गरुडपुराण अध्याय 287 (Book 2 - Adhyaya 48) | हिंदी अर्थ · English Meaning

अध्याय २८७

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापु- उत्तरखण्डे द्वितीदृ धर्मकादृप्रेतदृश्रीकृष्णगरुडसंवादे कर्मविपाकादिनिरूपणं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४८ तार्क्ष्य उवाच ।ये मर्त्यलोके निवसन्ति मानवास्ते सर्वजातौ निधनं प्रयान्ति ।काले स्वकीये निजपुण्यसंख्यया वदन्ति लाक कथस्व तन्मे

iti śrīgāruḍe mahāpu- uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dharmakādṛpretadṛśrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde karmavipākādinirūpaṇaṃ nāma saptacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 48 tārkṣya uvāca / ye martyaloke nivasanti mānavāste sarvajātau nidhanaṃ prayānti / kāle svakīye nijapuṇyasaṃkhyayā vadanti lāka kathasva tanme

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The people of all castes who live in this mortal world die at their own time and obtain different worlds according to the magnitude of their pious deeds.

अध्याय २८७

श्लोक 2

गच्छन्ति मार्गेण सुदुस्तरेण विधातृनिष्पादितवर्त्मनि स्थिताः ।केनैव पुण्येन मुदं प्रयान्ति तिष्ठन्ति केनैव कुलं बलं वयः

gacchanti mārgeṇa sudustareṇa vidhātṛniṣpāditavartmani sthitāḥ / kenaiva puṇyena mudaṃ prayānti tiṣṭhanti kenaiva kulaṃ balaṃ vayaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

They go on different paths ordained by God. Through what virtue they obtain pleasure and through what merit they get family, strength and age? Tell me O lord.

अध्याय २८७

श्लोक 3

सूत उवाच ।श्रुत्वाथ देवो गरुडं त्ववोचत् स्मृत्वा वपुः कर्मभयञ्च रूपम् ।सृष्टा धरा येन चराचरं जगत्स येन शस्ता विहितो यमो विभुः

sūta uvāca / śrutvātha devo garuḍaṃ tvavocat smṛtvā vapuḥ karmabhayañca rūpam / sṛṣṭā dharā yena carācaraṃ jagatsa yena śastā vihito yamo vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

On hearing this, the lord said to Garuda, explaining in detail how the body functions, how it is boimd by actions.

अध्याय २८७

श्लोक 4

श्रीभगवानुवाच ।धर्मार्थकामं चिरमोक्षसञ्चयमन्यं द्वितीयं यममार्गगामिनाम् ।प्रविश्यचाङ्गुष्ठसमे स तत्र वै तं प्राप्य देहं स्वमन्दिरम्?

śrībhagavānuvāca / dharmārthakāmaṃ ciramokṣasañcayamanyaṃ dvitīyaṃ yamamārgagāminām / praviśyacāṅguṣṭhasame sa tatra vai taṃ prāpya dehaṃ svamandiram?

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The ksatriya who has drunk blood from his forehead in the battle, has as well drunk Soma in the sacrifice; dead or alive he gets release.

अध्याय २८७

श्लोक 5

गृहीतपाशो रुदते पुनः पुनर्देशे सुपुण्ये द्विज देहसंस्थितः ।देवेन्द्रपूजा पितृदेवतृप्तिदं मोहान्न चेष्टं न च पुत्त्रसन्ततिः

gṛhītapāśo rudate punaḥ punardeśe supuṇye dvija dehasaṃsthitaḥ / devendrapūjā pitṛdevatṛptidaṃ mohānna ceṣṭaṃ na ca puttrasantatiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Though he may have done many impious acts and drunk many undesirable drinks, if he takes weapons and faces the enemy in the war he is released from sins immediately,

अध्याय २८७

श्लोक 6

न मे ऽस्ति बन्धुर्यममार्गगामिनो मया न कृत्यं द्विजदेहलिप्सया ।सम्प्राप्य विप्रत्वमतीव दुर्लभं नाधीतवान्वेदपुराणसंहिताः ।प्राप्तं सुरत्नं करसंस्थितं गतं देहन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na me 'sti bandhuryamamārgagāmino mayā na kṛtyaṃ dvijadehalipsayā / samprāpya vipratvamatīva durlabhaṃ nādhītavānvedapurāṇasaṃhitāḥ / prāptaṃ suratnaṃ karasaṃsthitaṃ gataṃ dehankvacinnistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Due to policy or fear, if a person does not face the foe in war, O bird, know it for certain that he is sure to die one day afterwards but before that his katrahood goes in vain. If he donates gold or earth to a brahmaa, he is born in human form in this world in a noble and illustrious fomily.

अध्याय २८७

श्लोक 7

यः क्षत्त्रियो बाहुबलेन संयुगे ललाटदेशाद्रुधिरं मुखे पपौ ।तत्सोमपानं हि कृतं महामखे जीवन्मृतः सो ऽपि हि याति मुक्तिक्

yaḥ kṣattriyo bāhubalena saṃyuge lalāṭadeśādrudhiraṃ mukhe papau / tatsomapānaṃ hi kṛtaṃ mahāmakhe jīvanmṛtaḥ so 'pi hi yāti muktik

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A ksatriya repents that in the battlefield, at the time of his master's murder or when the cows were seized or

अध्याय २८७

श्लोक 8

स्थानान्यनेकानि कृतानि तानि पीतान्यनेकान्यपि गर्हितानि ।शस्त्रं गृहीत्वा समरे रिपूणां यः संमुखं याति स मुक्तपापः

sthānānyanekāni kṛtāni tāni pītānyanekānyapi garhitāni / śastraṃ gṛhītvā samare ripūṇāṃ yaḥ saṃmukhaṃ yāti sa muktapāpaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A udra repents that having obtained body he neither gave reputable gifts to the brahmanas nor worshipped them nor built a tank on the earth.

अध्याय २८७

श्लोक 9

क्षत्त्रान्वयो वापि विशोन्वयो वा शूद्रान्वयो वापि हि नीचवर्णः ।संग्रामदेवद्विजबालघाती स्त्रीवृद्धहा दीनतपस्विहन्ता

kṣattrānvayo vāpi viśonvayo vā śūdrānvayo vāpi hi nīcavarṇaḥ / saṃgrāmadevadvijabālaghātī strīvṛddhahā dīnatapasvihantā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

[The Jiva that has left the body thinks thus:] abandoned my family profession. I lived in pride. I did not

अध्याय २८७

श्लोक 10

उपद्रुतेष्वेषु पराङ्मुखो यः स्युस्तस्य देवाः सकलाः पराङ्मुखाः ।तिलोदकं नैव पिबन्ति पूर्वे हुतं न गृह्णाति हुताशनोपि तत्

upadruteṣveṣu parāṅmukho yaḥ syustasya devāḥ sakalāḥ parāṅmukhāḥ / tilodakaṃ naiva pibanti pūrve hutaṃ na gṛhṇāti hutāśanopi tat

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Such people are born as mlecchaSt outcastes, etc. Having given up their physical bodies they enter into airy bodies and become averse to religious activities.

अध्याय २८७

श्लोक 11

द्वेषाद्भयाद्वा समरे समागते शस्त्रं गृहीत्वा परसैन्यसंमुखः ।न याति पक्षीन्द्र मृश्च पश्चात्क्षात्त्रं बलं तस्य गतं तथैव ।द्विजाय दत्त्वा कनकं महीमिमां भूयः स पश्चाद्भवतीह लोके

dveṣādbhayādvā samare samāgate śastraṃ gṛhītvā parasainyasaṃmukhaḥ / na yāti pakṣīndra mṛśca paścātkṣāttraṃ balaṃ tasya gataṃ tathaiva / dvijāya dattvā kanakaṃ mahīmimāṃ bhūyaḥ sa paścādbhavatīha loke

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whatever religious acts they have done keeping them in view and moving in the way, hear O bird, what they speak about among themselves.

अध्याय २८७

श्लोक 12

दानं प्रदत्तं ग्रहणे द्विजेन्द्रे स्नानं कृतं तेन सदा सुतीर्थे ।गत्वा गयायां पितृपिण्डदानं कृतं सदा यो म्रियते तु युद्धे

dānaṃ pradattaṃ grahaṇe dvijendre snānaṃ kṛtaṃ tena sadā sutīrthe / gatvā gayāyāṃ pitṛpiṇḍadānaṃ kṛtaṃ sadā yo mriyate tu yuddhe

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The three in the world are the best of all: Jambu- dvipa among the dvipas, the land of the bright among the countries of the world and human beings amongst all creatures on the earth.

अध्याय २८७

श्लोक 13

यः क्षात्त्रदेहन्तु विहाय शोचते रणाङ्गणे स्वामिवधे च गोग्रहे ।स्त्रीबालघाते पथि सार्थहेतवे मया स्वकोशं न हतं न पातितम्

yaḥ kṣāttradehantu vihāya śocate raṇāṅgaṇe svāmivadhe ca gograhe / strībālaghāte pathi sārthahetave mayā svakośaṃ na hataṃ na pātitam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

There are four castes—brahmin, katriya, vaisya and ludra. Among these the brahmin caste is the best. People can derive pleasure from religion. When they start on the High way, leaving their bodies after death, they revive their previous associations.

अध्याय २८७

श्लोक 14

वैश्यः स्वकर्माणि विशोचते तदा गृहीतपाशो न मयापि सञ्चितम् ।सत्यं न चोक्तं क्रय विक्रयेण मोहाद्विमूढेन कुटुम्बहेतवे

vaiśyaḥ svakarmāṇi viśocate tadā gṛhītapāśo na mayāpi sañcitam / satyaṃ na coktaṃ kraya vikrayeṇa mohādvimūḍhena kuṭumbahetave

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

*I stayed as worm and insect. I was a reptile.

अध्याय २८७

श्लोक 15

शूद्रं वपुः प्राप्य यशस्करं सदा दानं द्विजेभ्यो न कृतं द्विजार्चनम् ।च्दृदद्यत्दद्वड्ढ ढद्धदृथ्र् ददृध्ड्ढथ्र्डड्ढद्ध जलाशयो नैव कृतो धरातले असंस्कृतो विप्रवरो न संस्कृतः

śūdraṃ vapuḥ prāpya yaśaskaraṃ sadā dānaṃ dvijebhyo na kṛtaṃ dvijārcanam / cdṛdadyatdadvaḍḍha ḍhaddhadṛthr dadṛdhḍḍhathrḍaḍḍhaddha jalāśayo naiva kṛto dharātale asaṃskṛto vipravaro na saṃskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Staying in the womb, he recollects everything. But coming out of the womb he forgets whatever he thought while he was in the womb.

अध्याय २८७

श्लोक 16

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम् ।धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे

tyaktvā svakarmāṇi madena susthitaṃ mayā sutīrthe svavapurna cojjhitam / dharmorjito naiva na devapūjanaṃ kṛtaṃ mayā caiva vimuktihetave

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Through infatuation the thoughts of the womb are soon forgotten but they revive when the body succumbs to death. When the body is destroyed, thoughts remain with the

अध्याय २८७

श्लोक 17

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान् ।मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले

dehaṃ samāsādya tathaiva piṇḍajaṃ varṇāṃstathaivāntyajamlecchasaṃjñitān / marunmayaṃ dehamime viśanti naivehamānāḥ pathi dharmasaṃkule

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"I struggled hard for earning money. I did not enjoy riches to my satiety. I did not offer betel, corn, milk to fire, deities, guests and relatives."

अध्याय २८७

श्लोक 18

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम् ।पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि

parasparaṃ dharmakṛntaṃ svakīyaṃ sampādya lakṣyaṃ pathi sañcarantsvam / pakṣīndra vākyāni śṛṇuṣva tāni manoramāṇi pravadanti yāni

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"Even during the solar or lunar eclipse I did not visit holy places. My body was full of waste and urine. Now, O soul, suffer for what you did in your previous body."

अध्याय २८७

श्लोक 19

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम् ।देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव

sārā hi lokeṣu bhavettrilokī dvīpeṣu sarveṣu ca jambukākhyam / deśeṣu sarveṣvapi devadeśaḥ jīveṣu sarveṣu manuṣya eva

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"I did not see nor bowed to nor worshipped lord Visnu's idol on the earth. I also did not devoutly praise the lord of Prabhasa. Hence, O soul, suffer for what you did in your previous body."

अध्याय २८७

श्लोक 20

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः ।धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः

varṇāśca catvāra iha praśastāḥ varṇeṣu dharmiṣṭhanarāḥ praśastāḥ / dharmeṇa saukhyaṃ samupaiti sarvaṃ jñānaṃ samāpnoti mahāpathe sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

''Having gone to the admirable land near a holy place, I did not put money in the scholar's hand, nor gave it to a preceptor after taking ablution in the holy water. Hence, O soul, now suffer for what you did in your previous body."

अध्याय २८७

श्लोक 21

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन् स्थितो ऽहं कृमिकीटसंस्थितः ।सरीसृपो ऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदो ऽहं वनसूकरो ऽहम्

dehaṃ parityajya yadā gatāyuḥ pakṣin sthito 'haṃ kṛmikīṭasaṃsthitaḥ / sarīsṛpo 'haṃ maśako vinirmitaścatuṣpado 'haṃ vanasūkaro 'ham

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"I did not worship the mother Goddess, nor Vinu nor j§ahkara, nor Ganeia, nor Candl nor the sun with due rites by offering sandal paste, etc. Now, O soul, suffer for what you did in your previous body."

अध्याय २८७

श्लोक 22

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत् ।यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव

sarvaṃ vijānāti hi garbhasaṃsthito jātaśca sadyastadidañca vismaret / yaccintitaṃ garbhasamāgatena vai bālo yuvā vṛddhavayā babhūva

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"I obtained the title of deity even as a man. But due to infatuation I lost that glory. I was a fool not to own my infirmities. O soul, now sufifer for what you did in your previous body."

अध्याय २८७

श्लोक 23

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे ।तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे

mohādvināṣṭaṃ yadi garbhacintitaṃ smṛtaṃ punarmṛtyugate cadehe / tasminpranaṣṭe hṛdi cintitaṃ gataṃ smṛtaṃ punargarbhagate ca dehe

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Having thought over these points, O bird, which grant virtue, wealth and fame, man obtains release perpetually.

अध्याय २८७

श्लोक 24

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम् ।द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे

tasminpranaṣṭe hṛdi cintitaṃ punarmayā svakośe paravañcanaṃ kṛtam / dyūtaiśchalenāpi ca cauryavṛttyā dharmaṃ vyatikramya śarīrarakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Being addressed thus by the messengers of Yama the dead arc struck with clubs. They cry *0 fate, O fate* and curse themselves that the money earned by them was not gifted to the deserving brahmins.

अध्याय २८७

श्लोक 25

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम् ।ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे

kṛcchreṇa lakṣmīḥ samupārjitā svayaṃ mayā na bhuktaṃ manasepsitaṃ dhanam / tāmbūlamannaṃ madhuraṃ sagorasaṃ dattvāgnidevātithibandhuvarge

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The emissaries of Yama tell again 'you neither gifted the earth nor cow nor water nor cloth nor fruit nor

अध्याय २८७

श्लोक 26

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् ।कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

somagrahe sūryasamāgamepi vā na sevitaṃ tīrthavariṣṭhamuttamam / kośaṃ svakīyaṃ malamūtrapūritaṃ dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Your father died, your grandfather died. She also died who bore you in her womb. Your relations also died. You saw them all dead.

अध्याय २८७

श्लोक 27

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि ।प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dṛṣṭā na natā na pūjitā traivikramī mūrtiriha sthitā bhuvi / prabhāsanātho na ca bhaktisaṃstuto dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Your body has been burnt by fire. Your wealth and com are taken over by your sons. Whatever good and virtuous actions you did those only will go along with you.

अध्याय २८७

श्लोक 28

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया ।आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

gatvā variṣṭhe bhuvi tīrthasannidhau dhanaṃ na dattaṃ viduṣāṃ kare mayā / āplutya dehaṃ vidhinā dvije gurau dihinkvacinnistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Thus speak those gams along with the kinnaras and he though sad at heart hears but patiently their strange uttera¬ nces. Envested with an aerial body and sitting in the aerial car due to the influence of gifts, he gives out in speech his impassion¬ ed thought.

अध्याय २८७

श्लोक 29

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करो ऽपि वा ।यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na mātṛpūjā na ca viṣṇuśaṅkarau gaṇeśacaṇaḍyau na ca bhāskaro 'pi vā / yañcopacārairbaliyuktacandanairdehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"Dharma is father, compassion is mother, speech is sweet-tongued wife, bath in a holy place is equal to relatives.

अध्याय २८७

श्लोक 30

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव ।गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

labdhā mayā mānavadevatopamā mohādgatā sarvamidañca pārthiva / gatiṃ na vīkṣeta sa vai vimūḍhadhīrdehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

That man on the earth deserves praise who is religious, who has conquered pride and anger, who is humble though learned, who does not trouble others in vain, who is satisfied with his wife and keeps away from unlawful sexual desire.

अध्याय २८७

श्लोक 31

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि ।मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे

etāni pakṣinmanasā vicintya vākyāni dharmārthayaśaskarāṇi / muktiṃ samāyānti manuṣyaloke vasanti ye dharmaratāḥ sudeśe

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

He who offers sweets, he who performs Agnikotra, has studied Vedanta, has performed religious rites fasts for a month within a year and remains chaste — these six in this world are worthy of honour.

अध्याय २८७

श्लोक 32

इति ब्रुवाणैर्यमधूतवर्गैर्विहन्यते कालमयैश्च मुद्गरैः ।हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत्

iti bruvāṇairyamadhūtavargairvihanyate kālamayaiśca mudgaraiḥ / hā daiva hā daiva iti smaran vai dhanaṃ na dattaṃ svayamarjitaṃ yat

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A man of good conduct can also be put in this category. A Vapi (an oblong reservoir of water) a well, a tank, a cistern and temple of a deity in the heart of a devotee constitute the best virtue.

अध्याय २८७

श्लोक 33

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् ।फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम्

na bhūmidānaṃ na ca gopradānaṃ na vāridānaṃ na ca vastradānam / phalaṃ satāmbūlavilepanaṃ vā tvayā na dattaṃ bhuvi śocase katham

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Feeding a Vedic scholar for a year, arranging the marriage of a Brahmin's daughter, freeing a brahmin family from debt, tilling land and digging well to nieet the need of a thitsty and hungry person constitutes a virtuous act.

अध्याय २८७

श्लोक 34

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये ।मृतो ऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः

pitā mṛtaste ca pitāmahaḥ sā yayā dhṛto vāpyudare svakīye / mṛto 'pyasau bandhujanaḥ samasto dṛṣṭaṃ tvayā sarvamidaṃ gatāyaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whosoever with a pure mind hears or recites this

अध्याय २८७

श्लोक 35

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः ।सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम्

kośaṃ tvadīyaṃ jvalitañca vahninā puttrairgṛhīto dhanadhānya sañcayaḥ / subhāṣitaṃ dharmacayaṃ kṛtañca yattadeva gacchettava pṛṣṭhasaṃstham

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"Your treasury is burnt by fire, your hoard of wealth and grain taken by your sons; only the good words and store of dharma you have made go with you, following behind.

अध्याय २८७

श्लोक 36

न दृश्यते को ऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवो ऽपि वा ।यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं यो ऽपि धरातले स्थितः

na dṛśyate ko 'pi mṛtaḥ samāgato rājā yatirvā dvijapuṅgavo 'pi vā / yo vai mṛtaḥ sāhasikaḥ sa martyako nāśaṃ yo 'pi dharātale sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

No one who has died is seen to come back, whether king, ascetic or best of brahmins; the rash mortal who has died perishes, even he who stands on the earth."

अध्याय २८७

श्लोक 37

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः ।श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः

evaṃ gaṇāste bruvate sakinnarā dhairyaṃ samālambya vipādapūritaḥ / śrutvā gaṇānāṃ vacanaṃ mahādbhutaṃ bravīti pakṣīndra manuṣyatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

So speak those attendants, with the Kinnaras; and he, full of despair, taking courage and hearing the wondrous words of the attendants, speaks, O king of birds, having become human:

अध्याय २८७

श्लोक 38

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी ।वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः

dānaprabhāveṇa vimānasaṃsthito dharmaḥ pitā mātṛdayānurūpiṇī / vāṇī kalatraṃ madhurārthabhāṣiṇī snānaṃ sutīrthe ca subandhavargaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"Through the power of giving one sits in a celestial car; dharma is the father, compassion the mother, sweet and meaningful speech the wife, bathing at a holy tirtha and a good circle of kin —

अध्याय २८७

श्लोक 39

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः ।यो धर्मवान् प्राप्स्यति सो ऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम्

karārpitaṃ yatsukṛtaṃ samastaṃ svargastadā syāttava kiṅkaropamaḥ / yo dharmavān prāpsyati so 'tisaukhyaṃ pāpī samastaṃ vividhañca duḥkham

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

all the good deeds placed in one's hand — then heaven becomes like your servant. The righteous will attain great happiness, and the sinner every kind of sorrow."

अध्याय २८७

श्लोक 40

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी ।स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः

yo dharmaśīlo jitamānaroṣo vidyāvinīto na paropatāpī / svadāratuṣṭaḥ paradāradūraḥsa vai naro no bhuvi vandanīyaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The man who is righteous, has conquered pride and anger, is humble through learning, does not torment others, is content with his own wife and keeps far from others' wives — such a man is worthy of reverence on earth.

अध्याय २८७

श्लोक 41

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी ।मासोपवासी च पतिव्रता चषड् जीवलोके मम वन्दनीयाः

miṣṭānnadātā caritāgnihotro vedāntaviccandrasahasrajīvī / māsopavāsī ca pativratā caṣaḍ jīvaloke mama vandanīyāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The giver of sweet food, the performer of the agnihotra, the knower of Vedanta, one who lives to see a thousand moons, one who fasts for a month, and a faithful wife — these six in the world of the living are to be revered by me.

अध्याय २८७

श्लोक 42

एवं समाचारयुतो नरो ऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम् ।प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः

evaṃ samācārayuto naro 'pi vāpīṃ sakūpāṃ sajalaṃ taḍāgam / prapāśubhaṃ hṛdgṛhadevamandiraṃ kṛtaṃ nareṇaiva sa dharmauttamaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A man of such conduct who builds a step-well with a well, a tank with water, a fine water-shed, a house or a temple of the gods — that man is best in dharma.

अध्याय २८७

श्लोक 43

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे ।भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत् समस्तम्

varṣāśanaṃ vedavide ca dattaṃ kanyāvivāhastvṛṇamocanaṃ dvije / bhūmiḥ sukṛṣṭāpi tṛṣārtihetostadevametaṃ sukṛtat samastam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A year's food given to a knower of the Veda, the marriage of a maiden, freeing a brahmin from debt, well-ploughed land given to relieve distress — all this is good deed.

अध्याय २८७

श्लोक 44

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या ।स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम्

adhyāyamenaṃ sukṛtasya sāraṃ śṛṇoti gāyatyapi bhāvaśuddhyā / sa vai kulīnaḥ sa ca dharmayukto viśvālayaṃ yāti paraṃ sa nūnam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whoever hears or sings with a pure heart this chapter, the essence of good deeds, is of noble family and endowed with dharma, and surely goes to the supreme abode of the universe.

Book 2 - Adhyaya 48

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)