Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
32
अध्याय 32 / 317

Book 1 - Adhyaya 32

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुपूजाविधिर्नामैकत्रिंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३२ महेश्वर उवाच ।पञ्चतत्त्वार्चनं ब्रूहि शङ्खचक्रगदाधर ।येन विज्ञानमात्रेण नरो याति परं पदम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇupūjāvidhirnāmaikatriṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 32 maheśvara uvāca / pañcatattvārcanaṃ brūhi śaṅkhacakragadādhara / yena vijñānamātreṇa naro yāti paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

विशुद्धग्रन्थिकं रम्यं महापातकनाशनम्। कराकर और उन्हें दक्षिणा देकर उसी दिन सर्वपापक्षयं देव तवाग्रे धारयाम्यहम्॥ सायंकाल या दूसरे दिन पुनः उसी प्रकार पूजा (४३।३३) सम्पन्न करके निम्न मन्त्र पढ़ते हुए विसर्जन करे- हे देव! यह पवित्रक विशुद्ध रूपसे ग्रथित, सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मया।

English

O Lord holding Saiddia Cakra and Cadd, please expound Co me the worship of SudorianOf by performing which the evil effects of planets, and illness are destroyed. O Vnadhvaja, listen to the worship of Cakra &idariona. The devotee shall first take his bath and then worship Hari.

अध्याय ३२

श्लोक 2

हरिरुवाच ।पञ्चतत्त्वार्चनं वक्ष्ये तव शङ्कर सुव्रत ।मङ्गल्यं मङ्गलं दिव्यं रहस्यं कामदं परम्

hariruvāca / pañcatattvārcanaṃ vakṣye tava śaṅkara suvrata / maṅgalyaṃ maṅgalaṃ divyaṃ rahasyaṃ kāmadaṃ param

हिन्दी अर्थ

सुन्दर तथा महापातकोंको नष्ट करनेवाला और ब्रज पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः॥ सम्पूर्ण पापोंका क्षय करनेवाला है । इसे मैं आपके (४३। ४३) समक्ष स्थापित करता हूँ। तदनन्तर इस मन्त्रका है पवित्रक! मैंने इस सांवत्सरी पूजाको विधिवत् पाठकर स्वयं भी धारण करना चाहिए सम्पादित किया है। इस समय मेरे द्वारा विसर्जित

English

Lighted by a series of flames and having a thousand spokes and eyes (obeisance unto Him) who destroys a'l the wicked, and suppresses all sins. Obeisance unto Smtkra, Vicakrc smd piercer of all mantras. Obeisance unto the originator of the world, the sus* taincr of the world and the destroyer of the world.

अध्याय ३२

श्लोक 3

तच्छृणुष्व महादेव पवित्रं कलिनाशनम् ।एक एवाव्ययः शान्तः परमात्मा सनातनः

tacchṛṇuṣva mahādeva pavitraṃ kalināśanam / eka evāvyayaḥ śāntaḥ paramātmā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रं वैष्णवं तेजः सर्वपातकनाशनम्॥ आप विष्णुलोकको पधारें। (अध्याय ४३)

English

Obeisance unto the destroyer of all wicked demons for the protection of the world. Obeisance to the blesser of devotees. Obdsance, obeisance to the protector of devotees. Obeisance unto Him who is in the form of Vi$QU, who is tranquil, and who bears all weapons.

अध्याय ३२

श्लोक 4

वासुदेवो ध्रुवः शुद्धः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।स एव मायाया देव पञ्चधा संस्थितो हरिः

vāsudevo dhruvaḥ śuddhaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ / sa eva māyāyā deva pañcadhā saṃsthito hariḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्ममूर्तिके ध्यानका निरूपण

English

Again and again obeisance unto the weapon of VilQu; unto the Cakra obeiiMtce. This hymn, highly meri* torious of the Coitra that I explained to you shall be reid with great devotion. O Rudra! he who reads the scheme of the worship of the Caha with all the sense-organs under his control shall bum all sins to ashes and become competent to ascend to the world of Viwu.

अध्याय ३२

श्लोक 5

लोकानुग्रहकृद्विष्णुः सर्वदुष्टविनाशनः ।वासुदेवस्वरूपेण तथा सङ्कर्षणेन च

lokānugrahakṛdviṣṇuḥ sarvaduṣṭavināśanaḥ / vāsudevasvarūpeṇa tathā saṅkarṣaṇena ca

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा- है रुद्र! भगवान्को पवित्रक और जिस प्रज्ञको यह उत्कट इच्छा हो कि मैं आदिसे पूजाकर ब्रह्मका ध्यान करके साधक हरिअपनी आत्मामें ब्रह्मा दर्शन (जीवब्रह्मका बन जाता है (मेरा स्वरूप हो जाता है) । अब मैं अभेददर्शन) करूँ, उसे महदब्रह्म (प्रत्यक्-चैतन्याभिन्न मायाजालको नष्ट करनेवाले ब्रह्मके ध्यानका वर्णन परब्रह्म)-में ज्ञानकी भावना (ब्रह्म एवं निर्विषय-

English

O Hrftkeia (Vs su) bearing the club I Please ex¬ pound again the worship of the lord. Tlse more you speak in detail about the wonhip the more I delight in hearing it. I am never satiated. 1 shall narrate the worship of Lord Hayagriva where¬ by the lord of the universe is propitiated. Listen to it.

अध्याय ३२

श्लोक 6

तथा प्रद्युम्नरूपेणानिरुद्धाख्येन च स्थितः ।नारायणस्वरूपेण पञ्चधा ह्यद्वयः स्थितः

tathā pradyumnarūpeṇāniruddhākhyena ca sthitaḥ / nārāyaṇasvarūpeṇa pañcadhā hyadvayaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। आप सुनें- नित्य-ज्ञानमें अभेदभाव) करनी चाहिए।

English

O Mabideva, I shall explain the holy MUU mantra oxfessing Hayagriva. O Sankara listen to that first. Orti haum Kfraurh Sirass Pfamo haum. This mantra of nine syllables gives all learning.

अध्याय ३२

श्लोक 7

एतेषां वाचकान्मन्त्रानेताञ्छृणु वृषध्वज ! ।ॐ अं वासुदेवाय नमः ।ॐ आं संकर्षणाय नमः ।ॐ अं प्रद्युम्नाय नमः ।ॐ अनिरुद्धाय नमः ।ॐ ॐ नारायणाय नमः

eteṣāṃ vācakānmantrānetāñchṛṇu vṛṣadhvaja ! / oṃ aṃ vāsudevāya namaḥ / oṃ āṃ saṃkarṣaṇāya namaḥ / oṃ aṃ pradyumnāya namaḥ / oṃ aniruddhāya namaḥ / oṃ oṃ nārāyaṇāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मके ध्यानके लिये प्रवृत्त प्राज्ञ (विशेष ब्रह्मका ध्यान ही समाधि है। “मैं ब्रह्म हूँ” इस साधक) अपनी वाणी एवं मनको नियन्त्रितकर रूपमें सदा स्वयंकी अवस्थिति ही ब्रह्मका ध्यान अपनी आत्मामें ही ज्ञानस्वरूप ब्रह्मका यजन करे है । स्वयंसे अभिन्न ब्रह्म देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि,

English

O Mahadeva, Vrsadhvaja listen to its limbs. Orh Kdm obdsance to the heart. Orh Hrim SoShd to the head {Sira 2 $ said to be attached with Svdha). KftQm Vasat is also likewise. Odt Kfourh Vaufat- to the three eyes. This is described as the lord's eye. Orh Hah Pkaf to the Astra. This h described as the lord's weapon.

अध्याय ३२

श्लोक 8

पञ्च मन्त्राः समाख्याता देवानां वाचकास्तव ।सर्वपापहराः पुण्याः सर्वरोगविनाशनाः

pañca mantrāḥ samākhyātā devānāṃ vācakāstava / sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ sarvarogavināśanāḥ

हिन्दी अर्थ

काण्ड ब्रह्ममूर्तिके ध्यानका निरूपण ६९

English

ViiQu (CDMf. ). Then O Ankara, let him show the Mudrdt of aAkha Padma, etc. Thereafter let him meditate upon and worship ViQu by means of the MSla mantra.

अध्याय ३२

श्लोक 9

अधुना संप्रवक्ष्यामि पञ्चतत्त्वार्चनं शुभम् ।विधिना येन कर्तव्यं यैर्वा मन्त्रैश्च शङ्कर !

adhunā saṃpravakṣyāmi pañcatattvārcanaṃ śubham / vidhinā yena kartavyaṃ yairvā mantraiśca śaṅkara !

हिन्दी अर्थ

प्राण, अहङ्कार, पञ्चमहाभूत (पृथ्वी, जल, तेज, वायु विजय प्राप्त करना प्राणायाम है । इन्द्रियोंपर विजय एवं आकाश), पञ्चतन्मात्र (गन्धतन्मात्र, रसतन्मात्र, प्रत्याहार और ईश्वरका चिन्तन करना ध्यानावस्था रूपतन्मात्र, स्पर्शतन्मात्र एवं शब्दतन्मात्र) विविध गुण, है। मनको नियन्त्रित करना ही धारणा है और जन्म और भोजन, शयन आदि भोगसे सर्वथा रहित, ब्रह्ममें मनको केन्द्रित करनेकी जो स्थिति होती है,

English

Let him then, O Rudra, invoke those deities who preside over the scats O ye deities of the seat Hayagriva, conic," After invoking let him worship them In the Svastika- martdala, O Vfadhvaja, the worship of Dhdtr and Vidhdir shall be performed in the doorway.

अध्याय ३२

श्लोक 10

आदौ स्नानं प्रकुर्वीत स्नात्वा सन्ध्यां समाचरेत् ।अर्चनागारमासाद्य प्रक्षाल्यार्ङ्घ्यादिकं तथा

ādau snānaṃ prakurvīta snātvā sandhyāṃ samācaret / arcanāgāramāsādya prakṣālyārṅghyādikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

स्वप्रकाश, निराकार,सदा निरतिशय,नित्य आनन्दस्वरूप, वह समाधि है । यदि पहले इस योगके द्वारा चञ्चल अनादि, नित्य, शुद्ध, बुद्ध, सर्वत: परिपूर्ण, सत्यस्वरूप, चित्त स्थिर नहीं होता तो उस मूर्ति (परमेश्वर)- परमसुखस्वरूप, परमपद एवं तुरीय (कूटस्थ का इस प्रकार चिन्तन करना चाहिए-- निरञ्जन परब्रह्म) -के रूपमें वेदोंमें वर्णित है । जो हृदयकमलकी कर्णिकाके मध्य विराजमान

English

'Obeisance to with the eaiire attendants,*' Tamund, Makddtvl and the two fidhis aUkka and Paima and Garuda are to be worshipped in front. In the middle

अध्याय ३२

श्लोक 11

आचम्योपविशेत्प्राज्ञो बद्धासनमभीप्सितम् ।शोषणादि ततः कुर्याद् अं क्षैं रमिति मन्त्रकैः

ācamyopaviśetprājño baddhāsanamabhīpsitam / śoṣaṇādi tataḥ kuryād aṃ kṣaiṃ ramiti mantrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

हे वृषभध्वज! अपनी आत्माको रथी और रहनेवाले हैं तथा शङ्ख, चक्र, गदा और कमलसे शरीरको रथ समझना चाहिए । बुद्धि उसमें सारथि तथा सुशोभित हैं, जो श्रीवत्स तथा कौस्तुभमणि, मन लगाम है । इन्द्रियोंको उस रथमें जुते हुए अश्वके बनमाला एवं लक्ष्मीसे विभूषित हैं, जो नित्य-शुद्ध, रूपमें स्वीकार किया गया है । ये इन्द्रियाँ ही रूप, ऐश्वर्यसम्पन्न, सत्य, परमानन्दस्वरूप, आत्मस्वरूप,

English

Let him worslup Vairdgya and Aiivarya in the corners south-east, etc. The Saktis and the following Vimald, Utkarii Jddnd Kriyif yogd, Prahvlf Satyd, Udnd and Amgrokd.

अध्याय ३२

श्लोक 12

सामान्यं कठिनीकृत्य चाण्डमुत्पादयेत्ततः ।विभिद्याण्डं ततो ह्यण्डे भावयेत्परमेश्वरम्

sāmānyaṃ kaṭhinīkṛtya cāṇḍamutpādayettataḥ / vibhidyāṇḍaṃ tato hyaṇḍe bhāvayetparameśvaram

हिन्दी अर्थ

रस, गन्ध आदि विषयका अनुभव करती हैं। परमब्रह्म तथा परम ज्योतिःस्वरूप हैं-ऐसे वे इन्द्रिय और मनसे युक्त आत्माको ही मनीषियोंने चौबीस स्वरूप (अवतार)-वाले, शालग्रामकी शिलामें भोक्ता कहा है। जो मनुष्य विज्ञानरूपी सारथिसे युक्त विराजमान, द्वारकादि शिलाओंपर अवस्थित रहनेवाले हैं, मनरूपी लगामको अपने वशमें रखता है, वही परमेश्वर ध्यानके योग्य हैं और पूजनीय हैं। मैं भी

English

The first eight Saktis are to be worshipped in the petals beginning with that in the east and Anugraha in the pericarp by men who wish for lasting good.

अध्याय ३२

श्लोक 13

वासुदेवं जगन्नाथं पीतकौशेयवाससम् ।सहस्रादित्यसङ्काशं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

vāsudevaṃ jagannāthaṃ pītakauśeyavāsasam / sahasrādityasaṅkāśaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

हिन्दी अर्थ

उस परमपदको प्राप्त करता है, फिर वह उत्पन्न नहीं वही हँ--ऐसा समझना चाहिए। होता। जो विज्ञानरूपी सारथिसे नियन्त्रित मनरूपी इस प्रकार आत्मस्वरूप नारायणका यम- लगामवाला मनुष्य है, वह स्वर्धुनी ' (अज्ञान)-से नियम इत्यादिक योगके साधनोंसे एकाग्रचित्त होकर पार हो जाता है और वही विष्णुका परमपद है ।जो ध्यान करता है, वह मनोऽभिलषित इच्छाओंको

English

The devotee shall worship the seat with these mantras keeping the names in the dative case, prefixing Praava and.ending with''Xamal;i.'* The worship of the seat shall be auspicious by duly offering bath, fragrant pastes, flowen, incense, light and the food offerings.

अध्याय ३२

श्लोक 14

आत्मनो हृदि पद्मे तु ध्यायेत्तु परमेश्वरम् ।ततः संकर्षणं देवमात्मानं चिन्तयेत्प्रभुम्

ātmano hṛdi padme tu dhyāyettu parameśvaram / tataḥ saṃkarṣaṇaṃ devamātmānaṃ cintayetprabhum

हिन्दी अर्थ

इस योगकी परम साधनामें अहिंसादि धर्मोको प्राप्तकर वैमानिक देव हो जाता है। यदि निष्काम यम तथा शौचादिक कर्मोको नियम कहा गया है।होकर उन हरिकी मूर्तिका ध्यान और स्तवन करे पद्मादि आसन हैं। प्राण, अपानादिक वायुपर तो मुक्ति प्राप्त हो जाती है। (अध्याय ४४)

English

O Ankara, the deity shall be meditated upon as entering through the left nostril. The MiUa mantra is to be employed while he arrives.

अध्याय ३२

श्लोक 15

प्रद्युम्नमनिरुद्धं च श्रीमन्नारायणं ततः ।इन्द्रादींश्च सुरांस्तस्माद्देवदेवात्समुत्थितान्

pradyumnamaniruddhaṃ ca śrīmannārāyaṇaṃ tataḥ / indrādīṃśca surāṃstasmāddevadevātsamutthitān

हिन्दी अर्थ

१-शब्दकल्पद्टुमके --' धूनयति कम्पयति शत्रून्' इस व्युत्पत्तिके अनुसार धुनी ' शब्द कम्पित कर देनेवालेके लिये प्रयुक्त होता है। इसलिये यहाँ प्रसंगानुसार ' स्व: ' शब्दका मोक्ष अर्थ मानकर मोक्षको कम्पित (प्रतिबन्धित) करनेवाले अज्ञानको 'स्वर्धुनी' कह सकते हैं। इस तरह अज्ञानको पार कर लेना ही 'स्वर्धुनी' को पार करना समझना चाहिए।

English

Then he shall meditate on the great Lord an the mifdsslot O Rudra. After meditation he shall again give pddya and other things to the deity, O Safrkara. Ht shall give it to Bhairava-deva with the AfS/a- mariira. OfA KSm obeisance to the heart. With this he shall worship the heart.

अध्याय ३२

श्लोक 16

चिन्तयेच्च ततो न्यासं कय्यान्द्वै कारयोर्द्वयोः ।व्यापकं मूलमन्त्रेण चाङ्गन्यासं ततः परम्

cintayecca tato nyāsaṃ kayyāndvai kārayordvayoḥ / vyāpakaṃ mūlamantreṇa cāṅganyāsaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तो भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः। यस्तु विज्ञानवानात्मा युक्तेन मनसा सदा॥

English

OrA AVim obeisance to the head, then the worship of the head. OrA KsQm obeisance to the tuft. With this let him worship the tuft.

अध्याय ३२

श्लोक 17

अङ्गमन्त्रैर्महादेव ! तान्मन्त्राञ्शृणु सुव्रत ! ।ॐ आं हृदयाय नमः ।ॐ ईं शिरसे नमः ।ॐ ऊं शिखायै नमः ।ॐ ऐं कवचाय नमः ।ॐ औं नेत्रत्रयाय नमः ।ॐ अः अस्त्राय फट्

aṅgamantrairmahādeva ! tānmantrāñśṛṇu suvrata ! / oṃ āṃ hṛdayāya namaḥ / oṃ īṃ śirase namaḥ / oṃ ūṃ śikhāyai namaḥ / oṃ aiṃ kavacāya namaḥ / oṃ auṃ netratrayāya namaḥ / oṃ aḥ astrāya phaṭ

हिन्दी अर्थ

३-शब्दकल्पद्गुमके अनुसार द्वारकामें होनेवाली तक्षशिला भी भगवान् विष्णुकी मूर्ति मानी जाती है। इसीलिये जैसे गण्डकी नदीमें होनेवाली चक्रयुक्त शिला (शालग्रामशिला) -में विष्णुका सदा संनिधान है, वैसे ही द्वारकाकी शिलामें भी विष्णुका संनिधान है। ४-वैमानिक देव--शब्दकल्पद्रुमके --' विगतं मानम् उपमा यस्य'--इस व्युत्पत्तिके अनुसार निरुपमेयको विमान कहा जा सकता है। “विमान एव वैमानिकः ' इस व्युत्पत्तिके अनुसार वैमानिक शब्द भी निरुपमेय (उपमारहित)-का बोधक हो सकता

English

OrA Kfaim obeisance iothtKavaea; let him worship the Kavaca. OrA Kfoum obeisance to the eye. With this let him worship the eye. Om Kah obeisance to the weapon. With this let him worship the weapon. (Thus let him worship) the heart, head, tuft and Kavacc.

अध्याय ३२

श्लोक 18

ॐ समस्तपरिवारायाच्युताय नमः ।ॐ धात्रे नमः ।ॐ विधात्रे नमः ।ॐ आधारशक्तयै नमः ।ॐ कूर्माय नमः ।ॐ अनन्ताय नमः ।ॐ पृथिव्यैनमः ।ॐ धर्माय नमः ।ॐ धर्माय नमः ।ॐ ज्ञानाय नमः ।ॐ वैराग्याय नमः ।ॐ ऐश्वर्याय नमः ।ॐ अज्ञानाय नमः ।ॐ अनैश्वर्याय नमः ।ॐ अं अर्कमण्डलाय नमः ।ॐ स्ॐ सोममणाडलाय नमः ।ॐ वं वह्निमण्डलाय नमः ।ॐ वं वासुदेवाय परब्रह्मणे शिवाय तेजोरूपाय व्यापिने सर्वदेवाधिदेवाय नमः ।ॐ पाञ्चजन्याय नमः ।ॐ सुदर्शवनाय नमः ।ॐ गदायै नमः ।ॐ पद्माय नमः ।ॐ श्रियै नमः ।ॐ ह्रियै नमः ।ॐ पुष्ट्यै नमः ।ॐ गीत्यै नमः ।ॐ शक्त्यै नमः ।ॐ प्रीत्यै नमः ।ॐ इन्द्राय नमः ।ॐ अग्नये नमः ।ॐ यमाय नमः ।ॐ निरृतये नमः ।ॐ वरुणाय नमः ।ॐ वायवे नमः ।ॐ सोमाय नमः ।ॐ ईशानाय नमः ।ॐ अनन्ताय नमः ।ॐ ब्रह्मणे नमः ।ॐ विष्वक्सेनाय नमः

oṃ samastaparivārāyācyutāya namaḥ / oṃ dhātre namaḥ / oṃ vidhātre namaḥ / oṃ ādhāraśaktayai namaḥ / oṃ kūrmāya namaḥ / oṃ anantāya namaḥ / oṃ pṛthivyainamaḥ / oṃ dharmāya namaḥ / oṃ dharmāya namaḥ / oṃ jñānāya namaḥ / oṃ vairāgyāya namaḥ / oṃ aiśvaryāya namaḥ / oṃ ajñānāya namaḥ / oṃ anaiśvaryāya namaḥ / oṃ aṃ arkamaṇḍalāya namaḥ / oṃ soṃ somamaṇāḍalāya namaḥ / oṃ vaṃ vahnimaṇḍalāya namaḥ / oṃ vaṃ vāsudevāya parabrahmaṇe śivāya tejorūpāya vyāpine sarvadevādhidevāya namaḥ / oṃ pāñcajanyāya namaḥ / oṃ sudarśavanāya namaḥ / oṃ gadāyai namaḥ / oṃ padmāya namaḥ / oṃ śriyai namaḥ / oṃ hriyai namaḥ / oṃ puṣṭyai namaḥ / oṃ gītyai namaḥ / oṃ śaktyai namaḥ / oṃ prītyai namaḥ / oṃ indrāya namaḥ / oṃ agnaye namaḥ / oṃ yamāya namaḥ / oṃ nirṛtaye namaḥ / oṃ varuṇāya namaḥ / oṃ vāyave namaḥ / oṃ somāya namaḥ / oṃ īśānāya namaḥ / oṃ anantāya namaḥ / oṃ brahmaṇe namaḥ / oṃ viṣvaksenāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसलिये प्रकृतमें 'वैमानिक देव' का अर्थ निरुपमेय--उपमारहित--सर्वोत्कृष्ट देव महाविष्णु किया जा सकता है।

English

In the places beginning with the east let him worship these. O Rudra, let him worship the Astra in the comers and the eye in the middle.

अध्याय ३२

श्लोक 19

एते मन्त्राः समाख्यातास्तव रुद्र समासतः ।पूजा चैव प्रकर्तव्या मण्डले स्वस्तिकादिके

ete mantrāḥ samākhyātāstava rudra samāsataḥ / pūjā caiva prakartavyā maṇḍale svastikādike

हिन्दी अर्थ

विविध शालग्रामशिलाओंके लक्षण

English

Let him worship the great goddia Lakml, the auspicious giver of prosperity. He shall worship SaAkhat Padma Cakra and Gadd beginning with the east. O Rudra, let him worship the sword, pestle, noose, goad and the bow with the arrow from the east with these mantras with thdr own name.s

अध्याय ३२

श्लोक 20

ॐ पद्माय नमः ।अङ्गन्यासं च कृत्वा तु मुद्राः सर्वाः प्रदशयत् ।आत्मानं वासुदेवं च ध्यात्वा चैव परेश्वरम्

oṃ padmāya namaḥ / aṅganyāsaṃ ca kṛtvā tu mudrāḥ sarvāḥ pradaśayat / ātmānaṃ vāsudevaṃ ca dhyātvā caiva pareśvaram

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--हे वृषभध्वज ! अब मैं प्रसंगवश शालग्रामका लक्षण कहता हूँ । शालग्रामशिलाओंके स्पर्शमात्रसे करोड़ों जन्मोंके पाप नष्ट हो जाते हैं। केशव, नारायण, गोविन्द तथा मधुसूदन आदि

English

Xt him then worship the ten weapons Vajra

अध्याय ३२

श्लोक 21

आसनं पूजयेत्पश्चादावाह्य विधिवन्नरः ।द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्या वृषध्वज

āsanaṃ pūjayetpaścādāvāhya vidhivannaraḥ / dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryā vṛṣadhvaja

हिन्दी अर्थ

नामोंवाली विभिन्न शालग्रामशिलाएँ होती हैं, जो शंख, चक्र आदि चिह्वोंसे सुशोभित रहती हैं। इन शिलाओंके लक्षण इस प्रकार हैं--

English

Let him tvorahip then in the north-east, VUvakssna with these mantras, with the Praava in the beginning and Jiam in the end, O Vnadhvaja. Then let the worship of Anania be performed O Vrsadhvaja. It is with the mOlamarUra that the worship of the deity shall be done, O Vndhvaja.

अध्याय ३२

श्लोक 22

गरुडं पूजयेदग्रे वासुदेवस्य शङ्कर ।शङ्खादिपद्मपर्यन्तं मध्यदेशे प्रपूजयेत्

garuḍaṃ pūjayedagre vāsudevasya śaṅkara / śaṅkhādipadmaparyantaṃ madhyadeśe prapūjayet

हिन्दी अर्थ

शंख, चक्र, गदा तथा पद्मके चिहसे सुशोभित शिला “केशव ', पद्म, कौमोदकी गदा, चक्र तथा शंखके चिहसे सुशोभित शिला 'नारायण', चक्र, शंख, पद्म तथा गदाके चिहसे विभूषित शिला

English

Fragrant unguents flowers, incense, lamp, oblations drcnlar peregrinations, prostrations and Japyas (recital of prayers) shall be dedicated to him.

अध्याय ३२

श्लोक 23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं पूर्वदेशतः ।आग्नेयादिष्वर्चयेद्वै अधर्मादिचतुष्टयम्

dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ pūrvadeśataḥ / āgneyādiṣvarcayedvai adharmādicatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

“माधव' और गदा, पद्म, शंख तथा चक्रके चिहसे शोभायमान शिला “गोविन्द' नामसे जानी जाती है।

English

Let him sing this hymn with Pranava in the begin* ning. O Vrsadhvaja. Orh obeisance to Hayaiiras the presiding deity of learning. Obeisance to the destroyer of gods and demons and the slayer of the wicked.

अध्याय ३२

श्लोक 24

मण्डलत्रयमध्ये तु कीर्तिता ह्यसनस्थितिः ।पूर्वादिपद्मपत्रेषु पूज्याः संकर्षणादयः

maṇḍalatrayamadhye tu kīrtitā hyasanasthitiḥ / pūrvādipadmapatreṣu pūjyāḥ saṃkarṣaṇādayaḥ

हिन्दी अर्थ

पद्म, शंख, चक्र, गदासे युक्त “विष्णु ' नामकी, शंख, पद्य, गदा तथा चक्रसे युक्त “मधुसूदन' नामकी, गदा, चक्र, शंख, पद्मसे संयुक्त 'त्रिविक्रम ' नामकी, चक्र, गदा, पद्म, शंखसे चिह्ित “वामन'

English

Obeisance to the deity worthy of respect of Uvera. Obeisance to the deity who bean Saftkha and Cakra. Obeisance to the primordial deity, the fully controlled, conducive to the benefit of all living beings.

अध्याय ३२

श्लोक 25

कर्णिकायां वासुदेवं पूजयेत्परमेश्वरम् ।पाञ्चजन्यादयः पूज्याः ऐशान्यादिषु संस्थिताः

karṇikāyāṃ vāsudevaṃ pūjayetparameśvaram / pāñcajanyādayaḥ pūjyāḥ aiśānyādiṣu saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

नामकी, चक्र, पद्म, शंख एवं गदासे समन्वित ' श्रीधर' नामकी और पद्य, गदा, शंख, चक्रसे अंकित “हृषीकेश' नामकी शालग्राम-मूर्ति कही गयी हैं । इन देवमूर्तियोंको बार-बार नमन है।

English

Devoid of three gunas and equipped with guras in the form of Brahma, Rudra and ou, the doer, the destroyer, the lord of gods, obeisance to the omnipresent. O Sahkara, thus I have expounded to you the wonhip of Hayagrlva, He who reads this with great devotion shall go to the suiwemc region.

अध्याय ३२

श्लोक 26

शक्तयश्चैव पूर्वादौ देवदेवस्य शङ्कर ।इन्द्रादयो लोकपालाः पूज्याः पूर्वादिषु स्थिताः

śaktayaścaiva pūrvādau devadevasya śaṅkara / indrādayo lokapālāḥ pūjyāḥ pūrvādiṣu sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

“दामोदर', चक्र, शंख, गदा तथा पद्मसे संयुक्त शालग्रामशिला ' वासुदेव ', शंख, पद्म, चक्र, गदा- चिहृसे समन्वित शालग्रामशिला 'संकर्षण', शंख, गदा, पद्म, चक्रसे सुशोभित शालग्रामशिला ' प्रद्युम्न

English

I shall expound the Nydsa etc. and the metre of Gdyatfi\ Viivimitra is the sage; Savitf is the deity.

अध्याय ३२

श्लोक 27

अधो नाग तदूद्ध्व तु ब्रह्माणं पूजयेत्सुधीः ।इति स्थानक्रमो ज्ञेयो मण्डले शङ्कर त्वया

adho nāga tadūddhva tu brahmāṇaṃ pūjayetsudhīḥ / iti sthānakramo jñeyo maṇḍale śaṅkara tvayā

हिन्दी अर्थ

तथा गदा, शंख, पदा और चक्रसे शोभित शालग्रामशिला ' अनिरुद्ध' नामसे अभिहित है। इन्हें बारम्बार प्रणाम है।

English

It has Brahma for its head, Rudra for its tuft, it is It must be known as having three worlds for its feet. It has the bowels of the earth for its base. Knowing it thus Gdyatri is to be repeated one million two hundred thousand times.

अध्याय ३२

श्लोक 28

आवाह्य मण्डले देवं कृत्वा न्यासं तु तस्य च ।मुद्रां प्रदर्श्य पाद्यदीन्दद्यान्मूलेन शङ्कर

āvāhya maṇḍale devaṃ kṛtvā nyāsaṃ tu tasya ca / mudrāṃ pradarśya pādyadīndadyānmūlena śaṅkara

हिन्दी अर्थ

. + श्रीविष्णुकी गदाका नाम “कौमोदकी” है।

English

It has three feet of eight syllables each or four feet of six syllables for Japa (repetition); it is three*footcd and for worship it is four-footed.

अध्याय ३२

श्लोक 29

स्नानं वस्त्रं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम् ।दीपं नैवेद्यमाचामं नमस्कारं प्रदक्षिणम् ।कुर्याच्छङ्कर मूलेन जपं चापि समर्पयेत्

snānaṃ vastraṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam / dīpaṃ naivedyamācāmaṃ namaskāraṃ pradakṣiṇam / kuryācchaṅkara mūlena japaṃ cāpi samarpayet

हिन्दी अर्थ

पद्म, शंख, गदा, चक्रके चिहृसे विभूषित 'पुरुषोत्तम' नामको, गदा, शंख, चक्र, पद्म- चिहृसे विभूषित ' अधोक्षज' नामकी, पद्म, गदा, शंख, चक्रसे विभूषित 'नुसिंह' नामको, पद्य,

English

In Kydsa Japa, Dhydna (contemplation), Agnikdrya (sacred rites in fire) and Arcana (worship) the devotee shall employ Gdyatri always. It dispels all sins. Whatever the devotee touches with his hand and whatever he sees with his eyes it becomes pure. They know nothing supierior to GdyatrU

अध्याय ३२

श्लोक 30

दं स्तोत्रं जपेत्पश्चाद्वासुदेवमनुस्मरन् ।ॐ नमो वासुदेवाय नमः सकर्षणाय च

daṃ stotraṃ japetpaścādvāsudevamanusmaran / oṃ namo vāsudevāya namaḥ sakarṣaṇāya ca

हिन्दी अर्थ

चक्र, शंख, गदासे अंकित 'अच्युत' नामकी और शंख, चक्र, पद्म, गदासे संयुक्त 'जनार्दन'को शालग्राम-मूर्ति है--इन देवनामोंसे अभिहित मूर्तियोंको नमस्कार है।

English

Literally meaiuthe generator*. It it a lolar deiiy and manr hymns are addrened to him in the (tgveda.

अध्याय ३२

श्लोक 31

प्रद्युम्नायादिदेवायानिरुद्धाय नमोनमः ।नमो नारायणायैव नरायणां पतये नमः

pradyumnāyādidevāyāniruddhāya namonamaḥ / namo nārāyaṇāyaiva narāyaṇāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

गदा, चक्र, पद्म, शंखसे अंकित शालग्राम 'उपेन्द्र', चक्र, पद्म, गदा, शंखसे युक्त शालग्राम 'हरि', गदा, पद्म, चक्र, शंख-चिहृसे शोभित शालग्राम ' श्रीकृष्ण' नामसे प्रसिद्ध हैं और

English

O Rudra, I shall explain the mode of performance of Sandkyd prayer. It destroys sins. Listen. After performing prdidydma (holding of the breath) thricei the devotee shall take the Sandhj/d bath. A twice'bom will be able to burn off all mentah verbal and physical defects by prddydma. Hence» he shall practise the same always.

अध्याय ३२

श्लोक 32

नरपूज्याय कीर्त्याय स्तुत्याय वरदाय च ।अनादिनिधनायैव पुराणाय नमोनमः

narapūjyāya kīrtyāya stutyāya varadāya ca / anādinidhanāyaiva purāṇāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

शालग्रामशिलाके द्वारदेशपर चिह्नित दो चक्र धारण करनेवाले, शुक्लवर्णवाले भगवान् वासुदेव हें । इन सभी रूपों एवं नामोंको धारण करनेवाले है गदाधर भगवान् विष्णु! हम सबकी आप रक्षा करें।

English

The Acamana mantra during the evening Sandkyd is the Vedic fik: Agniicamd; during the morning it is StlryaSca md; in the mid'day it is: Apak punantu* L«et him duly perform Upas parSd also.

अध्याय ३२

श्लोक 33

सृष्टिसंहारकर्त्रे च ब्रह्मणः पतये नमः ।मनो वै वेदवेद्याय शङ्खचक्रधराय च

sṛṣṭisaṃhārakartre ca brahmaṇaḥ pataye namaḥ / mano vai vedavedyāya śaṅkhacakradharāya ca

हिन्दी अर्थ

दो चक्रोंसे युक्त, रक्त आभावाली और पूर्वभागमें पद्म-चिहसे अंकित शालग्रामशिला 'संकर्षण'को मूर्ति होती है, किंतु छोटे-छोटे चक्रोंवाली तथा पीतवर्णकी होनेपर वह शिला 'प्रद्युम्न' कही जाती

English

He shall perform Mdrjana (mystical wiping) with the Bk: Apo hi fhd and water by means of Kuia grass shall be sprinkled at every step with the recital ofrora. With these nine (three times daily three main rites) the devotee shall bum off the nine sorts of defects arising from Bajas, (passion) Tamos (ignorance), Moha (delusion) waking state dreaming state and state of sound sleepi from speech, from thought and fn>m actions*

अध्याय ३२

श्लोक 34

कलिकल्मषहर्त्रे च सुरेशाय नमोनमः ।संकारवृक्षच्छेत्रे च मायाभेत्रे नमोनमः

kalikalmaṣahartre ca sureśāya namonamaḥ / saṃkāravṛkṣacchetre ca māyābhetre namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। यदि शालग्रामशिला बड़ी तथा छिद्रसे संयुक्त शिरोभागवाली और वर्तुलाकार हो तो उसे ' अनिरुद्ध’ नामक शालग्राम-मूर्ति कहते हैं। जो द्वारमुखपर नीलवर्णकी तीन रेखाओंसे युक्त

English

Taking water in the joint palms (in the form of a cup) and reciting the mantrai Aghamarfora water shall be offered three, eight or twelve times.

अध्याय ३२

श्लोक 35

वहुरूपाय तीर्थाय त्रिगुणायागुणाय च ।ब्रह्मविष्णवीशरूपय मोक्षदाय नमोनमः

vahurūpāya tīrthāya triguṇāyāguṇāya ca / brahmaviṣṇavīśarūpaya mokṣadāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

होती है और जिसका शेष सम्पूर्ण भाग कृष्णवर्णसे सुशोभित रहता है, वह शालग्रामशिला 'नारायण' शिलाके नामसे जानी जाती है।

English

The sun shall be worshipped with the two Jks Udu tyam and Citram. The sins committed during the day or night shall be destroyed instantly. The SandhyA prayer shall be recited in the morning standing and in the evening, sitting. The Gdyatri shall be recit¬ ed with prtaava prefixed and accompanied by Maivydkfixs}

अध्याय ३२

श्लोक 36

मोक्षद्वाराय धर्माय निर्माणाय नमोनमः ।सर्वकामप्रदायैव परब्रह्मस्वरूपिणे

mokṣadvārāya dharmāya nirmāṇāya namonamaḥ / sarvakāmapradāyaiva parabrahmasvarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

जिस शिलाके मध्यमें गदाके समान रेखा हो,

English

During the Sandhyds (morning, mid-day and evening) Gttyatri the mother of Vedas shall be recited after due Nydsas. He shall be blessed with welfare in all limbs if the Nyisa is accompanied by prdfdydma too*

अध्याय ३२

श्लोक 37

संसारसागरे घोरे निमग्नं मां समुद्धर ।त्वदन्यो नास्ति देवेश नास्ति त्राता जगत्प्रभो

saṃsārasāgare ghore nimagnaṃ māṃ samuddhara / tvadanyo nāsti deveśa nāsti trātā jagatprabho

हिन्दी अर्थ

हो, वह 'नृसिंह' नामवाली शालग्रामशिला है और

English

Then he shall be free from all sins and shall attain fraAfnJ'i world. The fourth(last group of six syllables) is mentioned to be the essence beyond all Rajas (passion). The sun destroys the person who docs not perform the Sandhyd prayer. The sage of the fourth pdda is "Nirmala".

अध्याय ३२

श्लोक 38

त्वामव सर्वगं विष्णुं गतो ऽहं शरणं गतः ।ज्ञानदीपप्रदानेन तमोमुक्तं प्रकाशय

tvāmava sarvagaṃ viṣṇuṃ gato 'haṃ śaraṇaṃ gataḥ / jñānadīpapradānena tamomuktaṃ prakāśaya

हिन्दी अर्थ

इन चिह्वोंके साथ ही उसमें तीन विन्दु अथवा पाँच विन्दु हों तो वह 'कपिल' नामक शिला है, वह शिला हम सबको रक्षा करे। उसका पूजन ब्रह्मचारियोंको करना चाहिए । विषम परिमाणवाले

English

Name of Glyatrl, for the moming-wonhip.

अध्याय ३२

श्लोक 39

एवं स्तुवीत देवेशं सर्वक्लेशविनाशनम् ।अन्यैश्चवादकेः स्तात्रैः स्तुत्वा वै नीललोहित

evaṃ stuvīta deveśaṃ sarvakleśavināśanam / anyaiścavādakeḥ stātraiḥ stutvā vai nīlalohita

हिन्दी अर्थ

दो चक्रोंसे चिह्ित शक्ति-चिहसे युक्त शिलाको 'वाराह' शिला कहते हैं। वह हम सबकी रक्षा करे। नीलवर्णवाली, तीन रेखाओंसे युक्त, स्थूल तथा विन्दुयुक्त शिला 'कूर्ममूर्ति’ है और वही

English

I shall now describe the Gdyatri Kalpa (eulogy of Gdyatri) • It is conducive to enjoyment here and salvation here* after. The devotee shall repeat it one thousand and eight times» or one hundred and eight times. Thrice daily during the period of conjunctions he shall attain Brahmaloka. After repeating a hundred times he is allowed to take water. In the Sandhyd the divine deity des* troying all sins shall be invoked and worshipped.

अध्याय ३२

श्लोक 40

पञ्चतत्त्वसमायुक्तं ध्यायोद्विष्णुं नरो हृदि ।विसर्जयत्तता देवमिति पूजा प्रकीर्तिता

pañcatattvasamāyuktaṃ dhyāyodviṣṇuṃ naro hṛdi / visarjayattatā devamiti pūjā prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

अगर वर्तुलाकार है तथा उसका पीछेका भाग झुका हुआ हो तो वह शिला “कृष्ण” कही गयी है, वह हम सबकी रक्षा करे। पाँच रेखावाली शिला ' श्रीधर? नामकी कही जाती है। गदासे अंकित

English

Along with twelve names with her own mantra: BhQI

अध्याय ३२

श्लोक 41

सर्वकामप्रदा श्रेष्ठा वासुदेवस्य शङ्कर ।एतत्पूजनमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः

sarvakāmapradā śreṣṭhā vāsudevasya śaṅkara / etatpūjanamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

शिला 'बनमाली' है-ये हम सबकी रक्षा करें। गोलाकार तथा छोटी शिला 'वामन' शिला है, बायें भागमें चक्राङ्कित शिला 'सुरेश्वर' की मूर्ति है। विभिन्न रंगोंवाली, अनेक रूपोंवाली, नागके समान

English

Obeisance to the mother of Vedas to Sdfikrti to Brakmdni to Kauliklf to Sddhvi, to Sarvdrthasddhini (who can accomplish all desired objects), to SahasraksI (having thousand eyes). The devotee shall repeat it one hundred thousand times, taking only milk, bulbous roots and fruits. Pouring twenty thousand Ahutis he shall obtain all desires.

अध्याय ३२

श्लोक 42

इदं च यः पठेद्रुद्र पञ्चतत्त्वार्चनं नरः ।शृणुयाच्छ्रवायेद्वापि विष्णुलोकं स गच्छति

idaṃ ca yaḥ paṭhedrudra pañcatattvārcanaṃ naraḥ / śṛṇuyācchravāyedvāpi viṣṇulokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

फणोंसे युक्त शिला 'अनन्तक' है। स्थूल हो, नीलवर्णकी हो और मध्यमें नीलवर्णका चक्र हो तो वह 'दामोदर'- शिला है। संकुचित द्वारवाली,

English

(The Visarjana mantra) is: Goddess, born in the land

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.