक्ति अवश्य प्रेतयोनिमें जन्म लेता है। जो वंशपरम्परागत धर्मपथका परित्याग करके दूसरे धर्मको स्वीकार करनेवाला है, विद्या और सदाचारसे जो विहीन है, वह भी निस्संदेह प्रेत ही होता है!

English

At the end of the Homa the householder shall circumambulate the bull and let it loose reciting the following mantra and facing the north.

अध्याय २५३

श्लोक 13

अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि ।एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्

anyathā kliśyate jantuḥ pātheyarahitaḥ pathi / evaṃ jñātvā khagaśreṣṭha vṛṣayajñaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

हे सुव्रत! इस विषयमें एक प्राचीन इतिहास है, जो पितामह भीष्म और युधिष्ठिरके संवादमें कहा गया था। मैं उसीको कहता हूँ, उसे सुन करके मनुष्य सुख प्राप्त करता है।

English

''O Bull, thou art Dharma (virtue) created by Brahmd in the form of a bull. Please raise one up from the ocean of worldly existence by means of the power of this setting free.''

अध्याय २५३

श्लोक 14

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् ।अपुत्रो ऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे

akṛtvā mriyate yastu aputro naiva muktibhāk / aputro 'pi hi yaḥ kuryātsukhaṃ yāti mahāpathe

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरने कहा--हे पितामह! प्राणी किस कर्मफलसे प्रेत होता है? उसकी कैसे और किस उपायसे मुक्ति होती है? इस बातको आप मुझे बतानेकी कृपा करें, जिसको सुन करके मैं पुनः

English

With this mantra and along with the holy water from Rudrahtmhha (the water pot sanctified by Rudra mantras) poured over its head, the Visarga. rite is performed. The water pot is then placed on Datbha grass.

अध्याय २५३

श्लोक 15

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि ।न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः

agnihotrādhibhiryajñairdānaiśca vividhairapi / na tāṃ gatimavāpnoti vṛṣotsargeṇa yā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

१-पापकर्मरता ये वै पूर्वकर्मवशानुगाः । जायन्ते ते मृताः प्रेतास्ताञ्छृणुष्व वदाम्यहम् ॥ वापीकूपतडागांश्च आरामं सुरमन्दिरम् । प्रपां सद्य सुवृक्षांश्च तथा भोजनशालिकाः ॥

English

What he liked most in his Ufe«time must be made over as a gift in accordance %ritb one's capacity. Then after

अध्याय २५३

श्लोक 16

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्

yajñānāṃ caiva sarveṣāṃ vṛṣayajñastathottamaḥ / tasmātsarvaprayatnena vṛṣayajñaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

पितृपैतामहं धर्म विक्रीणाति स पापभाक् । मृतः

English

He shall then make over Padaddnas thirteen, seven, five or three with great faith.

अध्याय २५३

श्लोक 17

गरुड उवाच ।कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् ।कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्

garuḍa uvāca / kathayasva prasādena kṣayāhaṃ caurdhvadaihikam / kasminkāle tithau kasyāṃ vidhinā kena tadbhavet

हिन्दी अर्थ

प्रेतत्वमाप्नोति यावदाभूतसम्प्लवम्॥

English

Three, five or seven pots of gingelly seeds shall be gifted away and brahmins must be fed. He shall then offer a cow as a gift*

अध्याय २५३

श्लोक 18

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् ।त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः

kṛtvā kiṃ phalamāpnoti etanme vada sāmpratam / tvatprasādena govinda mukte bhavati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

गोचरं ग्रामसीमां च तडागारामगह्वरम् । कर्षयन्ति च ये लोभात् प्रेतास्ते वै भवन्ति हि॥(२२।३-६)

English

The eleventh day rites are to be performed like the Ekoddifia rite and the twelfth day rites are performed with Svdhdkdra.

अध्याय २५३

श्लोक 19

श्रीकृष्ण उवाच ।कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ ।शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे

śrīkṛṣṇa uvāca / kārtikādiṣu māseṣu yāmyāyatagate ravau / śuklapakṣe tathā pakṣindvādaśyāditithau śubhe

हिन्दी अर्थ

कपिण्डकाः। यस्यानयति शूद्रोग्निं तृणकाष्ठहवींषि स:॥

English

Before the sixteen Srdddhas have to be

अध्याय २५३

श्लोक 20

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः ।ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्

śubhe lagne muhūrte vā śucau deśe samāhitaḥ / brāhmaṇaṃ tu samāhūya vidhijñaṃ śubhalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्षे मृता ये च विष्णुस्मरणवर्जिताः । सूतकैः

English

Gingelly seeds, metallic substances, gold, cloth, salt, seven grains, plots of land and cows—any of these can be given as Ddna. It is holy.

अध्याय २५३

श्लोक 21

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् ।पुण्ये ऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्

japahomaistathā dānaiḥ kuryāddahesya śodhanam / puṇye 'bhijitsunakṣatre grahāndevānsamarcayet

हिन्दी अर्थ

श्वादिसम्पर्कैः प्रेतभावा इह क्षितौ॥(२२। ९-१२)

English

Vesseb full of gingelly seeds or beds can be gitted. According to one's capacity, Dakftnd can be given to poor people, orphans or noble and pious persons.

अध्याय २५३

श्लोक 22

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि ।ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर

homaṃ kuryādyathāśakti mantraiśca vividhairapi / grahāṇāṃ sthāpanaṃ kuryātpūrvaṃ caiva khageśvara

हिन्दी अर्थ

३-मातरं भगिनीं भार्या स्नुषां दुहितरं तथा । अदृष्टदोषां त्यजति स प्रेतो जायते ध्रुवम्॥

English

As long as one livcs> one shall perform J/Uya and J/aimittika rites. Whatever one does righteously shall yield him good results.

अध्याय २५३

श्लोक 23

मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् ।वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्

mātṝṇāṃ pūjanaṃ kāryaṃ vasordhārāṃ ca pātayet / vahniṃ saṃsthāpya tatraiva pūrṇaṃ homaṃ tu kārayet

हिन्दी अर्थ

भ्रातृधुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः । हेमक्षौमहरस्ताक्ष्य स वै प्रेतत्वमाप्नुयात्॥

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 24

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् ।वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः

śālagrāmaṃ ca saṃsthāpya vaiṣṇavaṃ śrāddhamācaret / vṛṣaṃ sampūjya tatraiva vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

न्यासापहर्ता मित्रध्रुक् परदाररतस्तथा । विश्वासघाती क्रूरस्तु स प्रेतो जायते धुवम्॥

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 25

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् ।प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्

catasro vatsataryaśca pūrvaṃ samadhivāsayet / pradakṣiṇaṃ tataḥ kuryāddhomānte ca visarjanam

हिन्दी अर्थ

कुलमार्गाश्च संत्यज्य परधर्मरतस्तथा । विद्यावृत्तविहीनश्च स प्रेतो जायते ध्रुवम्॥(२२। १४-१७)

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 26

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः ।धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा

imaṃ mantraṃ samuccārya uttarābhimukhaḥ sthitaḥ / dharma tvaṃ vṛṣarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प प्रेतयोनि दिलानेवाले निन्दित कर्म ५३१

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 27

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् ।अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्

tavotsargaprabhāvānmāmuddharasvabhavārṇāvāt / abiṣicya śubhairmantraiḥ pāvanairvidhipūrvakam

हिन्दी अर्थ

भ्रमित न हो सकूँ। रहा। तत्पश्चात् ब्राह्मणने अपने भयको दूरकर भीष्मने कहा--हे वत्स ! मनुष्यको जैसे प्रेतयोनि धैर्यका सहारा लिया और मधुर भाषामें पूछा-हे प्राप्त होती है, वह जैसे उस योनिसे मुक्त होता विकृत मुखवालो! तुम सब कौन हो? कैसा जैसे वह दुस्तर घोर नरकमें जाता है, नरकमें पापकर्म तुम लोगोंने किया है, जिसके फलस्वरूप

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 28

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् ।अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु

tanakrīḍantimantreṇa vṛṣotsargaṃ tu kārayet / abhiṣiñcettato nīlaṃ rudrakumbho dakena tu

हिन्दी अर्थ

जाकर दुःख झेल रहे प्राणियोंको जिसका नाम, तुम्हें यह विकृति प्राप्त हुई है? तुम सब कहाँ गुण, कीर्तन और श्रवण करनेसे मुक्ति प्राप्त होती जानेका निश्चय कर रहे हो?' है, वह सब मैं तुम्हें बता रहा हूँ। प्रेतताजने कहा--हे द्विजश्रेष्ठ! हम सभीने हे पुत्र! ऐसा सुना जाता है कि प्राचीनकालमें अपने-अपने कर्मके कारण प्रेतयोनिको प्राप्त किया

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 29

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् ।अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे

nābhimūle samāsthāya tadambu mūrdhani nyaset / anna (ātma) śrāddhaṃ tataḥ kuryāddadyāddānaṃ dvijottame

हिन्दी अर्थ

एक ख्यातिलब्ध संतप्तक नामक सुव्रत तपस्वी है । परद्रोहमें रत होनेके कारण हम पाप और ब्राह्मण वनमें रहता था। दयावान्, योगयुक्त, मृत्युके वशमें हुए। नित्य भूख-प्याससे पीडित स्वाध्यायरत, अग्निहोत्री उस द्विजश्रेष्ठका समय रहकर यह प्रेत-जीवन बिता रहे हैं । हम लोगोंकी सहैव यज्ञादिक धार्मिक कृत्योंमें बीतता था। वाणी उसी पापसे विनष्ट हुई है, शरीर कान्तिहीन

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 30

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् ।यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः

udakecaiva gantavyaṃ jalaṃ tatra pradāpayet / yadiṣṭaṃ jīvatastvāsīttacca dadyātsvaśaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

परलोकका भय उसे बहुत था, अत: ब्रह्मचर्य, हो गया है, हम संज्ञाहीन और विकृत चित्तवाले सत्य, शौचका पालन करते हुए और निर्मलचित्त हो गये हैं। है तात! हमें दिशाओं तथा विदिशाओंका होकर वह तपस्यामें संलग्न रहता था । श्रद्धापूर्वक कोई ज्ञान नहीं है । पाप-कर्मसे पिशाच बने हुए गुरुके उपदेश, अतिथि-पूजन तथा आत्मतत्त्वके हम मूढ प्राणी कहाँ जा रहे हैं, इसका भी ज्ञान हमें

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 31

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति ।सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः

nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti vṛṣotsarge kṛte sati / sutṛpto dustare mārge mṛto yāti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तनमें अनुरक्त वह तपस्वी सांसारिक द्वन्द्वोंसे नहीं है। हम लोगोंके न माता हैं और न पिता हैं। रहित था। इस संसारको जीतनेकी इच्छासे अपने कर्मोके फलस्वरूप, अत्यन्त दुःखदायी यह योगाभ्यासमें सहैव अपनेको वह समर्पित रखता प्रेतयोनि हम सभीको प्राप्त हुई है। है ब्रह्मन्! था। इस प्रकारका आचरण करते हुए उस जितेन्द्रिय आपके दर्शनसे हम लोग अत्यधिक प्रसन्न हैं।

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 32

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः ।यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्

yamalokaṃ na paśyanti sadā dānaratā narāḥ / yāvanna dīyate jantoḥ śrāddhaṃ caikādaśāhikam

हिन्दी अर्थ

मुमुक्षु ब्राह्मणको वनमें ही बहुत-से वर्ष बीत गये। आप मुहूर्तभर रुकें। आपसे हम अपना सम्पूर्ण एक दिन तपस्वी संतप्तकके मनमें तीर्थाटनकी वृत्तान्त प्रारम्भसे कहेंगे। उनमेंसे एक प्रेतने कहा-- इच्छा उत्पन्न हुई । उसने मनमें यह संकल्प किया है विप्रदेव! मेरा नाम पर्युषित है, यह दूसरा कि अब मैं तीर्थोके पवित्र जलसे इस शरीरको सूचीमुख है, तीसरा शीघ्रग, चौथा रोधक और

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 33

स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति ।त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु

svadattaṃ paradattaṃ vā nehāmutropatiṣṭhati / trayodaśā tathā sapta pañca trīṇī krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

पवित्र बनाऊँगा, अनन्तर वह स्नान तथा जप- पाँचवाँ लेखक है। नमस्कारादि कृत्योंको सम्पन्न कर सूर्योदय होनेपर ब्राह्मणने कहा--हे प्रेत! प्राणीको वह तीर्थ-यात्रापर निकल पड़ा। कर्मफलानुसार प्रेतयोनि मिलती है यह तो ठीक चलते-चलते वह महातपस्वी ब्राह्मण मार्ग बात है, पर अपने जो नाम तुम बताते हो, उसके

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 34

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्

padadānāni kurvīta śraddhābhaktisamanvitaḥ / tilapātrāṇi kurvīta sapta pañca yathākramam

हिन्दी अर्थ

भूल गया। भ्रान्त मार्गमें चलते हुए उसे अत्यन्त प्राप्त होनेका क्या कारण है? भयानक पाँच प्रेत दिखायी पड़े। उस निर्जन वनमें प्रेतराजने कहा--हे द्विजश्रेष्ठ! मैंने सहैव सुस्वादु विकृत शरीरवाले भयंकर प्रेतोंको देखकर ब्राह्मणका भोजन किया और ब्राह्मणको बासी अन्न दिया है,

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 35

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् ।वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः

brāhmaṇān bhojayetpaścādekāṃ gāṃ ca pradāpayet / vṛṣaṃ hi śannodevīti vedoktavidhinā tataḥ

हिन्दी अर्थ

हृदय कुछ भयभीत हो उठा। अतः वहींपर खड़े इस कारण मेरा नाम पर्युषित (बासी) है। भूखे ट होकर वह विस्फारित नेत्रोसे उसी ओर देखता ब्राह्मणको याचनाको सुनकर यह शीघ्र ही वहासे

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 36

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् ।वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा

catasṛbhirvatsatarībhiḥ pariṇayanamācaret / vāme cakraṃ pradātavyaṃ triśūlaṃ dakṣiṇe tathā

हिन्दी अर्थ

हट जाता था, इसलिये यह शीघ्रग नामका प्रेत मूत्र और पुरीषादि मल एवं अन्य प्रकारसे उच्छिष्ट

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 37

मूल्यं दद्याद् वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् ।एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्

mūlyaṃ dadyād vṛṣasyāpi taṃ vṛṣaṃ ca visarjayet / ekoddiṣṭavidhānena svāhākāreṇa vuddhimān

हिन्दी अर्थ

हुआ। अन्नादिकी आकांक्षासे इसने नहुत-से ब्राह्मणोंको पीड़ित किया था, इस कारण यह सूचीमुख नामक प्रेत हो गया। इसने पोष्यवर्ग एवं ब्राह्मणोंको दिये बिना अकेले ही मिष्टान्न खाया था, इसलिये इसको

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 38

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः ।सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

kuryādekādaśāhaṃ ca dvādaśāhaṃ ca yatnataḥ / sapiṇḍīkaraṇādarvākkuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

रोधक कहा गया है। यह कुछ माँगनेपर मौन धारण करके पृथ्वी कुरेदने लगता था, अत: उस कर्मफलके अनुसार यह लेखक कहलाया। हे ब्राह्मण! कर्मभावसे ही प्रेतत्व और इस

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 39

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् ।कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्

brāhmaṇān bhojayitvā tu padadānāni dāpayet / kāposopari saṃsthāpya tāmrapātre tathācyutam

हिन्दी अर्थ

प्रकारके नामको प्राप्ति हुई है। यह लेखक मेषमुख, रोधक पर्वताकार मुखवाला, शीघ्रग पशुकी तरह मुखवाला और सूचक सुईके समान मुखवाला है, इसके बेढंगे रूपको देखें। है नाथ! हम अत्यन्त

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 40

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः ।नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्

vastreṇācchādya tatrasthamarghaṃ dadyācchubhaiḥ phalaiḥ / nāvamikṣumayīṃ kṛtvā paṭṭasūtreṇa veṣṭayet

हिन्दी अर्थ

दुःखित हैं। मायावी रूप बनाकर हम लोग पृथ्वीपर विचरण करते हैं। हम सभी अपने ही कर्मसे विकृत आकारवाले, लम्बे ओठवाले, विकृत मुखवाले और बृहद् शरीरवाले तथा भयावह हो गये हैं। है विप्र!

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 41

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः ।नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्

kāṃsyapātre ghṛtaṃ sthāpya vaitaraṇyā nimittataḥ / nāvārohaṇaṃ kuryātpūjayedgaruḍadhvajam

हिन्दी अर्थ

यह सब मैंने आपसे प्रेतत्वका कारण बता दिया है। आपके दर्शनसे हम सभीमें ज्ञान उत्पन्न हो गया है, आपकी जिस बातको सुननेकी अभिरुचि हो, वह आप पूछें, उसे मैं आपको बतानेके लिये तैयार हूँ।

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 42

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् ।भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्

ātmavittānusāreṇa tacca dānamanantakam / bhavasāgaramagnānāṃ śokatāpārtiduḥ khinām

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--हे प्रेतराज! पृथ्वीपर जो भी जीव जीते हैं, वे सब आहारसे ही जीवित रहते हैं । यथार्थरूपमें तुम लोगोंके भी आहारको सुननेकी मेरी इच्छा है।

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 43

धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः ।तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा

dharmaplavavihīnānāṃ tārako hi janārdanaḥ / tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भोजन प्रेतोंका आहार है। जो घर अपवित्र रहते हैं, जिनको घरेलू सामग्रियाँ इधर-उधर बिखरी रहती हैं, जिन घरोंमें प्रसूतादिके कारण मलिनता बनी रहती है, वहींपर प्रेत भोजन करते हैं। जिस घरमें

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 44

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् ।तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्

saptadhānyaṃ kṣitirgāvo hyekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam / tilapātrāṇi kurvīta śayyādānaṃ ca dāpayet

हिन्दी अर्थ

सत्य, शौच और संयम नहीं होता, पतित एवं दस्युजनोंका साथ है, उसी घरमें प्रेत भोजन करते हैं। जो घर भूतादिक बलि, देवमन्त्रोच्चार, अग्निहोत्र, स्वाध्याय तथा व्रतपालनसे हीन है, प्रेत उसमें ही

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 45

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ।एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्

dīnānāthaviśiṣṭebhyo dadyācchaktyā ca dakṣiṇām / evaṃ yaḥ kurute tārkṣya putravānapyaputravān

हिन्दी अर्थ

भोजन करते हैं। जो घर लज्जा एवं मर्यादासे रहित है, जिसका स्वामी स्त्रीसे जीत लिया गया है, जहाँ माता-पिता और गुरुजनोंकी पूजा नहीं होती है, प्रेत वहाँ ही भोजन करते हैं। जिस घरमें नित्य

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 46

स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः ।नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः

sa siddhiṃ samavāpnoti yathā te brahmacāriṇaḥ / nityaṃ naimittikaṃ kuryādyāvajjīvati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कलह ये सब दुर्गुण विद्यमान रहते हैं, वहाँ प्रेत भोजन करते हैं। है दृढव्रत तपोनिधि विप्रदेव! हम सब इस प्रेतभावसे दुःखित हैं, जिससे प्रेतयोनि प्राप्त न हो वह हमें बतायें। प्राणीकी नित्य मृत्यु हो वह

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 47

यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् ।तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि

yaḥ kaścitkriyate dharmastatphalaṃ cākṣayaṃ bhavet / tīrthayātrāvratādīnāṃ śrāddhaṃ saṃvatsarasya hi

हिन्दी अर्थ

अच्छा है पर उसे कभी भी प्रेतयोनि न प्राप्त हो।

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 48

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग

devatānāṃ gurūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca / puṇyaṃ deyaṃ prayatnena pratyahaṃ vardhate khaga

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--नित्य उपवास रखकर कृच्छु एवं चान्द्रायणव्रतमें लगा हुआ तथा अनेक प्रकारसे अन्य व्रतोंसे पवित्र मनुष्य प्रेत नहीं होता है। जो व्यक्ति जागरणसहित एकादशीत्रत करता है और

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 49

अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति ।तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल

asminyajñeḥ hiyaḥ kaścidbhūridānaṃ prayacchati / tattasya cākṣayaṃ sarvaṃ vedikāyāṃ yathā kila

हिन्दी अर्थ

अन्य सत्कर्मोसे अपनेको पवित्र रखता है, वह प्रेत नहीं होता है। जो प्राणी अश्वमेधादि यज्ञोंको

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 50

यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः ।तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः

yathā pūjyatamā loke yatayo brahmacāriṇaḥ / tathaiva pratipūjyante loke sarve ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेतोने कहा--हे द्विजराज! यदि आपको श्रद्धा हमारे सम्पन्न करके नाना प्रकारके दान देता है तथा आहारको जाननेकी है तो सावधान हो करके आप सुनें। क्रीडा, उद्यान, वापी एवं जलाशयका निर्माता है,

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 51

वरदो ऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः ।ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम

varado 'haṃ sadā tasya caturvaktrastathā haraḥ / te yānti paramāṃllokāniti satyaṃ vaco mama

हिन्दी अर्थ

हम सभीका आहार समस्त प्राणियोंके लिये ब्राह्मणकी कन्याओंका यथाशक्ति विवाह कराता निन्दनीय है, जिसको सुनकर आप बार-बार है, विद्यादान और अशरणको शरण देनेवाला है, निन्दा करेंगे। प्राणियोंके शरीरसे निकले हुए कफ, वह प्रेत नहीं होता है।

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 52

उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये ।शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः

utsṛṣṭo vṛṣabho yatra pibatyapo jalāśaye / śṛṅgeṇālikhate vāpi bhūmiṃ nityaṃ praharṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

उपवासपरो नित्यं कृच्छूचान्द्रायणे रत: । व्रतैश्च विविधैः पूतो न प्रेतो जायते नर: ॥ एकादश्यां व्रतं कुर्वञ्जागरेण समन्वितम्। अपरे: सुकृतैः पूतो न प्रेतो जायते नर: ॥ इष्टा वै वाश्वमेधादीन् दद्याद् दानानि यो नर: आरामोद्यानवाप्यादेः प्रपायाश्चैव कारक: ॥ कुमारी ब्राह्मणानां तु विवाहयति शक्तितः। विद्यादोऽभयदश्चैव न प्रेतो जायते नर: ॥ (२२।६४--६७)

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 53

पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति ।पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्

pitṝṇāmannapānaṃ ca prabhūtamupatiṣṭhati / paurṇamāsyāmamāyāṃ vā tilapātrāṇi dāpayet

हिन्दी अर्थ

प्रेतबाधाजन्य विविध स्वप्न तथा उसका प्रायश्चित्तविधान

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 54

संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च ।दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने

saṃkrāntīnāṃ sahasrāṇi sūryaparvaśatāni ca / dattvā yatphalamāpnoti tadvai nīlavisarjane

हिन्दी अर्थ

खाये हुए शूद्रान्नके जठरस्थित रहते हुए जिसकी मृत्यु हो जाती है या जो दुर्मृत्युसे मरता है, वह प्रेत होता है। जो अयाज्यका याजक तथा मद्यपीका साथ करके मदिरा पीनेवाली स्त्रीका संसर्ग करता

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 55

वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च ।तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च

vatsataryaḥ pradātavyā brāhmaṇebhyaḥ padāni ca / tilapātrāṇi deyāni śivabhaktadvijeṣu ca

हिन्दी अर्थ

है और अज्ञानवश भी मांस खाता है, वह प्रेत होता है। जो देवता, ब्राह्मण और गुरुके धनका अपहारक है, जो धन लेकर अपनी कन्या देता है, वह प्रेत होता है। जो माता, भगिनी, स्त्री, पुत्रवधू तथा

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 56

उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् ।अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्

umāmaheśvaraṃ caikaṃ paridhāpya pridāpayet / atasīpuṣpasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam

हिन्दी अर्थ

पुत्रीका बिना कोई दोष देखे परित्याग कर देता है, उसे भी प्रेत होना पड़ता है। जो विश्वासपर रखी हुई परायी धरोहरका अपहर्ता है, मित्रद्रोही है, सहैव परायी स्त्रीमें अनुरक्त रहता है, विश्वासघाती और

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 57

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ।प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्

ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam / pretatvānmokṣamicchanto ye kariṣyanti satkriyām

हिन्दी अर्थ

कपटी है, वह प्रेतयोनिमें जाता है, जो प्राणी ्रातृद्रोही, ब्रह्महन्ता, गोहन्ता, मद्यपी, गुरुपत्नीगामी, इनका संसर्गी और वंशपरम्पराका परित्याग करके सदा झूठ बोलता रहता है, स्वर्णको चोरी तथा

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 58

यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम ।एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्

yāsyanti te parāṃllokāniti satyaṃ vaco mama / etatte sarvamākhyātaṃ mayā caivordhvadaihikam

हिन्दी अर्थ

भीष्मने कहा- है युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्राह्मण संतप्तक ऐसा कह ही रहा था कि आकाशमें दुन्दुभि बजने लगी। देवोंने उस ब्राह्मणके ऊपर फूलोंकी वर्षा की। प्रेतोंके लिये वहाँ पाँच देवविमान आ गये।

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

अध्याय २५३

श्लोक 59

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः ।मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्

yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ / śrutvā mahātmyamatulaṃ garuḍo harṣamāgataḥ / mānuṣāṇāṃ hitārthāya punaḥ prapacchakeśavam

हिन्दी अर्थ

विधिवत् उस ब्राह्मणकी आज्ञा लेकर वे सभी प्रेत

English

Wherever in the tank, the offered bull drinks water or digs the earth with horns, there enough food and water for the manes exist.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 253
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.