Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
44
अध्याय 44 / 317

Book 1 - Adhyaya 44

15 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ15 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुपवित्रारोपणं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४४ हरिरुवाच ।पूजयित्वा पवित्राद्यैर्ब्रह्म ध्यात्वा हरिर्भवेत् ।ब्रह्मध्यानं प्रवक्ष्यामि मायायन्त्रप्रमर्दकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇupavitrāropaṇaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 44 hariruvāca / pūjayitvā pavitrādyairbrahma dhyātvā harirbhavet / brahmadhyānaṃ pravakṣyāmi māyāyantrapramardakam

हिन्दी अर्थ

स्थानको प्राप्त करते हैं। ब्राह्मणादि द्विजोंकी सेवामें इन्द्रिय-निग्रहको तप, मन्त्र-जपको स्वाध्याय और

English

After worshipping with Pavitrat etc. if the devotee meditates deeply on Brahman he shall become identical with Hari. I shall now describe the meditation on Brahman deslru* ctive of the machine of Miyd (Illusion).

अध्याय ४४

श्लोक 2

यच्छेद्वाङ्मनसं प्राज्ञस्तं यजेज्ज्ञानमात्मनि ।ज्ञानं महति संयच्छेद्य इच्छेज्ज्ञानमात्मानि

yacchedvāṅmanasaṃ prājñastaṃ yajejjñānamātmani / jñānaṃ mahati saṃyacchedya icchejjñānamātmāni

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहनेसे शूद्रोंको गन्धर्वलोक प्राप्त होता है। भगवत्पूजनादिको प्रणिधान कहते हैँ। १-ब्रह्मभावनाके ये तीन भेद ब्रह्मानुसंधानकी प्राथमिक, माध्यमिक और अन्तिम स्थितिको दृष्टिमें रखकर किये गये हैं।

English

The intelligent shall restrict speech with the mind and the mind in the soul which is of the form of pure know¬ ledge. The intellect shall be confined to the Mahal (the great principle) if one wishes for pure knowledge in the soul.

अध्याय ४४

श्लोक 3

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्करावर्जितम् ।वर्जितं भूततन्मात्रैर्गुणजन्माशनादिभिः

dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkarāvarjitam / varjitaṃ bhūtatanmātrairguṇajanmāśanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

२-'तीर्थ' शब्द श्रेष्ठताका वाचक है।

English

Know the Soul to be like a charioteer, the body is the chariot; know the intellect to be the driver and mind the rein;the sense-organs are the horses; the objects are subsidiary to senses.

अध्याय ४४

श्लोक 4

स्वप्रकाशं निराकारं सदानं दमनादि यत् ।नित्यं शुद्धं बुद्धमृद्धं सत्यमानन्दमद्वयम्

svaprakāśaṃ nirākāraṃ sadānaṃ damanādi yat / nityaṃ śuddhaṃ buddhamṛddhaṃ satyamānandamadvayam

हिन्दी अर्थ

एते आश्रमिका धर्माश्चाुर्वर्ण्यं ब्रवीम्यतः । (४९ । २१-२४)

English

means pertee absorption of thought into one subject of

अध्याय ४४

श्लोक 5

तुरीयमक्षरं ब्रह्म अहमस्मि परं पदम् ।अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिरपि (रिति) गीयते

turīyamakṣaraṃ brahma ahamasmi paraṃ padam / ahaṃ brahmetyavasthānaṃ samādhirapi (riti) gīyate

हिन्दी अर्थ

४-यमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंसनम्॥

English

In the middle of the pericarp of the lotus of the heart the form of Vitnu bearing SaAkka Cakra and Gadd shall be meditated upon endowed with Srivaisa (the indelible con¬ genital mark) and the gem KaustubhCy refulgent with the glow of the garland of forest flowers.

अध्याय ४४

श्लोक 6

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।बुद्धिं च सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयास्तेषु गोचराः

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu / buddhiṃ ca sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca / indriyāṇi hayānāhurviṣayāsteṣu gocarāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वाग्रहं परम् । अमैथुनं ब्रह्मचर्यं सर्वत्यागोऽपरिग्रहः ॥ नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्यमाभ्यन्तरं द्विधा । शौचं तुष्टिश्च संतोषस्तपश्चेन्द्रियनिग्रहः॥

English

ViQU of twenty-four different formt (incarnations) b seated on the dlagrama stone. Hari can also be meditated upon or worshipped as staying in Dv&raka»* etc.

अध्याय ४४

श्लोक 7

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तो भोक्तेत्यार्मनीषिणः ।यस्तु विज्ञान बाह्मेन युक्तेन मनसा सदा

ātmendriyamanoyukto bhoktetyārmanīṣiṇaḥ / yastu vijñāna bāhmena yuktena manasā sadā

हिन्दी अर्थ

साधकके द्वारा पद्मादि प्रकारसे स्थित होना आसन कहा जाता है। वायुका निरोध करना प्राणायाम है । यह दो प्रकारका होता है । मन्त्रोच्चार करते हुए देवका ध्यान करना सगर्भ-प्राणायाम है ।

English

The devotee shall acquire all desires and be¬ come Dsoa moving about in Vimdna (aerial chariot). Contemplating on the idol, singing prayen and reciting the names, the devotee, free from desires, shall attain salvation.

अध्याय ४४

श्लोक 8

स तु तत्पदमाप्नोति स हि भूयो न जायते ।विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः

sa tu tatpadamāpnoti sa hi bhūyo na jāyate / vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ

हिन्दी अर्थ

उसके विपरीत (अमन्त्रक, प्राणायाम) अगर्भ- प्राणायाम है । यह दो प्रकारका प्राणायाम प्रकारान्तरसे तीन प्रकारका कहा गया है। यथा--वायु अंदर खींचकर अवस्थित होना पूरक नामक प्राणायाम

English

A stone held sacred and worshipped by the Vaifoavas, because its Mrals are mppoted to cootaia or to be typical of Vispu. It is an ammonite Ibuod in the river Gaodska, and b valued more or ta highly according to dke number of its rab and perforations. {CDHM )

अध्याय ४४

श्लोक 9

स्वर्धुन्याः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।अहिंसादिर्यमः प्रोक्तः शौचादिर्नियमः स्मृतः

svardhunyāḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam / ahiṃsādiryamaḥ proktaḥ śaucādirniyamaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है। वायुको रोककर देहेन्द्रियोंको स्थिर करना कुम्भक और उस वायुको धीरे-धीरे बाहर निकालना रेचक नामक प्राणायाम है ।

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

अध्याय ४४

श्लोक 10

आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः ।प्रत्याहा रो जयः प्रोक्तो ध्यानमीश्वरचिन्तनम्

āsanaṃ padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ / pratyāhā ro jayaḥ prokto dhyānamīśvaracintanam

हिन्दी अर्थ

बारह मात्रावाला प्राणायाम ' लघु' है । चौबीस मात्राका प्राणायाम “मध्यम ' तथा छत्तीस मात्रावाला प्राणायाम 'उत्तम' है।

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

अध्याय ४४

श्लोक 11

मनोधृतिर्धारणा स्थात्समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः ।पूर्वं चेतः स्थिरं न स्यात्ततोमूर्तिं विचिन्तयेत्

manodhṛtirdhāraṇā sthātsamādhirbrahmaṇi sthitiḥ / pūrvaṃ cetaḥ sthiraṃ na syāttatomūrtiṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

अपने-अपने विषयोंसे असम्बद्ध इन्द्रियोंके द्वारा चित्तके स्वरूपमात्रका अनुकरण करना एक विशेष प्रकारका निरोध है और इसी निरोधको

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

अध्याय ४४

श्लोक 12

हृत्पद्मकर्णिकामध्ये शङ्खचक्रगदाब्जवान् ।श्रीवत्सकौस्तुभयुतो वनमालाश्रिया युतः

hṛtpadmakarṇikāmadhye śaṅkhacakragadābjavān / śrīvatsakaustubhayuto vanamālāśriyā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्याहार कहते हैं। ब्रह्मके साथ आत्माका अभेद मुक्त हो जाता है।

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

अध्याय ४४

श्लोक 13

नित्यः शुद्धो भूतियुक्तः सत्यानन्दाह्वयः परः ।आत्माहं परमं ब्रह्म परमं ज्योतिरेव तु

nityaḥ śuddho bhūtiyuktaḥ satyānandāhvayaḥ paraḥ / ātmāhaṃ paramaṃ brahma paramaṃ jyotireva tu

हिन्दी अर्थ

चिन्तन करना (ब्रह्माकारवृत्तिका अखण्ड प्रवाह) ध्यान है। उस कालमें मनके द्वारा धैर्यका अवलम्बन करना (ध्येयमें चित्तकी निश्चलरूपमें स्थिति)

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

अध्याय ४४

श्लोक 14

चतुर्विशतिमूर्तिः स शालग्रामशिलास्थितः ।द्वारकादिशिलासंस्थो ध्येयः पूज्यो ऽप्यहं च सः

caturviśatimūrtiḥ sa śālagrāmaśilāsthitaḥ / dvārakādiśilāsaṃstho dhyeyaḥ pūjyo 'pyahaṃ ca saḥ

हिन्दी अर्थ

'अहं ब्रह्म” इस प्रकार अभेद ज्ञानके साथ ब्रह्मरूपमें अवस्थिति ही समाधि है। मैं आत्मा ही 'परमात्मा--परब्रह्म हूँ। वह परब्रह्म सत्यस्वरूप, ज्ञानरूप और अनन्त है। वही ब्रह्म है। उसीको

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

अध्याय ४४

श्लोक 15

मनसो ऽभीप्सितं प्राप्य देवो वैमानिको भवेत् ।निष्कामो मुक्तिमाप्नोति मूर्तिं ध्याययंस्तुवञ्जपन्

manaso 'bhīpsitaṃ prāpya devo vaimāniko bhavet / niṣkāmo muktimāpnoti mūrtiṃ dhyāyayaṃstuvañjapan

हिन्दी अर्थ

विज्ञान कहते हें । वही आनन्दस्वरूप है, उसीका “तत्त्वमसि' इस श्रुतिसे बोध कराया गया है । 'मैं ब्रह्म हूँ, “मैं अशरीरी, इन्द्रियातीत हूँ, मन, बुद्धि, महत्तत्त्व, अहङ्कारादिसे रहित, जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति

English

*" Krtoa*! capital in Gujrat seaeoast after the YAdavas mi gr a ied cfacre fren Kortb India. There is a modem city of this name in Oidmu

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.