Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
42
अध्याय 42 / 317

Book 1 - Adhyaya 42

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वश्यादिसाधिकमन्त्रनिरूपणं नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४२ हरिरुवाच ।पवित्रारोपणं वक्ष्ये सिवस्याशिवनाशनम् ।आचार्यः साधकः कुर्यात्पुत्रकः समयी हर

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaśyādisādhikamantranirūpaṇaṃ nāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 42 hariruvāca / pavitrāropaṇaṃ vakṣye sivasyāśivanāśanam / ācāryaḥ sādhakaḥ kuryātputrakaḥ samayī hara

हिन्दी अर्थ

संस्कारसे लेकर गोदान-संस्कारपर्यन्त अग्निका संस्कार करके आचार्यको अपनी शाखाके अनुसार विहित

English

I shall now describe the sacred rite ofiiVd, named PavUfdropaa (the rite of putting the sacred thread consisting of three yarns around the image). O Harc only the preceptor, the aspirant or his son observing the vow shall perform the worship.

अध्याय ४२

श्लोक 2

संवत्सरकृतां पूजां विघ्नेशो हरते ऽन्यथा ।आषाढे श्रावणे माघे कुर्याद्भाद्रपदे ऽपि वा

saṃvatsarakṛtāṃ pūjāṃ vighneśo harate 'nyathā / āṣāḍhe śrāvaṇe māghe kuryādbhādrapade 'pi vā

हिन्दी अर्थ

आचार्य अन्तमें पूर्णाहुति प्रदान करे, क्योंकि पूर्णाहुति देनेसे यजमानकी अभिलाषा पूर्ण हो जाती है। इन वेद-विहित नियमोंसे उत्पन्न हुई अग्नि सभी कार्योमें सिद्धि प्रदान करनेवाली होती है।

English

Otherwise VighruSa removes the effects of a worship performed over a year. This worship has to be performed in the month of Afddha, Srdvasay Mdgh or Bhddrapada.

अध्याय ४२

श्लोक 3

सौवर्णरौप्यताम्रं च सूत्रं कार्पासिकं क्रमात् ।ज्ञेयं कुजादौ संग्राह्यं कन्यया कर्तितं च यत्

sauvarṇaraupyatāmraṃ ca sūtraṃ kārpāsikaṃ kramāt / jñeyaṃ kujādau saṃgrāhyaṃ kanyayā kartitaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

अतएव पुनः उसको पूजा करके अन्य सभी कुण्डोंमें उसे प्रतिष्ठित करना चाहिए। वहाँ प्रत्येक आचार्य अपने शाखामन्त्रोंसे इन्द्रादि सभी देवोंको सौ-सौ आहुतियाँ प्रदान करे। सौ आहुतियोंके

English

Three yarns are to be twisted into one and such three new yarns constitute the Pavitraka, The knots shall be made with Vamadevamantra and washed with Satya mantra.

अध्याय ४२

श्लोक 4

त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य ततः कुर्यात्पवित्रकम् ।ग्रन्थयो वामदेवेन सत्येन क्षालयेच्छिव

triguṇaṃ triguṇīkṛtya tataḥ kuryātpavitrakam / granthayo vāmadevena satyena kṣālayecchiva

हिन्दी अर्थ

पश्चात् पूर्णाहुति समर्पित करके सभी देवोंको एक-एक आहुति पुनः प्रदान करनी चाहिए। होता अपने द्वारा अनुष्ठित आज्याहुतियोंके शेष भागको यथाविधान कलशमें समर्पित करे। इसके

English

The knots shall be purified with Aghora-mantra and tied with Tatpurufa-mantra. It shall be incensed with /ic- mantra. The deities of the yarn are these.

अध्याय ४२

श्लोक 5

अघोरेण तु संशोध्य बद्धस्तत्पुरुषाद्भवेत् ।धूपयेदीशमन्त्रेण तन्तुदेवा इति (मे) स्मृताः

aghoreṇa tu saṃśodhya baddhastatpuruṣādbhavet / dhūpayedīśamantreṇa tantudevā iti (me) smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

बाद आचार्य देवता, मन्त्र एवं अग्निके साथ अपने तादात्म्यकी भावना करते हुए पूर्णाहुति सम्पन्न कराये। यज्ञमण्डपसे बाहर आकर आचार्य दिकपालोंको बलि प्रदान करे। इस बलिकृत्यके साथ भूतों,

English

Oikdra Candramas (moon), Vahni (lire); Brahmd, JVafa, ikhidhvaja (Lord Subrahmojpfa), Ravi (sun), and £iva are the deities of the yam.

अध्याय ४२

श्लोक 6

ॐ कारश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्ना नागः शिखिध्वजः ।रविर्विष्णुः शिवः प्रोक्तः क्रमात्तन्तुषु देवताः

oṃ kāraścandramā vahnirbrahnā nāgaḥ śikhidhvajaḥ / ravirviṣṇuḥ śivaḥ proktaḥ kramāttantuṣu devatāḥ

हिन्दी अर्थ

और समिधा-यही दो होम-पदार्थ विहित हैं। आज्य तो उन दोनोंका सहयोगी है, क्योंकि घृतके बिना हवनीय द्रव्य अक्षय (परिपूर्ण) नहीं होता। इस हवनकृत्यमें पुरुषसूक्त, रुद्रसूक्त, ज्येष्ठसाम

English

The fourth moneb in the Hindu lunar calendar. It generally heralds the beginning of rainy season. June-July.

अध्याय ४२

श्लोक 7

अष्टोत्तरशतं कुर्यात्पञ्चाशत्पञ्चविंशतिम् ।रुद्रो ऽत्तमादि विज्ञेयं मानं च ग्रन्थयो दश

aṣṭottaraśataṃ kuryātpañcāśatpañcaviṃśatim / rudro 'ttamādi vijñeyaṃ mānaṃ ca granthayo daśa

हिन्दी अर्थ

तथा 'तन्नयामि' इस मन्त्रसे युक्त भारुण्डसूक्त, महामन्त्रके रूपमें प्रसिद्ध नीलरुद्रसूक्त एवं अथर्वके कुम्भसूक्तका पारायण यथाक्रम पूर्व, दक्षिण तथा

English

The hfth month in the Hirulu lunar calendar: July-August.

अध्याय ४२

श्लोक 8

चतुरङ्गुलान्तराः स्युर्ग्रन्थिनामानि च क्रमात् ।प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थो चापराजिता

caturaṅgulāntarāḥ syurgranthināmāni ca kramāt / prakṛtiḥ pauruṣī vīrā caturtho cāparājitā

हिन्दी अर्थ

अभिघार (आघार) एवं आज्यभाग आहुतिविशेषका नाम है। यह कुशकण्डिका नामके विशेष कृत्यके सम्पादन-कालमें

English

The eleventh month in the Hindu lunar calendar: January- February

अध्याय ४२

श्लोक 9

जया च विजया रुद्रा अजिता च सदाशिवा ।मनोन्मनी सर्वमुखी द्व्यङ्गुलाङ्गुलतो ऽथवा

jayā ca vijayā rudrā ajitā ca sadāśivā / manonmanī sarvamukhī dvyaṅgulāṅgulato 'thavā

हिन्दी अर्थ

मुख्य आहुतियोंके पूर्व अवश्य करणीय है।

English

The sixth month in the Hindu lunar calendar: August-September.

अध्याय ४२

श्लोक 10

रञ्जयेत्कुङ्कुमाद्यैस्तु कुर्याद्रन्धैः पवित्रकम् ।सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां शुक्लपक्षे तथेतरे

rañjayetkuṅkumādyaistu kuryādrandhaiḥ pavitrakam / saptamyāṃ vā trayodaśyāṃ śuklapakṣe tathetare

हिन्दी अर्थ

काण्ड देव-प्रतिष्ठाकी सामान्य विधि ८९

English

O Rudra, each yam shall be of length one hundred and eight, fifty or twentyfive hastas. There are ten knots.

अध्याय ४२

श्लोक 11

क्षीरादिभिश्च संस्नाप्य लिङ्गं गन्धादिभिर्यजेत् ।दद्याद्रन्धपवित्रं तु आत्मने ब्रह्मणे हर

kṣīrādibhiśca saṃsnāpya liṅgaṃ gandhādibhiryajet / dadyādrandhapavitraṃ tu ātmane brahmaṇe hara

हिन्दी अर्थ

पश्चिम आदि दिशाओंमें आसीन ऋत्विजोंसे करवाना। देवमूर्तिको मन्दिरके मुख्य गर्भभागमें स्थापित नहीं चाहिए । इस हवन-कर्ममें एक-एक सहस्त्र आहुतिका करना चाहिए और न उस गर्भका परित्याग करके अन्यत्र विधान है और इन आहुतियोंमें वेदोंके आदि ही उसकी स्थापना होनी चाहिए, अपितु गर्भभागका

English

Either in the bright half or the other, the PavUraka can be made on the seventh or thirteenth day. It shall be colour* ed with fragrant ATuriAama and other substances (saffron).

अध्याय ४२

श्लोक 12

पुष्पं गन्धयुतं दद्यान्मूलेनेशानगोचरे ।पूर्वे च दण्डकाष्ठं तु उत्तरे चामलकीफलम्

puṣpaṃ gandhayutaṃ dadyānmūleneśānagocare / pūrve ca daṇḍakāṣṭhaṃ tu uttare cāmalakīphalam

हिन्दी अर्थ

प्रणवका प्रयोग करना चाहिए। साथ ही यह भावना करनी चाहिए कि हम इन आहुतियोंको देवताके शिरोभाग, मध्यभाग तथा पादभाग आदिमें समर्पित कर रहे हैं और स्वयंको देवमय समझना चाहिए ।

English

After bathing the linga (phallic emblem) with milk etc., it shall be worshipped with fragrant unguents, etc. The fragrant PavUraka shall be ofiered to Brahman the Atman. In the north-east, fragrant flower shall be offered; in the east the pole-shaft and in the north the fruit of myro* balan shall be offered.

अध्याय ४२

श्लोक 13

मृत्तिकां पश्चिमे दद्याद्दक्षिणे भस्म भूतयः ।नैरृतेह्यगुरुं दद्याच्छिखामन्त्रेण मन्त्रवित्

mṛttikāṃ paścime dadyāddakṣiṇe bhasma bhūtayaḥ / nairṛtehyaguruṃ dadyācchikhāmantreṇa mantravit

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार होम-विधिको सम्पन्न करके देशिक (आचार्य)-को चाहिए कि वह देव-विग्रहमें मन्त्रोंका न्यास करे। यथा --' 3७ अग्निमीळे०' मन्त्रका देवके दोनों चरणोंमें, “3 इषेत्वेति०' मन्त्रका

English

The devotee conversant with the use of mantras shall place clod of earth in the west, ashes in the south, Aguru in the south-west with the ikhd mantra.

अध्याय ४२

श्लोक 14

वायव्यां सर्षपं दद्यात्कवचेन वृषध्वज ।गृहं संवेष्ट्य सूत्रेण दद्याद्रन्धपवित्रकम्

vāyavyāṃ sarṣapaṃ dadyātkavacena vṛṣadhvaja / gṛhaṃ saṃveṣṭya sūtreṇa dadyādrandhapavitrakam

हिन्दी अर्थ

दोनों गुल्फोंमें, 'ॐ अग्न आयाहि०' मन्त्रसे देवकी दोनों जंघाओंमें, '3७ शं नो देवी०'

English

In the north-west he shall place mustard with the Kavaca-mantra, O Vrdhvaja. The house shall be encircled with the thread and Gandhapavitraka shall be offered. The Homa shall be performed in the sacred fire and BhUtabali (Oblation) shall be offered. O Mahtimay lord of gods, thou art invited along with thy followers.

अध्याय ४२

श्लोक 15

होमं कृत्वा ग्नेय दत्त्वा दद्याद्भूतबलिं तथा ।आमन्त्रितो ऽसि देवेश गणैः सार्धं महेश्वर

homaṃ kṛtvā gneya dattvā dadyādbhūtabaliṃ tathā / āmantrito 'si deveśa gaṇaiḥ sārdhaṃ maheśvara

हिन्दी अर्थ

दोनों ऊरुओंमें न्यास विहित है। देवके उदर भागमें भी इसी प्रकार न्यास करना चाहिए तदनन्तर ' ॐ दीर्घायुष्टराय० ' मन्त्रका देवके हृदयमें, ॐ श्रीश्वते०' मन्त्रका गलेमें, ' ॐ त्रातारमिन्द्र०'

English

Valorous.

अध्याय ४२

श्लोक 16

प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि अत्र सन्निहितो भव ।निमन्त्र्यानेन तिष्ठेत्तु कुर्वन् गीतादिकं निशि

prātastvāṃ pūjayiṣyāmi atra sannihito bhava / nimantryānena tiṣṭhettu kurvan gītādikaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंमें तथा ॐ मूर्द्धा भव०' मन्त्रका मस्तकमें न्यास करके विहित लग्नमुहूर्तमें हवन करे । इसके पश्चात् ' ॐ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते० ' मन्त्रसे देवमूर्तिका उत्थापन करके मन्त्रवेत्ता आचार्य “देवस्य

English

That which cannot be conquered. Victorious.

अध्याय ४२

श्लोक 17

मन्त्रितानि पवित्राणि स्थापयेद्देवपार्श्वतः ।स्नात्वादित्यं चतुर्दश्यां प्राग्रुद्रं च प्रपूजयेत्

mantritāni pavitrāṇi sthāpayeddevapārśvataḥ / snātvādityaṃ caturdaśyāṃ prāgrudraṃ ca prapūjayet

हिन्दी अर्थ

त्वा०' मन्त्रसे मूर्तिका स्पर्श करते हुए वेदोक्त पुण्याहवाचनके साथ देवप्रासादकी प्रदक्षिणा करे । इसके अनन्तर विविध रत्न, विविध धातु, लौहद्रव्य एवं विधानके अनुसार अनेक प्रकारके सिद्धबीजोंके

English

Unconquered.

अध्याय ४२

श्लोक 18

ललाटस्थं विश्वरूपं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत् ।अस्त्रेण प्रोक्षितान्येवं हृदयेनार्चितान्यथ

lalāṭasthaṃ viśvarūpaṃ dhyātvātmānaṃ prapūjayet / astreṇa prokṣitānyevaṃ hṛdayenārcitānyatha

हिन्दी अर्थ

साथ दिक्पाल आदि देवताओंकी प्रदक्षिणा विहित

English

Exciting. shall worship thee in the morning. Be present here/' With these words the devotee shall invite the deity in the night and send it by singing hymns.

अध्याय ४२

श्लोक 19

संहितामन्त्रितान्येव धूपितानि समर्पयेत् ।शिवतत्त्वात्मकं चादौ विद्यातत्त्वात्मकं ततः

saṃhitāmantritānyeva dhūpitāni samarpayet / śivatattvātmakaṃ cādau vidyātattvātmakaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्तिको उत्तरको ओर कुछ बढ़ा लेना चाहिए ।

English

The man<i-inspired Pavitras shall be placed near the deity. On the fourteenth day of the dark fortnight let him bathe the image of the Sun and worship Rudra.

अध्याय ४२

श्लोक 20

आत्मतत्त्वात्मकं पश्चाद्देवकाख्यं ततोर्ऽचयेत् ।ॐ हौं हौं शिवतत्त्वाय नमः ।ॐ हीं(हीः) विद्यातत्त्वाय नमः

ātmatattvātmakaṃ paścāddevakākhyaṃ tator'cayet / oṃ hauṃ hauṃ śivatattvāya namaḥ / oṃ hīṃ(hīḥ) vidyātattvāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो नमः ', ' देवस्य त्वा सवितुः०' आदि मन्त्रोसे गुरु देवमूर्तिका यथाविधि विन्यास एवं अभिमन्त्रण करे । साथ ही सुप्रतिष्ठित देवप्रतिमाको यथाविधान सम्पातकलशके जलसे ही स्नान कराना चाहिए।

English

Meditating on the self (Atman) as VUiHirSpa (omni* formed) stationed on the forehead let him worship it. and inspiring it with the Sarfikitd mantra. He shall worship the Siva tatlva Hrst» Vidtattva next,

अध्याय ४२

श्लोक 21

ॐ हां (हौः) आत्मतत्त्वाय नमः ।ॐ हां हीं हूं क्षैं सर्वतत्त्वाय नमः ।कालात्मना त्वया देव यद्दृष्टं मामके विधौ

oṃ hāṃ (hauḥ) ātmatattvāya namaḥ / oṃ hāṃ hīṃ hūṃ kṣaiṃ sarvatattvāya namaḥ / kālātmanā tvayā deva yaddṛṣṭaṃ māmake vidhau

हिन्दी अर्थ

तथा नैवेद्यसे उस देवप्रतिमाकी विधिवत् पूजा करके अर्ध्य प्रदान करे और प्रणाम निवेदन करके क्षमा-प्रार्थना करे ।

English

and then Atmatativa and Devaka. Orfi Haum obeisance to Sivataltva. Orh Him obeisance to Vidyitattva.

अध्याय ४२

श्लोक 22

कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं हुतं गुप्त च यत्कृतम् ।सर्वात्मनात्मना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया

kṛtaṃ kliṣṭaṃ samutsṛṣṭaṃ hutaṃ gupta ca yatkṛtam / sarvātmanātmanā śambho pavitreṇa tvadicchayā

हिन्दी अर्थ

उसके बाद अपनी शक्तिके अनुसार यजमान ऋत्विजोंको पात्र, वस्त्र एवं उपवस्त्र, छत्र, सुन्दर बहुमूल्य अंगूठी तथा दक्षिणा देकर संतुष्ट करे। तदनन्तर सावधान होकर यजमान चतुर्थी होम करे। सौ

English

Hdm obeisance to Atmatativa; Orh Hdrh Hidi HQth K$aurh obeisance to Sarvatattva, Orh thou art identical with time (KAldtmaka). Whatever has been seen by thee in my rites performed wrongly, omitted, secretly offered, O Samhhu by thy will let it be holy.

अध्याय ४२

श्लोक 23

पूरयपूरय मखव्रतं तन्नियमेश्वराय सर्वतत्त्वात्मकाय सर्वकारणपालिताय ॐ हां हीं हूं हैं हौं शिवाय नमः

pūrayapūraya makhavrataṃ tanniyameśvarāya sarvatattvātmakāya sarvakāraṇapālitāya oṃ hāṃ hīṃ hūṃ haiṃ hauṃ śivāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

आहुतियोंको देकर अन्तमें वह पूर्णाहुति प्रदान करे।

English

Orh fulfil, fulfil the sacrificial rite. Obeisance unto thee who art the lord of its control, who art identical (Sarvatatt vdtmaka) with all principles and Sarvakdrapdlita {x>toXtctdi by all reasons). Orh Ham Hirh HMi Haiih Hauih obeisance to Siva.

अध्याय ४२

श्लोक 24

पूर्वैरनेन यो दद्यात्पवित्राणां चतुष्टयम् ।दत्त्वा वह्नेः (वरे) पवित्रं च गुरवे दक्षिणां दिशेत्

pūrvairanena yo dadyātpavitrāṇāṃ catuṣṭayam / dattvā vahneḥ (vare) pavitraṃ ca gurave dakṣiṇāṃ diśet

हिन्दी अर्थ

इसके बाद आचार्य मण्डपसे बाहर आकर दिक्पालोंको बलि प्रदान करके पुष्प लेकर ' क्षमस्व ' इस वाक्यसे उन देवोंका विसर्जन कर दे।

English

He who gives four Pavitrakas shall do so with this and the previous ones. After giving the Pavitra to the sacred fire, Daksind shall be given to the preceptor. The oblation shall then be given and the Brahmins fed. Finally Cajida shall be discharged after worship.

अध्याय ४२

श्लोक 25

बलिं दत्त्वा द्विजान् भोज्य चण्डं प्राच्यै विसर्जयेत्

baliṃ dattvā dvijān bhojya caṇḍaṃ prācyai visarjayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार यज्ञ पूर्ण होनेके पश्चात् आचार्यको कपिला धेनु, चामर, मुकुट, कुण्डल, छत्र, केयूर,

English

The univmal element.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 42
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.