Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
269
अध्याय 269 / 317

Book 2 - Adhyaya 30

53 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ53 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २६९

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिककर्मणि पुत्रदर्भतिलतुलसीगोभूलेपताम्रपात्रदाना दीनामावश्यकत्वनिरूपणं नामैकोनत्रिशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३० श्रीकृष्ण उवाच ।शृणु तार्क्ष्य परं गुह्यं दानानां दानमुत्तमम् ।परमं सर्वदानानां परं गोप्यं दिवौकसाम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadehikakarmaṇi putradarbhatilatulasīgobhūlepatāmrapātradānā dīnāmāvaśyakatvanirūpaṇaṃ nāmaikonatriśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 30 śrīkṛṣṇa uvāca / śṛṇu tārkṣya paraṃ guhyaṃ dānānāṃ dānamuttamam / paramaṃ sarvadānānāṃ paraṃ gopyaṃ divaukasām

हिन्दी अर्थ

मानो त्रैलोक्यका दान कर दिया। गौ, पृथ्वी और पुण्य मनुष्यको प्राप्त होता है, वैसा पुण्य विधिवत् विद्या इन तीनोंको अतिदान कहा गया है। जप- दक्षिणासहित अश्वमेध-यज्ञ करनेपर भी सम्भव नहीं पूजन तथा होम करके दिये गये ये तीनों दान नरकसे है। दुर्बल, त्रस्त ब्राह्मणकी रक्षा करनेमें जो पुण्य है, १-त्रीण्याहुरतिदानानि गाव: पृथ्वी सरस्वती । नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः॥ (४२।५)

English

He who. makes a gift ofgingelly seeds, cow, plot of land or gold to a worthy brahmin will have his sins, accruing in different births, instantaneously quelled.

अध्याय २६९

श्लोक 2

देयमेकं महादानं कार्पासं चोत्तमोत्तमम् ।येन दत्तेन प्रीयन्ते भूर्भुवः स्वरिति क्रमात्

deyamekaṃ mahādānaṃ kārpāsaṃ cottamottamam / yena dattena prīyante bhūrbhuvaḥ svariti kramāt

हिन्दी अर्थ

२-गवां शतं सैकवृषं यत्र तिष्ठत्ययन्त्रतम्। तत्क्षेत्रं दशगुणितं गोचर्मपरिकीर्तितम्॥ (पराशरस्मृति १२। ४३) अर्थात् जितने स्थानपर एक हजार गौएँ और दस बैल स्वतन्त्ररूपसे घूम-फिर सकते हैं, उतना भूमिभाग गोचर्म कहलाता है। ३-वरमेकाप्यपहता न तु दत्तं गवां शतम्। एकां हत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत्॥ (४२। १०)

English

The thiee mystical syllables prefixed to the Gayatri

अध्याय २६९

श्लोक 3

ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः कार्याच्च प्रीतिमाप्नुयुः ।देयमेतन्महादानं प्रेतोद्धरणहेतवे

brahmādyā devatāḥ sarvāḥ kāryācca prītimāpnuyuḥ / deyametanmahādānaṃ pretoddharaṇahetave

हिन्दी अर्थ

वह वेदाध्ययन और प्रचुर दक्षिणासे युक्त यज्ञ करनेपर नहीं है। बलात् अपहरण किये गये ब्राह्मणोंके धनसे पाले-पोसे तथा समृद्ध बनाये गये वाहन और सैन्य शक्तियाँ युद्धकालमें वैसे ही नष्ट हो जाती हैं जैसे

English

Gingelly seeds and cows constitute the major gifts and they quell all major sins. The two should be given finly to a brahmin and never to a member of any other caste.

अध्याय २६९

श्लोक 4

चिरं वसेद्रुद्रलोके ततो राजा भवेदिह ।रूपवान्सुभगो वाग्मी श्रीमानतुल विक्रमः ।यमलोकं विनिर्जित्य स्वर्गं ताक्ष्य स गच्छति

ciraṃ vasedrudraloke tato rājā bhavediha / rūpavānsubhago vāgmī śrīmānatula vikramaḥ / yamalokaṃ vinirjitya svargaṃ tākṣya sa gacchati

हिन्दी अर्थ

बालूके द्वारा बनाये गये पुल विनष्ट हो जाते हैं। जो

English

Gingelly seeds, cow, plot of land are given to brahmins after the rite of sankalpa. They are not given to the people of other castes. Sometimes, they are given to dependents also.

अध्याय २६९

श्लोक 5

गां तिलांश्च क्षितं हेम यो ददाति द्विजन्मने ।तस्य जन्मार्जिर्त पापं तत्क्षणादेवनश्यति

gāṃ tilāṃśca kṣitaṃ hema yo dadāti dvijanmane / tasya janmārjirta pāpaṃ tatkṣaṇādevanaśyati

हिन्दी अर्थ

अपहरण करता है, वह साठ हजार वर्षतक विष्ठामें कृमि होकर जन्म लेता है। प्रेमसे जो ब्राह्मणका धन खाता है, वह अपने कुलकी सात पीढ़ीको भस्म कर देता है। उसी ब्रह्मस्वका उपयोग यदि चोरी करके

English

During the period of sickness, when the body is lying on the ground and during transport he will have no trouble.

अध्याय २६९

श्लोक 6

तिला गावो महादानं महापातकनाशनम् ।तद्द्वयं दीयते विप्रे नान्यवर्णे कदाचन

tilā gāvo mahādānaṃ mahāpātakanāśanam / taddvayaṃ dīyate vipre nānyavarṇe kadācana

हिन्दी अर्थ

किया जाय तो जबतक चन्द्रमा और तारागणोंकी स्थिति रहती है, तबतक उसकी कुल-परम्परा भस्म हो जाती है। पुरुष कदाचित् लोहे और पत्थरके चूर्णको खाकर पचा सके, किंतु तीनों लोकमें कौन ऐसा व्यक्ति

English

Gingelly seeds, iron, gold, cotton, salt, seven grains, plot of land and cow—each constitutes a holy gift.

अध्याय २६९

श्लोक 7

कल्पितं दीयते दानं तिला गावश्चमेदिनी ।अन्येषु नैव वर्णेषु पोष्यवर्गे कदाचन

kalpitaṃ dīyate dānaṃ tilā gāvaścamedinī / anyeṣu naiva varṇeṣu poṣyavarge kadācana

हिन्दी अर्थ

है जो ब्राह्मणके धनको पचानेमें समर्थ हो सकेगा ?

English

The gift of iron and gingelly seeds pleases Yama. The gift of salt wards off fear from Yama.

अध्याय २६९

श्लोक 8

पोष्यवर्गे तथा स्त्रीषु दानं देयमकल्पितम् ।आतुरे वोपरागे च द्वयं दानं विशिष्यते ।आतुरे दीयते दानं तत्काले चोपतिष्ठति

poṣyavarge tathā strīṣu dānaṃ deyamakalpitam / āture voparāge ca dvayaṃ dānaṃ viśiṣyate / āture dīyate dānaṃ tatkāle copatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

देव-द्रव्यका विनाश करनेसे, ब्राह्मणके धनका दोषसे निर्लिप्त रहता है ।

English

The gift of cotton wards off danger from the ghost. Cows gifted away enable the giver to cross all difficulties and save him from the threefold affliction®.

अध्याय २६९

श्लोक 9

जीवतस्तु पुनर्दत्तमुपतिष्ठत्यसंस्कृतम् ।सत्यंसत्यं पुनः सत्यं यद्दत्तं विकलेन्द्रिये

jīvatastu punardattamupatiṣṭhatyasaṃskṛtam / satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ yaddattaṃ vikalendriye

हिन्दी अर्थ

हरण करनेसे और उसकी मर्यादाका उल्लंघन करनेसे प्राणियोंक कुल निर्मूल हो जाते हैं। यदि ब्राह्मण विद्यासे विवर्जित है तो आचार्यत्वादिके लिये वरण करनेके सन्दर्भमें उसका परित्याग करना ब्राह्मणातिक्रमण

English

Threefold affliction: &dliyatmika—caused by the mind (sorrow, etc), udlndaivika—caused by fate (pain etc), adhibhautika—caused by living beings.

अध्याय २६९

श्लोक 10

यच्चानु मोदते पुत्रस्तच्च दानमनन्तकम् ।अतो दद्यात् स पुत्रो वा यावज्जीवत्ससौ चिरम् ।अतिवाहस्तथा प्रेतो भोगांश्च लभते यतः

yaccānu modate putrastacca dānamanantakam / ato dadyāt sa putro vā yāvajjīvatsasau ciram / ativāhastathā preto bhogāṃśca labhate yataḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। जलती हुई आगको छोड़कर राखमें हवन नहीं किया जाता है।

English

The emissaries of Yama who arc as terrific in appearance as Yama himself bestow boons if gifts of seven grains are made and they are satiated.

अध्याय २६९

श्लोक 11

अस्वस्था तुरकाले तु देहपाते क्षितिस्थिते ।देहे तथातिवाहस्य परतः प्रीणनं भवेत्

asvasthā turakāle tu dehapāte kṣitisthite / dehe tathātivāhasya parataḥ prīṇanaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

संक्रान्तिकालमें जो दान और हव्य-कव्य दिये जाते हैं, वह सब सात कल्पोंतक बार-बार सूर्य दानदाताको प्रदान करता है। प्रतिग्रह, अध्यापन और यज्ञ करवानेके कार्योमें विद्वान् प्रतिग्रहको ही अपना

English

By remembering Visnu, one attains the highest goal. Thus, I have told you all about the goal attainable by the mortals.

अध्याय २६९

श्लोक 12

पङ्गावन्धे च काणे च ह्यर्धोन्मीलितलोचने ।तिलेषु दर्भान्संस्तीर्य दानमुक्तं तदक्षयम्

paṅgāvandhe ca kāṇe ca hyardhonmīlitalocane / tileṣu darbhānsaṃstīrya dānamuktaṃ tadakṣayam

हिन्दी अर्थ

अभीष्टतम कहते हैं। प्रतिग्रहसे जप-होम और कर्म शुद्ध होते हैं, याजन-कर्मको वेद पवित्र नहीं करते। निरन्तर जप एवं होम करनेवाला तथा इसके द्वारा बनाये गये भोजनको न करनेवाला ब्राह्मण रत्रोंसे

English

If the son on seeing his father lying on the ground with the eyes half-closed makes gifts with the consent of his father, he is honoured by the gods.

अध्याय २६९

श्लोक 13

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा ।सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

tilā lauhaṃ hiraṇyañca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā / saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

परिव्याप्त पृथ्वीका प्रतिग्रह करके भी प्रतिग्रहके

English

The father being dead, the sons should perform the obsequial rites devotedly. Thus, they can make their father cross the ocean of distress.

अध्याय २६९

श्लोक 14

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् ।लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात्

lohadānādyamastuṣyeddharma rājastilārpaṇāt / lavaṇe dīyamāne tu na bhayaṃ vidyate yamāt

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुने कहा-जो जल, अग्नि तथा उसके लिये न तो राजदण्ड है और न कोई अन्य किसी बन्धनके भयसे धर्मपथसे विचलित प्रायश्चि्तका विधान ही है।

English

What avail the abundance of charitable deeds. Enough that he performs the funeral rites of his father. Even the horse sacrifice does not merit a sixteenth part of the merit accruing from all these.

अध्याय २६९

श्लोक 15

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् ।तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात्

karpāsasya tu dānena na bhūtebhyo bhayaṃ bhavet / tārayanti naraṃ gāvastrividhāścaiva pātakāt

हिन्दी अर्थ

हो गये हैं और जो संन्यास-धर्मका परित्याग

English

The son who makes gifts in favour of his father who is lying ill in death-bed is honoured even by the gods.

अध्याय २६९

श्लोक 16

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् ।हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत्

hemadānātsukhaṃ svarge bhūmidānānnṛpo bhavet / hemabhūmipradānācca na pīḍā narake bhavet

हिन्दी अर्थ

करके पतित हो चुके हैं, वे गौ और वृषभका तो वह चौथे दिन वस्त्रादिका परित्याग करके दान देकर दो चान्द्रायणव्रतसे शुद्धि प्राप्त करते हैं। स्नानसे शुद्ध हो सकती है। आतुरकालमें बारह वर्षसे कम और चार वर्षसे अधिक आयुके जननाशौचप्रयुक्त स्नान होनेपर कोई जो रुग्ण न हो बालकके पापका प्रायश्चित्त माता-पिता अथवा अन्य ऐसा व्यक्ति दस बार स्नान करके प्रत्येक स्नानके

English

The father should make gifts of iron with his hands lixed in the ground. The giver of gifts never finds Yama terrific, lie will not go to his abode even.

अध्याय २६९

श्लोक 17

सर्वे ऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः ।सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः

sarve 'pi yamadūtāśca yamarūpā vibhīṣaṇāḥ / sarve te varadā yānti saptadhānyena prīṇitāḥ

हिन्दी अर्थ

बान्धवको करना चाहिए। चार वर्षसे कम आयुवाले बाद यदि उस आतुर व्यक्तिका स्पर्श करता जाय बालकका न कोई अपराध है और न कोई पाप। तो वह आतुर शुद्ध हो जाता है। (अध्याय ४३)

English

Dagger, iron club, baton, sword and lancet are the weapons in the hands of Yama to curb sinners.

अध्याय २६९

श्लोक 18

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः ।एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते

viṣṇoḥ smaraṇamātreṇa prāpyate paramā gatiḥ / etatte sarvamākhyātaṃ martyairyā gatirāpyate

हिन्दी अर्थ

दुर्मृत्यु तथा अकालमृत्युपर किये जानेवाले श्राद्धादि कर्म और सर्पदंशसे मृत्युपर विहित क्रिया-विधान

English

Hence, gifts of weapons shall be made. For, this gift is lor the propriation of Yama's weapons.

अध्याय २६९

श्लोक 19

तस्मात् पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया ।भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम्

tasmāt putraṃ praśaṃsanti dadāti piturājñayā / bhūmiṣṭhaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā hyardhonmīlitalocanam

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुने कहा- है तार्क्ष्य! जिनकी मृत्यु जातीय पुरुष, आत्मघात-- विषादि अहितकर पेय स्वेच्छासे आत्मघातके द्वारा होती है, जो सींग और पदार्थ, आघात-प्रतिघात, जल-अग्निपात और वायु दाँतवाले पशु, सरकनेवाले जीव, चाण्डालादि निम्न तथा निराहारादिके द्वारा जिनकी मृत्यु होती है,

English

A child in the womb, infant in the arms, young men or old men can burn off their sins by means of these gifts.

अध्याय २६९

श्लोक 20

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् ।गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः

tasmin kāle suto yastu sarvadānāni dāpayet / gayāśrāddhādviśiṣyeta sa putraḥ kulanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प दुर्मृत्यु तथा अकालमृत्युपर किये जानेवाले श्राद्धादि कर्म ५८३

English

The different emissaries of Yama—Ghurinas, an<as, Markas, Udumbarasare delighted by gifts of iron.

अध्याय २६९

श्लोक 21

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा ।पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते

svasthānāccalitaścāsau vikalasya pitustadā / putrairyatnena kartavyā pitaraṃ tārayanti te

हिन्दी अर्थ

उन्हें पापकर्म करनेवाला कहा गया है। जो पाखण्डी, दस अथवा पाँच पृथकू-पृथक् पिण्ड दे। यथा-- वर्णाश्रमधर्मसे रहित, महापातकी तथा व्यभिचारिणी पहला पिण्ड विष्णुदेव, दूसरा पिण्ड ब्रह्मा, तीसरा स्त्रियाँ और आरूढपतित (संन्यासाश्रममें जाकर पिण्ड शिव, चौथा पिण्ड भृत्यसहित शिव और पतित होनेवाले) हैं, उनका दाहसंस्कार, नव श्राद्ध पाँचवाँ पिण्ड प्रेतके लिये देय है। प्रेतके नाम एवं

English

Sons, grandsons, kinsmen, clansmen, friends, wives, etc. of those who do not make such gifts are no better than the slayers of brahmins.

अध्याय २६९

श्लोक 22

किं दत्तैर्बहुभिर्दानैः पितुरन्त्येष्टिमाचरेत् ।अश्वमेधो महायज्ञः कलां नार्हति षोडशीम्

kiṃ dattairbahubhirdānaiḥ piturantyeṣṭimācaret / aśvamedho mahāyajñaḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

एवं सपिण्डन नहीं करना चाहिए। श्राद्ध सोलह गोत्रका स्मरण तथा विष्णु शब्दका उच्चारण करना बताये गये हैं, उनको भी ऐसे पापियोंके लिये न चाहिए। पिण्डदान होनेके बाद सिर झुकाकर करे। यदि अग्निहोत्र करनेवाला ब्राह्मण ऐसा पापकर्म नमस्कार करते हुए पाँचवें पिण्डको कुशोंपर स्थापित करता है तो घरवाले मरनेपर उसकी जो जीविकावृत्ति करे। तदनन्तर यथाशक्ति गौ-भूमि और पिण्डदानादिके

English

Listen to the course of a man dying on the earth. The first stage is that of Ativaha (the subtle body in transit); then that of ghost; then at the end of a year that of a pitr.

अध्याय २६९

श्लोक 23

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते ।दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि

dharmātmā sa nu putro vaidevairapi supūjyate / dāpayedyastu dānāni hyāturaṃ pitaraṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

है, उसको जलमें फेंक दें और उसके घरकी द्वारा उस प्रेतका स्मरण करते हुए कुश तथा तिलसे अग्निको चौराहेपर ले जाकर डाल दें तथा उसके युक्त उन ब्राह्मणोंके कुशयुक्त हाथोंमें तिल-दान दे। पात्रोको अग्निमें जला दें। इसके बाद ब्राह्मणोंको अन्न, ताम्बूल और हे काश्यप! पूर्वोक्त पापियोंकी मृत्युका एक दक्षिणा देकर श्रेष्ठतम ब्राह्मणकी स्वर्णदानसे पूजा

English

There are three fires, three worlds, three Vedas, three deities, three times, three junctures, three Varnas and three powers.

अध्याय २६९

श्लोक 24

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना ।यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत् तस्य वेश्मनि

lohadānañca dātavyaṃ bhūmiyuktena pāṇinā / yamaṃ bhīmañca nāpnoti na gacchet tasya veśmani

हिन्दी अर्थ

वर्ष पूर्ण हो जाय तो दयावान् परिजनोंको शुक्लपक्षकी करे। यह दान नाम-गोत्रका स्मरण करते हुए एकादशी तिथिको गन्ध-अक्षत-पुष्पादिसे विष्णु विष्णु प्रसन्न हों', ऐसा कहकर देना चाहिए। और यमकी पूजा करके कुशोंके ऊपर मधुयुक्त तदनन्तर ब्राह्मणोंका अनुगमन करके यजमान और घृतमिश्रित दस पिण्ड देना चाहिए। दक्षिणाभिमुख होकर प्रेतके नाम-गोत्रका कीर्तन

English

am the vital air stationed inside the body of living beings. Considering the inclination of the living being as actuated by the actions of his previous birth, I mould the mind and divert it to virtue or evil, joy or sorrow, or things done or undone.

अध्याय २६९

श्लोक 25

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा ।एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम्

kuṭhāro musalo daṇḍaḥ khaḍgaśca cchurikā tathā / etāni yamahasteṣu dṛśyāni pāpakarmiṇām

हिन्दी अर्थ

मौन होकर तिलके सहित विष्णु और यमका करते हुए 'प्रीतोऽस्तु' ऐसा कहकर भूमिपर जल ध्यान करते हुए दक्षिणाभिमुख होकर पूर्वोक्त दस गिरा दे। तत्पश्चात् मित्र एवं बन्धु-बान्धवोंके साथ पिण्ड प्रदान करे। उन पिण्डोंको उठाकर और श्राद्धके अवशिष्ट भोजनको संयत वाक् होकर एकमें मिलाकर तीर्थके जलमें डालते हुए मृतकके ग्रहण करे ।

English

The prosperity of man, consigned to heaven or hell, is possible through Sraddhas. Hence, people shall assiduously perform different kinds of 3raddhas.

अध्याय २६९

श्लोक 26

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् ।यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम्

tasmāllohasya dānantu brāhmaṇāyāturo dadet / yamāyudhānāṃ santuṣṭyai dānametadudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

नाम और गोत्रका उच्चारण करना चाहिए। तदनन्तर प्रतिवर्ष सांवत्सर श्राद्ध एकोदिष्ट इसके बाद पुष्प, चन्दन, धूप, दीप, नैवेद्य तथाविधानसे करना चाहिए। इस प्रकारकी क्रिया भक्ष्य-भोज्य पदार्थांसे विष्णु और यमकी पुनः करनेसे पापीजन स्वर्ग चले जायँगे। इसके बाद वे पूजा करे। उस दिन उपवास रहकर कुल, विद्या, सपिण्डीकरण आदिकी क्रियाओंको करनेपर उसे

English

The names of the ten incarnations of the lord, viz— Matsya (fish), Kurma (tortoise), Varaha (boar), Narasiriiha, 3rirama, Parurama, Krna, Balarama, Buddha and Kalki shall be remembered always.

अध्याय २६९

श्लोक 27

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा ।एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम्

garbhasthāḥ śiśavo ye ca yuvānaḥ sthavirāstathā / ebhirdānaviśeṣaistu nirdaheyuḥ svapātakam

हिन्दी अर्थ

तप और शीलसे सम्पन्न यथासामर्थ्य नौ अथवा प्राप्त करते हैं। पाँच साधु ब्राह्मणोंको निमन्त्रित करे। उसके दूसरे यदि प्रमादवश किसी मनुष्यकी जल आदिमें दिन मध्याह्न कालमें पूर्वदिनके समान पुनः विष्णु डूबकर अपमृत्यु हो जाती है तो उसके पुत्र या एवं यमकी पूजा करके उत्तराभिमुख उन ब्राह्मणोंको सगे-सम्बन्धीको यथाविधि सभी और्ध्वहैहिक

English

He will be posted in heaven. After enjoying the pleasures therein when he is born again on the £rth, he will enjoy riches. He will be endowed with the qualities of mercy and chivalry. He will have sons and grandsons. He will live for a hundred years.

अध्याय २६९

श्लोक 28

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः ।शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः

churiṇaḥ śyāmaśabalau ṣaṇḍāmarkā udumbarāḥ / śabalā śyāmadūtā ye lohadānena prīṇitāḥ

हिन्दी अर्थ

आसनपर बैठाये। उसके बाद यज्ञोपवीती कर्ता कर्म करने आवश्यक हें प्रमादवश अथवा इच्छापूर्वक आवाहन, अर्घ्य तथा दानादिमें विष्णु और यमसे भी प्राणीको सर्पके सामने कदापि नहीं जाना समन्वित प्रेतके नामका कीर्तन करे तथा प्रेत, यम चाहिए। (ऐसी स्थितिमें सर्प-दंशसे मृत्यु और विष्णुका स्मरण करते हुए श्राद्ध सम्पन्न करे। होनेपर) प्रतिमास दोनों पक्षोंकी पञ्चमी तिथिको

English

He should offer gifts to the needy and adore Vi$nu

अध्याय २६९

श्लोक 29

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा ।ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते

putrāḥ pautrāstathā bandhuḥ sagotrāḥ suhahṛdastathā / dadate nāture dānaṃ brahmaghnaistu samā hi te

हिन्दी अर्थ

उस अवसरपर पिण्डदानके लिये अन्य देवोंका भीनागदेवताकी पूजा करे। भूमिपर शालिचूर्णसे आवाहन करना चाहिए। उसके बाद उन्हें क्रमशः नागदेवकी आकृति बनावे । श्वेत पुष्प, सुगंध, धूप,

English

BhagavadgUd VI. 41.

अध्याय २६९

श्लोक 30

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः ।अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत्

pañcatve bhūmiyuktasya śṛṇu tasya ca yā gatiḥ / ativāhaḥ punaḥ pretovarṣordhvaṃ sukṛtaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

जलाग्निपातवातैश्च निराहारादिभिस्तथा । येषामेव भवेन्मृत्युः प्रोक्तास्ते पापकर्मिणः॥ (४४।१-२)

English

White flowers should be offered in worship together with food offerings cooked in ghee. Frequent incenses and scents should be offered and hymns from the Vedas, Smrtis such as of Manu should be recited.

अध्याय २६९

श्लोक 31

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयो ऽमराः ।कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः

agnitrayaṃ trayo lokāstrayo vedāstrayo 'marāḥ / kālatrayaṃ trisandhyaṃ ca trayo varṇāstriśaktayaḥ

हिन्दी अर्थ

दीप और सफेद अक्षतसे उसकी पूजा करके कच्चा प्रीयताम्'--हे नागराज! आप अब मेरे ऊपर पीसा हुआ अन्न तथा दूध अर्पित करे। उसके बाद प्रसन्न हों--ऐसा कहे। इसके बाद सामर्थ्यानुसार

English

I am the waters. I am the Earth. 1 am the darbha grass. I am the gingelly seeds. I am the cows. I am the subjects.

अध्याय २६९

श्लोक 32

पादादूर्ध्वं कटिं यावत् तावद्ब्रह्याधितिष्ठति ।ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च

pādādūrdhvaṃ kaṭiṃ yāvat tāvadbrahyādhitiṣṭhati / grīvāṃ yāvaddharirnābheḥ śarīre manujasya ca

हिन्दी अर्थ

उठकर द्रव्य और वस्त्र छोड़ते हुए “नागराज प्रसन्न पूर्ववत् उन कर्माको भी निर्देशानुसार करे।

English

I am gold. 1 am grains. I am honey. I am ghee. I am brahmins. I am deities. I am 8iva. I am mantras: bhuhy bhuvafyy svah.

अध्याय २६९

श्लोक 33

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः ।एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः

mastake tiṣṭhatīśāno vyaktāvyakto maheśvaraḥ / ekamūrtestrayo bhāgā brahmā viṣṇuheśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य अपनी वैदिक शाखाकी विधिके

English

am the giver. I am the taker. 1 am the sacrificer. I am the sacrifice. I am the remover. I am virtue, earth and water.

अध्याय २६९

श्लोक 34

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये ।धर्माधर्मे मतिं दद्यात् सुखदुःखे कृताकृते

ahaṃ prāṇaḥ śarīrastho bhūtagrāmacatuṣṭaye / dharmādharme matiṃ dadyāt sukhaduḥkhe kṛtākṛte

हिन्दी अर्थ

उस दिन श्राद्ध सम्पन्न करनेके पश्चात् मधुर द्वारा ऐसे कर्मको यथावत् करता है, वह उन अन्नका भोजन करे। यथाशक्ति वह उस दिन श्रेष्ठ अपमृत्यु-प्राप्त प्राणियोंको प्रेतत्वसे विमुक्त करके ब्राह्मणको सुवर्णकी बनी हुई नाग-प्रतिमाका दान स्वर्गलोकको ले जाता है।

English

O bird, I divert a man's mind to virtue or evil through auspicious and inauspicious activities. Whatever man does is actuated by the actions of his previous birth.

अध्याय २६९

श्लोक 35

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् ।अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु ।स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम्

jantorvuddhiṃ samāsthāya pūrvamarmādhivāsitām / ahameva tathā jīvānprerayāmi ca karmasu / svargaṃ ca narakaṃ mokṣaṃ prayānti prāṇino dhruvam

हिन्दी अर्थ

दे। तदनन्तर उसे गौका दान देकर पुन: ' नागराज

English

Mantra of eight sjfllablts—Om name Visudeaijra

अध्याय २६९

श्लोक 36

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् ।तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः

svargasthaṃ narakasthaṃ vā śrāddhe vāpyāyanaṃ bhavet / tasmācchrāddhāni kurvīta trividhāni vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वण आदि श्राद्धोंके अधिकारी; एकसे अधिककी मृत्युपर पिण्डदान आदिकी व्यवस्था; मृत्युतिथि-मासके अज्ञात होनेपर तथा प्रवासकालमें मृत्यु होनेपर श्राद्ध आदिकी व्यवस्था; नित्य एवं हैव तथा वृद्धि

English

Mantra of twelve syllables'-0/n namo bhagavatt Vdsudtoda

अध्याय २६९

श्लोक 37

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् ।रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् ।एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः

matsyaṃ karmaṃ ca vārāhaṃ nārasiṃhañca vāmanam / rāmaṃ rāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca buddhaṃ caiva sakalkinam / etāni daśa nāmāni smartavyāni sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

आदि श्राद्धोंकी कर्तव्यताका प्रतिपादन

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 38

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः ।लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः ।पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम्

svargaṃ jīvāḥ sukhaṃ yānti cyutāḥ svargācca mānavāḥ / labdhvā sukhaṃ ca vittaṃ ca dayādākṣiṇyasaṃyutāḥ / putrapautrairdhanairāḍhyā jīveyuḥ śaradāṃ śatam

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुने कहा--हे खगेश्वर! अब मैं प्रतिवर्ष

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 39

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् ।अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम्

āture ca dadeddānaṃ viṣṇupūjāñca kārayet / aṣṭākṣaraṃ tathā mantraṃ japedvā dvādaśākṣaram

हिन्दी अर्थ

एकोद्दिष्ट श्राद्ध पुत्रहीन पुरुष और स्त्रीका भी

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 40

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः ।तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः

pūjayecchuklapuṣpaiśca naivedyairghṛtapācitaiḥ / tathā gandhaiśca dhūpaiśca śrutismṛtimanūditaiḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाले पार्वण श्राद्धका वर्णन तुमसे कर रहा हूँ। हो सकता है। एकोद्दिष्ट यज्ञकर्ममें समूल कुशका

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 41

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः ।यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम

viṣṇurmātā pitā viṣṇurviṣṇuḥ svajanabāndhavāḥ / yatra viṣṇuṃ na paśyāmi tena vāsena kiṃ mama

हिन्दी अर्थ

मृत व्यक्तिके औरस और क्षेत्रज पुत्रको प्रतिवर्ष पार्वण श्राद्ध करना चाहिए। औरस एवं क्षेत्रज पुत्रोंके अतिरिक्त अन्यको एकोददिष्ट-विधिसे श्राद्ध करना चाहिए, पार्वण श्राद्ध नहीं।

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 42

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके ।ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत्

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇurviṣṇuḥ parvatamastake / jvālāmālākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्र न करनेवाले मृत ब्राह्मणके क्षेत्रज तथा औरस दोनों पुत्र यदि अग्निहोत्री नहीं हैं तो उन्हें एकोद्दिष्ट श्राद्ध नहीं करना चाहिए। प्रतिवर्ष पार्वण श्राद्ध करना चाहिए। यदि पुत्र अथवा

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 43

वयमापो वयं पृथ्वी वयं दर्भा वयं तिलाः ।वयं गावो वयं राजा वयं वायुर्वयं प्रजाः

vayamāpo vayaṃ pṛthvī vayaṃ darbhā vayaṃ tilāḥ / vayaṃ gāvo vayaṃ rājā vayaṃ vāyurvayaṃ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

पितामेंसे कोई एक साग्निक हो तो प्रतिवर्ष क्षेत्रज और औरसको पार्वण श्राद्ध करना चाहिए। किंतु कुछ लोगोंका कहना है कि पुत्र अग्निहोत्री हों या

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 44

वयं हेम वयं धान्यं वयं मधु वयं घृतम् ।वयं विप्रा वयं देवा वयं शम्भुश्च भूर्भुवः

vayaṃ hema vayaṃ dhānyaṃ vayaṃ madhu vayaṃ ghṛtam / vayaṃ viprā vayaṃ devā vayaṃ śambhuśca bhūrbhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयोग करना चाहिए। बाहरसे कटे हुए अथवा एक बार काटे गये कुश ही श्राद्धमें वृद्धिदायक होते हैं। यदि किये जानेवाले पार्वण श्राद्धके बीच अशौच हो जाता है तो यजमान उस अशौचके

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 45

अहं दाता अहं ग्राही अहं यज्वा अहं क्रतुः ।अहं हर्ता अहं धर्मो अहं पृथ्वी ह्यहं जलम्

ahaṃ dātā ahaṃ grāhī ahaṃ yajvā ahaṃ kratuḥ / ahaṃ hartā ahaṃ dharmo ahaṃ pṛthvī hyahaṃ jalam

हिन्दी अर्थ

समाप्त होनेके बाद श्राद्ध करे। एकोद्दिष्ट श्राद्धका काल आ जानेपर यदि किसी प्रकारका विघ्न आ जाता है तो दूसरे मास उसी तिथिपर वही एकोद्दिष्ट श्राद्ध किया जा सकता है। शूद्र तथा उसको पत्नी

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 46

धर्माधर्मे मतिं दद्यां कर्मभिस्तु शुभाशुभैः ।यत् कर्म क्रियते क्वापि पूर्वजन्मार्जितं खग

dharmādharme matiṃ dadyāṃ karmabhistu śubhāśubhaiḥ / yat karma kriyate kvāpi pūrvajanmārjitaṃ khaga

हिन्दी अर्थ

और उसके पुत्रका श्राद्ध मौन अर्थात् मन्त्रोच्चार- रहित होना चाहिए। इसी प्रकार ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य-इन तीनों द्विजातियोंकी कन्या और यज्ञोपबीत-संस्कारसे हीन ब्राह्मणका भी श्राद्ध

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 47

धर्मे मतिमहं दद्यामधर्मे ऽप्यहमेव च ।यातनां कुरुते सो ऽपि धर्मे मुक्तिं ददाम्यहम्

dharme matimahaṃ dadyāmadharme 'pyahameva ca / yātanāṃ kurute so 'pi dharme muktiṃ dadāmyaham

हिन्दी अर्थ

हों, फिर भी एकोष्दिष्ट श्राद्ध पुत्रोंको अपने पिताकी तूष्णी (मौन) होकर ही करना धर्म-विहित है। मृत्यु-तिथिपर करना चाहिए। जिसकी मृत्यु दर्शकाल एक ही समयमें एक ही घरके बहुत-से लोगोंकी अथवा प्रेतपक्षमें होती है, उसके सभी पुत्र प्रतिवर्ष अथवा दो व्यक्तियोंकी मृत्यु हो गयी हो तो उनके

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 48

मनुजानां हिता तार्क्ष्य अन्ते वैतरणी स्मृता ।तयावमत्य पापौघं विष्णुलोकं स गच्छति

manujānāṃ hitā tārkṣya ante vaitaraṇī smṛtā / tayāvamatya pāpaughaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

पार्वण श्राद्ध करें।

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 49

बालत्वे यच्च कौमारे यच्च परिणतौ च यत् ।सर्वावम्थाकृतं पापं यच्च जन्मान्तरेष्वपि

bālatve yacca kaumāre yacca pariṇatau ca yat / sarvāvamthākṛtaṃ pāpaṃ yacca janmāntareṣvapi

हिन्दी अर्थ

श्राद्धका पाक एक साथ और श्राद्ध पृथक्-पृथक्

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 50

यन्निशायां तथा प्रातर्यन्मध्याह्नापराह्नयोः ।सन्ध्ययोर्यत् कृतं कर्म कर्मणा मनसा गिरा

yanniśāyāṃ tathā prātaryanmadhyāhnāparāhnayoḥ / sandhyayoryat kṛtaṃ karma karmaṇā manasā girā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। साथमें मरनेपर विधि इस प्रकार है--पहले पूर्वमृतको, तदनन्तर द्वितीय और तृतीयको क्रमशः पिण्डदान करना चाहिए।

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 51

दत्त्वा वरां सकृदपि कपिलां सर्वकामिकाम् ।उद्धरेदन्तकाले स आत्मानं पापसञ्चयात्

dattvā varāṃ sakṛdapi kapilāṃ sarvakāmikām / uddharedantakāle sa ātmānaṃ pāpasañcayāt

हिन्दी अर्थ

जो आलस्यरहित होकर इस विधानके अनुसार अपने माता-पिताका प्रत्येक वर्ष श्राद्ध करता है, वह उनका उद्धार करके स्वयं भी परम गतिको प्राप्त करता है। यदि किसी प्राणीकी मृत्यु और

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 52

गावो ममाग्रतः सन्तु पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा ।गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

gāvo mamāgrataḥ santu pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā / gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham

हिन्दी अर्थ

प्रस्थान-कालका दिन स्मरण नहीं है, किंतु वह मास ज्ञात है तो उसी मासकी अमावास्या-तिथिमें उस मृतककी मृत्यु-तिथि माननी चाहिए। यदि किसीकी मृत्युका मास ज्ञात नहीं है, किंतु दिनकी

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

अध्याय २६९

श्लोक 53

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता ।धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

yā lakṣmīḥ sarvabhūtānāṃ yā ca deve vyavasthitā / dhenurūpeṇa sā devī mama pāpaṃ vyapohatu

हिन्दी अर्थ

जानकारी है तो मार्गशीर्ष (अगहन) अथवा माघमासमें

English

May cows remain in front of me, may cows remain behind me, may cows remain ever in my heart. I reside iif the midst of cows. May the splendour of all living beings, the splendour present in deities remove my sins. May Laksmi assume the form of a cow and dispel my sins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 269
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.