Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
48
अध्याय 48 / 317

Book 1 - Adhyaya 48

101 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ101 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४८

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशे आचारकाण्डे प्रासादलिङ्गमण्डपादिलक्षणनिरूपणंनाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४८ सूत उवाच ।प्रतिष्ठां सर्वदेवानां संक्षेपेण वदाम्यहम् ।सुतिथ्यादौ सुरम्यां च प्रतिष्ठां कारयेद्गुरुः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśe ācārakāṇḍe prāsādaliṅgamaṇḍapādilakṣaṇanirūpaṇaṃnāma saptacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 48 sūta uvāca / pratiṣṭhāṃ sarvadevānāṃ saṃkṣepeṇa vadāmyaham / sutithyādau suramyāṃ ca pratiṣṭhāṃ kārayedguruḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको पूजा करके उन्हें भोजन भी कराये। साथ ही सौभाग्यवती स्त्रियों तथा अन्य देवोंको भी पूजन-भोजनादिके द्वारा संतुष्ट करे।

English

I shall now succinctly explain the mode of installation of the idols of deities. On an auspicious day, the preceptor shall peBform the installation rites.

अध्याय ४८

श्लोक 2

ऋत्विग्भिः सह चाचार्यं वरयेन्मध्यदेशगम् ।स्वशाखोक्तविधानेन अथ वा प्रणवेन तु

ṛtvigbhiḥ saha cācāryaṃ varayenmadhyadeśagam / svaśākhoktavidhānena atha vā praṇavena tu

हिन्दी अर्थ

संतान-प्राप्तिके इच्छुक व्यक्तिको इन्द्रदेवका पूजन करना चाहिए । ब्रह्मवर्चस्की कामना करनेवाला व्यक्ति ब्रह्मरूपमें ब्राह्मणोंको स्वीकार करके उनकी पूजा करे। आरोग्यकी इच्छावाला मनुष्य सूर्यकी

English

The preceptor shall begin the rite after performing mantranydsa. A mariapa shall be made ten hasias square in front of the temple.

अध्याय ४८

श्लोक 3

पञ्चभिर्बहुभिर्वाथ कुर्यात्पाद्यार्घ्यमेव च ।मुद्रिकाभिस्तथा वस्त्रैर्गन्धमाल्यानुलेपनैः

pañcabhirbahubhirvātha kuryātpādyārghyameva ca / mudrikābhistathā vastrairgandhamālyānulepanaiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा धन चाहनेवाला मनुष्य अग्निकी पूजा करे। कार्योमें सिद्धि प्राप्त करनेकी अभिलाषा करनेवाला व्यक्ति विनायक (गणेश)-का पूजन करे। भोगकी कामना होनेपर चन्द्रमाकी तथा बल-प्राप्तिकी

English

Some make mattiapas twelve cubits square. It must have sixteen pillars. In the middle there shall be the altar four cubits square. There shall be eight flags fitted to the pillars.

अध्याय ४८

श्लोक 4

मन्त्रन्यासं गुरुः कृत्वा ततः कर्म समारभेत् ।प्रासादस्याग्रतः कुर्यान्मण्डपं दशहस्तकम्

mantranyāsaṃ guruḥ kṛtvā tataḥ karma samārabhet / prāsādasyāgrataḥ kuryānmaṇḍapaṃ daśahastakam

हिन्दी अर्थ

इच्छा होनेपर वायुकी पूजा करे। संसारसे मुक्त होनेको अभिलाषा होनेपर प्रयत्नपूर्वक भगवान् हरिकी आराधना करनी चाहिए। निष्काम तथा सकाम सभी मनुष्योंको भगवान् गदाधर हरिकी

English

With the prcliminary.fi/ihnfr (for peaceful comple¬ tion of the main task) and for the achievement of all desires, the priest shall begin the homa (ghee-offering in the fire) at the head of the image.

अध्याय ४८

श्लोक 5

कुर्याद्द्वादशहस्तं वा स्तम्भैः षोडशभिर्युतम् ।ध्वजाष्टकैश्चतुर्हस्तां मध्ये वेदिं च कारयेत्

kuryāddvādaśahastaṃ vā stambhaiḥ ṣoḍaśabhiryutam / dhvajāṣṭakaiścaturhastāṃ madhye vediṃ ca kārayet

हिन्दी अर्थ

पूजा करनी चाहिए।

English

In the four main quarters four pits shall be made each a cubit deep. In the eastern gate the figure of the lion shall be installed; that of UceaUfravas (the divine horse) in the south.

अध्याय ४८

श्लोक 6

नदीसंगमतीरात्थां वालुकां तत्र दापयेत् ।चतुरश्रं कार्मुकाभं वर्तुलं कमलाकृति

nadīsaṃgamatīrātthāṃ vālukāṃ tatra dāpayet / caturaśraṃ kārmukābhaṃ vartulaṃ kamalākṛti

हिन्दी अर्थ

जलदानसे तृप्ति, अन्नदानसे अक्षय सुख, तिलदानसे अभीष्ट संतान, दीपदानसे उत्तम नेत्र, भूमिदानसे समस्त अभिलषित पदार्थ, सुवर्णदानसे दीर्घ आयु, गृहदानसे उत्तम भवन तथा रजतदानसे

English

That of a bull in the west and that of divine tiger in the north. The installation of lion shall be with the Vedic mantra — Agnimilf etc.

अध्याय ४८

श्लोक 7

पूर्वादितः समारभ्य कर्तव्यं कुण्डपञ्चकम् ।अथवा चतुरश्राणि सर्वाण्येतानि कारयेत्

pūrvāditaḥ samārabhya kartavyaṃ kuṇḍapañcakam / athavā caturaśrāṇi sarvāṇyetāni kārayet

हिन्दी अर्थ

उत्तम रूपकी प्राप्ति होती है ।

English

Bums monosperma. (GVDB, )

अध्याय ४८

श्लोक 8

शान्तिकर्मिधानेन सर्वकामार्थसिद्धये ।शिरः स्थाने तु देवस्य आचार्यो होममाचरेत्

śāntikarmidhānena sarvakāmārthasiddhaye / śiraḥ sthāne tu devasya ācāryo homamācaret

हिन्दी अर्थ

वस्त्र प्रदान करनेसे चन्द्रलोक तथा अश्वदान करनेसे अश्विनीकुमारके लोककी प्राप्ति होती है। अनडुह् (बैल)-का दान देनेसे विपुल सम्पत्तिका लाभ और गोदानसे सूर्यलोक प्राप्त होता है।

English

RV. 1.1.1.

अध्याय ४८

श्लोक 9

ऐशान्यां केचिदिच्छन्ति उपलिप्यावनिं शुभाम् ।द्वाराणि चैव चत्वारि कृत्वा वै तोरणान्तिके

aiśānyāṃ kecidicchanti upalipyāvaniṃ śubhām / dvārāṇi caiva catvāri kṛtvā vai toraṇāntike

हिन्दी अर्थ

यान और शय्याका दान करनेपर भार्या तथा

English

The installation of the horse in the south, shall be with the mantra — tvd, etc., the installation of the bull in the west shall be with the mantra—Agna Aydhi*, etc.

अध्याय ४८

श्लोक 10

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थबैल्वपालाशखादिराः ।तोरणाः पञ्चहस्ताश्च वस्त्रपुष्पाद्यलङ्कृताः

nyagrodhodumbarāśvatthabailvapālāśakhādirāḥ / toraṇāḥ pañcahastāśca vastrapuṣpādyalaṅkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वारिंदस्तृ्तिमाप्रोति सुखमक्षयमन्नद। तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदथक्षुरुत्तमम् ॥

English

And the installation of the celestial tiger in the north

अध्याय ४८

श्लोक 11

निखनेद्धस्तमेककं चत्वारश्चतुरो दिशः ।पूर्वद्वारे मृगेन्द्रं तु हयराजं तु दक्षिणे

nikhaneddhastamekakaṃ catvāraścaturo diśaḥ / pūrvadvāre mṛgendraṃ tu hayarājaṃ tu dakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति होती है । धान्य-दानसे शाश्वत (अविनाशी) सुख तथा वेदके (वेदाध्यापन) दानसे ब्रह्मका सांनिध्य लाभ होता है । वेदविद् ब्राह्मणको ज्ञानोपदेश करनेसे स्वर्गलोककी प्राप्ति तथा गायको घास

English

The flag in the south-east shall be consecrated with Sarfisiipti mantra. The flag in the south is called Tamo ndga. The flag in the west should be worshipped with the mantra— Raksohatam.

अध्याय ४८

श्लोक 12

पश्चिमे गोपतिर्नाम सुरशार्दूलमुत्तरे ।अग्निमीलेति हि मन्त्रेण प्रथमं पूर्वतो न्यसेत्

paścime gopatirnāma suraśārdūlamuttare / agnimīleti hi mantreṇa prathamaṃ pūrvato nyaset

हिन्दी अर्थ

देनेसे सभी पापोंसे मुक्ति हो जाती है। ईंधन (अग्निको प्रज्वलित करने)-के लिये काष्ठ आदिका दान करनेपर व्यक्ति प्रदीप्त अग्निके समान तेजस्वी हो जाता है । रोगियोंके रोगशान्तिके लिये औषधि,

English

Near evei y one of the gates two pots shall be placed. They shall be covered with two cloths; bedecked with sandal- paste,

अध्याय ४८

श्लोक 13

ईषेत्वेतिहि मन्त्रेण दक्षिणस्यां द्वितीयकम् ।अग्नायाहिमन्त्रेण पश्चिमस्यां तृतीयकम्

īṣetvetihi mantreṇa dakṣiṇasyāṃ dvitīyakam / agnāyāhimantreṇa paścimasyāṃ tṛtīyakam

हिन्दी अर्थ

रोगरहित होकर सुखी और दीर्घायु हो जाता है।

English

And many varieties of flowers. They shall be inspired with mantras. The guardian deities of the quarters shall be worshipped in the manner laid down in the Sdstras.

अध्याय ४८

श्लोक 14

शन्नोदेवीति मन्त्रेण उत्तरस्यां चतुर्थकम् ।पूर्वे अम्बुदवत्कार्या आग्नोय्यां धूमरूपिणी

śannodevīti mantreṇa uttarasyāṃ caturthakam / pūrve ambudavatkāryā āgnoyyāṃ dhūmarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

छत्र और जूतेका दान करनेवाला मनुष्य प्रचण्ड धूपके कारण तीक्ष्ण तापवाले तथा तलवारके समान तीक्ष्ण धारवाली नुकीली पत्तियोंसे परिव्याप्त असिपत्रवन नामके नारकीय मार्गोको पार कर

English

VS. 1.1.22.

अध्याय ४८

श्लोक 15

याम्यां वै कृष्णरूपा तु नैरृत्या श्यामला (धूसरा) भवेत् ।वारुण्यां पाण्डुरा ज्ञेया वायव्यां पीतवर्णिका

yāmyāṃ vai kṛṣṇarūpā tu nairṛtyā śyāmalā (dhūsarā) bhavet / vāruṇyāṃ pāṇḍurā jñeyā vāyavyāṃ pītavarṇikā

हिन्दी अर्थ

जाता है। जो मनुष्य परलोकमें अक्षय सुखकी अभिलाषा रखता है, उसे अपने लिये संसार या घरमें जो वस्तु अभीष्टतम है तथा प्रिय है, उस वस्तुका दान गुणवान् ब्राह्मणको करना चाहिए।'

English

Itv. e. 16.10.

अध्याय ४८

श्लोक 16

उत्तरे रक्तवर्णा तु शुक्लेशी च पताकिका ।बहुरूपा तथा मध्ये इन्द्रविद्येति पूर्वके

uttare raktavarṇā tu śukleśī ca patākikā / bahurūpā tathā madhye indravidyeti pūrvake

हिन्दी अर्थ

उत्तरायण, दक्षिणायन, महाविषुवत्काले, सूर्य तथा चन्द्रग्रहणमें एवं कर्क, मेष-मकरादिकी संक्रान्तियोंके आनेपर ब्राह्मणोंको दिया गया दान परलोकमें अक्षय सुख देनेवाला होता है। इस

English

RV. 10.9.4. or AV. 2.25.1.

अध्याय ४८

श्लोक 17

आग्निं संसुप्तिमन्त्रेण यमोनागेति दक्षिणे ।पूज्या रक्षोहनोवेति पश्चिमे उत्तरे ऽपि च

āgniṃ saṃsuptimantreṇa yamonāgeti dakṣiṇe / pūjyā rakṣohanoveti paścime uttare 'pi ca

हिन्दी अर्थ

प्रकारके दानका महत्त्व प्रयागादि तीर्थोमें बहुत है, गया-क्षेत्रके तीर्थोमें किया गया दान विशेष महत्त्व

English

ItV. 10.87.1.

अध्याय ४८

श्लोक 18

वात इत्यभिषिच्याथ आप्यायस्वेति चोत्तरे ।तमीशानमतश्चैव विष्णोर्नुकेति मध्यमे

vāta ityabhiṣicyātha āpyāyasveti cottare / tamīśānamataścaiva viṣṇornuketi madhyame

हिन्दी अर्थ

दान-धर्मसे बढ़कर श्रेष्ठ धर्म इस संसारमें प्राणियोंके लिये कोई दूसरा नहीं है। दान स्वर्ग, आयु तथा ऐश्वर्यको प्राप्त करनेकी इच्छासे और अपने पापोंकी उपशान्तिके लिये भी किया जाता

English

{tv. 10.186.1.

अध्याय ४८

श्लोक 19

कलशौ तु ततो द्वौद्वौ निवेश्यौ तोरणान्तिके ।वस्त्रयुग्मसमायुक्ताश्चन्दनाद्यैः स्वलङ्कृताः

kalaśau tu tato dvaudvau niveśyau toraṇāntike / vastrayugmasamāyuktāścandanādyaiḥ svalaṅkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

है। गौ, ब्राह्मण, अग्नि तथा देवोंको दिये जानेवाले दानसे जो मनुष्य मोहवश दूसरोंको रोकता है, वह पापी तिर्यक् (पक्षीकी)-योनिको प्राप्त करता है। जो व्यक्ति दुर्भिक्षकालमें और मरणासन्न ब्राह्मणको

English

RV. 1.9I.16or 17.

अध्याय ४८

श्लोक 20

पुष्पैर्वितानैर्बहुलैरादिवर्णाभिमन्त्रिताः ।दिक्पालाश्च ततः पूज्याः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

puṣpairvitānairbahulairādivarṇābhimantritāḥ / dikpālāśca tataḥ pūjyāḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

अन्नादिका दान नहीं करता है, वह ब्रह्महत्या करनेवालेके समान तथा अति निन्दित है।

English

RV. 1.154.1.

अध्याय ४८

श्लोक 21

त्रातारमिन्द्रभन्त्रेण अग्निर्मूर्धेति चापरे ।अस्मिन्वृक्ष इतं चैव प्रचारीति परा स्मृता

trātāramindrabhantreṇa agnirmūrdheti cāpare / asminvṛkṣa itaṃ caiva pracārīti parā smṛtā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा- है ब्राह्मणो!

English

RV. 8.44.16.

अध्याय ४८

श्लोक 22

किञ्चेदधातु आचत्वाभित्वादेति च सप्तमी ।इमारुद्रेति दिक्यालान्पूजयित्वा विचक्षणः

kiñcedadhātu ācatvābhitvādeti ca saptamī / imārudreti dikyālānpūjayitvā vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अब मदिरा-पान करनेमें निरत मद्यपी, चोरी करनेवाला

English

R V. 3.43.4 (a ca tvdm ).

अध्याय ४८

श्लोक 23

होमद्रव्याणि वायव्ये कुर्यात्सोपस्कराणि च ।शङ्खाञ्छास्त्रोदिताञ्छ्वेतान्नेत्राभ्यां विन्यसेद्गुरुः

homadravyāṇi vāyavye kuryātsopaskarāṇi ca / śaṅkhāñchāstroditāñchvetānnetrābhyāṃ vinyasedguruḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद मैं प्रायश्चित्त-विधिको भली प्रकार कह स्तेयी तथा गुरुकी पत्नीके साथ गमन करनेवाला

English

Imd rudr RV 1.U4.I or 7.46.1.

अध्याय ४८

श्लोक 24

आलोकनेन द्रव्याणि शुद्धिं यान्ति न संशयः ।त्दृदयादीनि चाङ्गानि व्याहृतिप्रणवेन च

ālokanena dravyāṇi śuddhiṃ yānti na saṃśayaḥ / tdṛdayādīni cāṅgāni vyāhṛtipraṇavena ca

हिन्दी अर्थ

गुरुतल्पगामी (गुरुपत्रीगामी )--ये चार महापातकी

English

The various articles for kma with other ancillary objects shall be placed in the north-west* As laid down in sacred scriptures, the preceptor shall cast glances on and purify the white Sankhas.

अध्याय ४८

श्लोक 25

अस्त्रं चैव समस्तानां न्यासो ऽयं सर्वकामिकः ।अक्षतान्विष्टरं चैव अस्त्रेणैवाभिमन्त्रितान्

astraṃ caiva samastānāṃ nyāso 'yaṃ sarvakāmikaḥ / akṣatānviṣṭaraṃ caiva astreṇaivābhimantritān

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणकी हत्या करनेवाला ब्रह्महन्ता, हँ । इन सभीका संसर्ग (साथ) करनेवाला पाँचवाँ

English

The preceptor shall touch all the articles together with the TdgaJn(uap with the Kuia scat inspired with Asira mantra. The rice*grains shall be scattered all around after the purificatory rite.

अध्याय ४८

श्लोक 26

विष्टरेण स्पृशेद्दुव्यान्यागमण्डपसंभृतान् ।अक्षतान्विकिरेत्पश्चादस्त्रपूतान्समन्ततः

viṣṭareṇa spṛśedduvyānyāgamaṇḍapasaṃbhṛtān / akṣatānvikiretpaścādastrapūtānsamantataḥ

हिन्दी अर्थ

१- वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्चिसालोक्यमश्वदः

English

The Kaiaia (pot) of the deity to be installed shall be known after it and placed in the north-east and in the south the Vardhani (water jar with spout) shall be worshipped with Astra-mantra.

अध्याय ४८

श्लोक 27

शक्रीं दिशमथारभ्य यावदीशानगोचरम् ।अवकीर्याक्षतार्न्संवांल्लेपयेन्मण्डपं ततः

śakrīṃ diśamathārabhya yāvadīśānagocaram / avakīryākṣatārnsaṃvāṃllepayenmaṇḍapaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः । धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम्॥ वेदवित्सु ददज्ज्ञानं स्वर्गलोके महीयते । गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

English

Just as Kalasa and water jar so also the planets and Vdstospaii too shall be worshipped. All these shall be placed in their respective seats and the preceptor shall recite Prasva.

अध्याय ४८

श्लोक 28

गन्धाद्यैरर्घ्यपात्रे च मन्त्रग्रामं न्यसेद्गुरुः ।तेनार्घ्यपात्रतोयेन प्रोक्षयेद्यागमण्डपम्

gandhādyairarghyapātre ca mantragrāmaṃ nyasedguruḥ / tenārghyapātratoyena prokṣayedyāgamaṇḍapam

हिन्दी अर्थ

तीक्ष्णातपं च तरतिच्छत्रोपानत्प्रदो नर: । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे॥ तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता । अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् । (५१। २४-३०)

English

And worship the KalaSa with the sacred thread round it and covered with an excellent cloth and smeared with all medicinal herbs and unguents.

अध्याय ४८

श्लोक 29

प्रतिष्ठा यस्य देवस्य तदाख्यं कलशं न्यसेत् ।ऐशान्यां पूजयेद्याम्ये अस्त्रेणैव च बर्धनीम्

pratiṣṭhā yasya devasya tadākhyaṃ kalaśaṃ nyaset / aiśānyāṃ pūjayedyāmye astreṇaiva ca bardhanīm

हिन्दी अर्थ

-मकर राशिसे मिथुन राशितक सूर्यके रहनेके कालको उत्तरायण कहते हैं। यह माघ माससे आषाढ़ मासतकका काल है। -कर्क राशिसे धनु राशितक सूर्यके रहनेके कालको दक्षिणायन कहते हैं। यह श्रावण माससे पौष मासतकका काल है। ४-जिस कालमें दिन-रात दोनों बराबर होते हैं, वह विषुवकाल कहा जाता है। यह काल तुला और मेषकी सूर्य-संक्रान्तिका होता है।

English

The deity shall be worshipped in the KalaSa along with the Vardhani and the excellent cloth. Afterwards, let him whirl the Kaiaia and Vardhani (water pot with a spout).

अध्याय ४८

श्लोक 30

कलशं वर्धनीं चैव ग्रहान्वास्त्तोष्पतिं तथा ।आसनेतानि सर्वाणि प्रणवाख्यं जपेद्गुरुः

kalaśaṃ vardhanīṃ caiva grahānvāsttoṣpatiṃ tathā / āsanetāni sarvāṇi praṇavākhyaṃ japedguruḥ

हिन्दी अर्थ

महापातकी है। गोहत्यादि जो अन्य पाप होते हैं-- वे उपपातक हैं, ऐसा देवताओंका कहना है ।

English

With water dripping from the Vardhani (water-pot with a spout) he shall sprinkle and place it in front. After wor¬ shipping again the Vardhani and the Kaiaia he shall worship the deity on the altaround*

अध्याय ४८

श्लोक 31

सूत्रग्रीवं रत्नगर्भं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ।सर्वौषधीगन्धलिप्तं पूजयेत्कलशं गुरुः

sūtragrīvaṃ ratnagarbhaṃ vastrayugmena veṣṭitam / sarvauṣadhīgandhaliptaṃ pūjayetkalaśaṃ guruḥ

हिन्दी अर्थ

जिसने ब्रह्महत्या की है, उसे वनमें स्वयं पर्णकुटी बनाकर उसीमें उपवास करते हुए बारह वर्षोतक रहना चाहिए अथवा पर्वतके उस ऊँचे भागसे गिरकर अपने प्राणोंका परित्याग करना

English

The prepared for the sacrifice.

अध्याय ४८

श्लोक 32

देवस्तु कलशे पूज्यो वर्धन्या वस्त्रमुत्तमम् ।वर्धन्या तु समायुक्तं कलशं भ्रामयेदनु

devastu kalaśe pūjyo vardhanyā vastramuttamam / vardhanyā tu samāyuktaṃ kalaśaṃ bhrāmayedanu

हिन्दी अर्थ

चाहिए, जिस भागसे गिरनेपर कहीं बीचमें रुकनेकी सम्भावना न हो और मरण निश्चित हो। इसके अतिरिक्त जलती हुई अग्निमें प्रवेशकर प्राण- परित्याग, अगाध जलमें प्रवेशकर प्राण-परित्याग,

English

Removing the Kalaia to the north-west he shall worship Ganiia in the north-east with the mantra Gandrh tvd}. He shall then worship Vdstupati with the mantra Vdstopaii for suppressing the defects in the plot. To the east of the Kalaia oblations shall be offered to the Bh&tas (livir beings) and Ganadevas.

अध्याय ४८

श्लोक 33

वर्धनीधारया सिञ्चन्नग्रतो धारयेत्ततः ।अभ्यर्च्य वर्धनीकुम्भं स्थण्डिले देवमर्चयेत्

vardhanīdhārayā siñcannagrato dhārayettataḥ / abhyarcya vardhanīkumbhaṃ sthaṇḍile devamarcayet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण या गौकी रक्षाके लिये प्राण-परित्याग भी ब्रह्महत्या-दोषके निवारक होते हैं। इतना अवश्य ध्यानमें रखना है कि ब्रह्महत्याके दोष-निवारणके लिये प्राण-परित्यागके जो साधन बताये गये हैं

English

Let him read theand perform Alambana (split¬ ting — evidently the twigs). With the mantra Togog etc. he shall spread the Kuia grass.

अध्याय ४८

श्लोक 34

घटं चावाह्य वायव्यां गणानां त्वेति सद्गणम् ।देवमीशानकोणे तु जपेद्वास्तोष्पतिं बुधः

ghaṭaṃ cāvāhya vāyavyāṃ gaṇānāṃ tveti sadgaṇam / devamīśānakoṇe tu japedvāstoṣpatiṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

उनको करनेके पहले यथाशक्ति विद्वान् ब्राह्मणको अन्नदान करना अनिवार्य है ।

English

The image shall be bathed with the mantra Bkad- rarft karifibkih* etc. He shall then put the sacred thread on the image and make the entrance, bowing low from far.

अध्याय ४८

श्लोक 35

वास्तोष्पतीति मन्त्रेण वास्तुदोषोपशान्तये ।कुम्भस्य पूर्वतो भूतं गणदेवं बलिं हरेत्

vāstoṣpatīti mantreṇa vāstudoṣopaśāntaye / kumbhasya pūrvato bhūtaṃ gaṇadevaṃ baliṃ haret

हिन्दी अर्थ

अश्वमेध-यज्ञके अन्तमें होनेवाले अवभृथ- स्नानसे ब्रह्महत्याके पापसे मुक्ति प्राप्त हो जाती है। वेदविद् ब्राह्मणको सर्वस्व दान करनेसे ब्रह्महत्याजनित पापका नाश हो जाता है। सरस्वतीजी,

English

With the verse Imam mt Gange cooling operation of the eyes shall be performed and the dust from the Ant-hill shall be applied with the mantra—AgnirmUrdhtfi etc.

अध्याय ४८

श्लोक 36

पठेदिति च विद्याश्च कुर्यादालम्भनं बुधः ।योगेयोगेति मन्त्रेणास्तरणं शाद्वलैः कुशैः

paṭhediti ca vidyāśca kuryādālambhanaṃ budhaḥ / yogeyogeti mantreṇāstaraṇaṃ śādvalaiḥ kuśaiḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गा तथा यमुना-इन नदियोंके पवित्र संगमपर तीन रात्रियोंतक उपवास रख करके प्रतिदिन तीनों कालोंमें स्नान करके भी द्विज ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो जाता है। सेतुबन्ध रामेश्वरम् (कपालमोचन

English

RV 2.23.1

अध्याय ४८

श्लोक 37

ऋत्विग्भिः सार्धमाचार्यः स्नानपीठे गुरुस्तदा ।विविधैर्ब्रह्मघोषैश्च पुण्याहजयमङ्गलैः

ṛtvigbhiḥ sārdhamācāryaḥ snānapīṭhe gurustadā / vividhairbrahmaghoṣaiśca puṇyāhajayamaṅgalaiḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थ या वाराणसीके पवित्र तीर्थ)-में स्नान करके ब्रह्महत्याके पापसे मुक्ति हो जाती है।

English

RV. 1.30.7.

अध्याय ४८

श्लोक 38

कृत्वा ब्रह्मरथे देवं प्रतिष्ठन्ति ततो द्विजाः ।ऐशान्यामानयेत्पीठमण्डपे विन्यसेद्गुरुः

kṛtvā brahmarathe devaṃ pratiṣṭhanti tato dvijāḥ / aiśānyāmānayetpīṭhamaṇḍape vinyasedguruḥ

हिन्दी अर्थ

मद्यपी द्विज अग्निवर्णके सदृश (अन्त:करणको

English

RV. 1.89.6.

अध्याय ४८

श्लोक 39

भद्रङ्कर्णेत्यथ स्नात्वा सूत्रवल्कलजेन तु ।संस्नाप्य लक्षणोद्धारं कुर्यात्तूर्यादि (दूराभि) वादनैः

bhadraṅkarṇetyatha snātvā sūtravalkalajena tu / saṃsnāpya lakṣaṇoddhāraṃ kuryāttūryādi (dūrābhi) vādanaiḥ

हिन्दी अर्थ

पापमुक्त हो जाता है।

English

SV.Z1181.

अध्याय ४८

श्लोक 40

मधुसर्पिः समायुक्तं कांस्ये वा ताम्रभाजने ।अक्षिणी चाञ्जयेच्चास्य सुवर्णस्य शलाकया

madhusarpiḥ samāyuktaṃ kāṃsye vā tāmrabhājane / akṣiṇī cāñjayeccāsya suvarṇasya śalākayā

हिन्दी अर्थ

कामसे मोहित ब्राह्मण यदि अपने गुरुकी पत्नीके पास जाता है तो उसे इस गुरुपल्रीगमनरूप पापसे मुक्त होनेके लिये जलती हुई--तपती हुई लौह-निर्मित स्त्रीका सर्वाङ्ग आलिङ्गन करना

English

RV. 10.75.5.

अध्याय ४८

श्लोक 41

अग्निर्ज्योतीति मन्त्रेण नेत्रोद्वाटं तु कारयेत् ।लक्षणे क्रियमाणे तु नामैकं स्थापको व(द) देत्

agnirjyotīti mantreṇa netrodvāṭaṃ tu kārayet / lakṣaṇe kriyamāṇe tu nāmaikaṃ sthāpako va(da) det

हिन्दी अर्थ

चाहिए। अथवा ब्रह्महत्याके पापसे मुक्तिके लिये जो व्रत विहित है, उस व्रतका अनुष्ठान करना चाहिए। चार या पाँच चान्द्रायणब्रत करनेसे भी गुरुप्लीगमनजनित पापसे मुक्ति हो सकती है।

English

RV 6.44.16.

अध्याय ४८

श्लोक 42

इमंमेगङ्गेमन्त्रेण नेत्रयोः शीतलक्रिया ।अग्निर्मूर्धेति मन्त्रेण दद्याद्वल्मी कमृत्तिकाम्

imaṃmegaṅgemantreṇa netrayoḥ śītalakriyā / agnirmūrdheti mantreṇa dadyādvalmī kamṛttikām

हिन्दी अर्थ

जो द्विज पतितजनोंका संसर्ग करता है, उसे विभिन्न संसगाँसे होनेवाले पापोंको दूर करनेके लिये उन-उन पापोंके निमित्त कहे गये व्रतोंका पालन करना चाहिए। अथवा वह आलस्यसे रहित

English

Thereafter Phalaindna (bathing with the fruit juice) is to be formed with the mantra—Td(t phalinP etc. Udvarlana (rubbing oiT) shall be done with the Mantra — DrupadddiPtPt etc.

अध्याय ४८

श्लोक 43

बिल्वोदुम्बरमश्वत्थं वटं पालाशमेव च ।यज्ञायज्ञेति मन्त्रेण दद्यात्पञ्चकषायकम्

bilvodumbaramaśvatthaṃ vaṭaṃ pālāśameva ca / yajñāyajñeti mantreṇa dadyātpañcakaṣāyakam

हिन्दी अर्थ

होकर एक संवत्सरपर्यन्त तप्तकृच्छुत्रतका अनृपालन करे । विधिवत् किया गया सर्वस्वदान सभी पापोंको दूर करनेवाला होता है । अथवा विधिवत् चान्द्रायणब्रत तथा अतिकृच्छुत्रत भी सभी पापोंको दूर करनेवाला

English

After placing gems, cereak and the herb £atapufpikd in the KalaSas beginning with the one in north.

अध्याय ४८

श्लोक 44

पञ्चगव्यं स्नापयेच्च सहदेव्यादि भिस्ततः ।सहदेवी बला चैव शतमूली शतावरी

pañcagavyaṃ snāpayecca sahadevyādi bhistataḥ / sahadevī balā caiva śatamūlī śatāvarī

हिन्दी अर्थ

गया आदि पुण्यक्षेत्रोंको यात्रा करनेसे भी ऐसे पापोंका विनाश हो जाता है। अमावास्या तिथिमें जो महादेव भगवान् शङ्करकी सम्यक्-रूपसे आराधना करके ब्राह्मणोंको भोजन प्रदान करता

English

Then giving the names of the oceans to the Kalaias, the image shall be bathed. After bathing and dressing, incense with Guggulu (gumresin) shall be shown.

अध्याय ४८

श्लोक 45

कुमारी च गुडूची च सिंही व्याघ्री तथैव च ।या ओषधीति मन्त्रेण स्नानमोषधिमज्जलैः

kumārī ca guḍūcī ca siṃhī vyāghrī tathaiva ca / yā oṣadhīti mantreṇa snānamoṣadhimajjalaiḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

After performing the Abhifeka with Samudramantras Argkya shall be offered. Sweet scents shall be offered with the

अध्याय ४८

श्लोक 46

याः फलिनीति मन्त्रेण फलस्नानं विधीयते ।द्रुपदादिवेति मन्त्रेण कार्यमुद्वर्तनं बुधैः

yāḥ phalinīti mantreṇa phalasnānaṃ vidhīyate / drupadādiveti mantreṇa kāryamudvartanaṃ budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य कुष्णपक्षकी चतुर्दशी तिथिमें उपवास रखकर संयतचित्तसे पवित्र नदीमें स्नान करके ३कारसे युक्त यम, धर्मराज, मृत्यु, अन्तक, वैवस्वत, काल तथा सर्वभूतक्षय-इन नामोंका उच्चारणकर

English

Perhaps Abution iadicum. {GVDBf , )

अध्याय ४८

श्लोक 47

कलशेषु च विन्यस्य उत्तरादिष्वनुक्रमात् ।रत्नानि चैव धान्यानि ओषधीं शतपुष्पिकाम्

kalaśeṣu ca vinyasya uttarādiṣvanukramāt / ratnāni caiva dhānyāni oṣadhīṃ śatapuṣpikām

हिन्दी अर्थ

जला देनेवाली) खौलती हुई मदिरा अथवा दूध, तिलसे संयुक्त सात जलाझलियोंसे तर्पण करता है, घृत या गोमूत्रका पान करके तज्जनित पापसे मुक्ति वह समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Sida cordifolia. (CVDB )

अध्याय ४८

श्लोक 48

समुद्रांश्चैव विन्यस्य चतुरश्चतुरो दिशः ।क्षीरं दधि क्षीरोदस्य घृतोदस्येति वा पुनः

samudrāṃścaiva vinyasya caturaścaturo diśaḥ / kṣīraṃ dadhi kṣīrodasya ghṛtodasyeti vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेता है। सुवर्णकी चोरी करनेवाला

English

Asparagus racemosus. (CVDBf )

अध्याय ४८

श्लोक 49

आप्यायस्व दधिक्राव्णो या औषधीरितीति च ।तेजो ऽसीति च मन्त्रैश्च कुम्भं चैवाभिमन्त्रयेत्

āpyāyasva dadhikrāvṇo yā auṣadhīritīti ca / tejo 'sīti ca mantraiśca kumbhaṃ caivābhimantrayet

हिन्दी अर्थ

इन व्रतोंके पालन करते समय शान्त रहकर

English

Aloe barbadcruis. (FA )

अध्याय ४८

श्लोक 50

समुद्राख्यैश्चतुर्भिश्च स्नापयेत्कलशैः पुनः ।स्नातश्चैव सुवेषश्च धूपो देयश्च गुग्गुलुः

samudrākhyaiścaturbhiśca snāpayetkalaśaiḥ punaḥ / snātaścaiva suveṣaśca dhūpo deyaśca gugguluḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंके द्वारा दण्डरूपमें मूसलप्रहारसे पापमुक्त तथा मनका निग्रहकर, ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए हो जाता है अथवा जीर्ण-शीर्ण वस्त्र धारण करके भूमिपर सोना चाहिए और उपवास रखकर ब्राह्मणकी वनमें ब्रह्महत्यानाशक प्रायश्चित्त-व्रतको करनेसे पूजा करनी चाहिए (कार्तिक) शुक्लपक्षकी षष्ठी

English

Tinospora cordifeia. ( GVDBy )

अध्याय ४८

श्लोक 51

अभिषेकाय कुम्भेषु तत्तत्तीर्थानि विन्यसेत् ।पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा

abhiṣekāya kumbheṣu tattattīrthāni vinyaset / pṛthivyāṃ yāni tīrthāni saritaḥ sāgarāstathā

हिन्दी अर्थ

तिथिमें उपवास रखकर सप्तमी तिथिको सूर्यदेवकी पूजा करनेसे भी सभी प्रकारके पापोंसे मुक्ति हो

English

Solanum xanthocarpum. (OVDB, p -69.)

अध्याय ४८

श्लोक 52

या ओषधीति मन्त्रेण कुम्भं चैवाभिमन्त्रयेत् ।तेन तोयेन यः स्नायात्स मुच्येत्सर्वपातकैः

yā oṣadhīti mantreṇa kumbhaṃ caivābhimantrayet / tena toyena yaḥ snāyātsa mucyetsarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्लपक्षकी एकादशी तिथिमें निराहार रहकर जो द्वादशी तिथिमें जनार्दन भगवान् विष्णुको पूजा करता है, वह समस्त महापापोंसे मुक्त हो जाता है ।

English

8.V. 10.97.1.

अध्याय ४८

श्लोक 53

अभिषिच्य समुद्रैश्च त्वर्घ्यं दद्यात्ततः पुनः ।गन्धद्वारेति गन्धं च न्यासं वै वेदमन्त्रकैः

abhiṣicya samudraiśca tvarghyaṃ dadyāttataḥ punaḥ / gandhadvāreti gandhaṃ ca nyāsaṃ vai vedamantrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य-चन्द्र-ग्रहण आदि समयोंमें मन्त्रका जप, तपस्या, तीर्थसेवन, देवार्चन तथा ब्राह्मण-पूजन- ये सभी कृत्य भी महापातकोंको नष्ट करनेवाले होते हैं। समस्त पापोंसे युक्त मनुष्य भी पुण्य-

English

AV. 6.115.3.

अध्याय ४८

श्लोक 54

स्वशास्त्रविहितैः प्राप्तैर्युवंवस्त्रेति वस्त्रकम् ।कविहाविति मन्त्रेण आनयेन्मण्डपं शुभम्

svaśāstravihitaiḥ prāptairyuvaṃvastreti vastrakam / kavihāviti mantreṇa ānayenmaṇḍapaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें जाकर नियमपूर्वक अपने प्राणोंका परित्यागकर समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Perhaps «afd«fPeucedaauin graveolena or Foeniculum *ulgare. <GFZ)a, )

अध्याय ४८

श्लोक 55

शम्भवायेति मन्त्रेण शय्यायां विनिवेशयेत् ।विश्वतश्चक्षुर्मन्त्रेण कुर्यात्सकलनिष्कलम्

śambhavāyeti mantreṇa śayyāyāṃ viniveśayet / viśvataścakṣurmantreṇa kuryātsakalaniṣkalam

हिन्दी अर्थ

पतिव्रता नारी पतिके देहावसानके बाद पतिका वियोग असह्य होनेके कारण पति-धर्मके अनुसार पतिके शरीरके साथ शास्त्रीय विधिका पालन करते हुए अग्निमें प्रवेश करती है तो ब्रह्महत्या,

English

8.V. 4.39.6.

अध्याय ४८

श्लोक 56

स्थित्वा चैव परे तत्त्वे मन्त्रन्यासं तु कारयेत् ।स्वशास्त्रविहितो मन्त्रो न्यासस्तस्मिंस्तथोदितः

sthitvā caiva pare tattve mantranyāsaṃ tu kārayet / svaśāstravihito mantro nyāsastasmiṃstathoditaḥ

हिन्दी अर्थ

नवनिधियोंके लक्षणोंसे युक्त पुरुषके ऐश्वर्य एवं स्वभावका वर्णन ९३

English

AV. 7.89.4.

अध्याय ४८

श्लोक 57

वस्त्रेणाच्छादयित्वा तु पूजनीयः स्वभावतः ।यथाशास्त्रं निवेद्यानि पादमूले तु दापयेत्

vastreṇācchādayitvā tu pūjanīyaḥ svabhāvataḥ / yathāśāstraṃ nivedyāni pādamūle tu dāpayet

हिन्दी अर्थ

कृतघ्नता आदि बड़े-बड़े पातकोंसे दूषित भी अपने पतिका उद्धार कर देती है।

English

Garments shall be offered with the mcntras~T(warh roi/ra etc., in accordance with the injunctions of the scripture. Then the idol shall be taken to the Alondpn with the Mantra Kaaihau etc.

अध्याय ४८

श्लोक 58

अथ प्रणवसंयुक्तं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ।कलशं सहिरण्यं च शिरः स्थाने निवेदयेत्

atha praṇavasaṃyuktaṃ vastrayugmena veṣṭitam / kalaśaṃ sahiraṇyaṃ ca śiraḥ sthāne nivedayet

हिन्दी अर्थ

जो स्त्री पतिव्रता है, अपने पतिकी सेवा- शुश्रूषामें दत्तचित्त रहती है, उसको इस लोक तथा परलोकमें कोई पाप नहीं लगता। वह वैसे ही निर्दोष रहती है, जैसे दशरथपुत्र श्रीरामकी पल्ली

English

Staying in the Supreme Principle (God) mantra's nydsa shall be done. As laid down in one's own branch of Vedas,

अध्याय ४८

श्लोक 59

स्थित्वा कुण्डसमीपे ऽथ अग्नेः स्थापनमाचरेत् ।स्वशास्त्रविहितैर्मन्त्रैर्वेदोक्तैर्वाथ वा गुरुः

sthitvā kuṇḍasamīpe 'tha agneḥ sthāpanamācaret / svaśāstravihitairmantrairvedoktairvātha vā guruḥ

हिन्दी अर्थ

जगद्विख्यात भगवती सीतादेवी लङ्कामें रहकर भी निर्दोष रहीं तथा (अपने पातिव्रतके प्रभावसे) उन्होंने राक्षसराज रावणपर विजय प्राप्त की।

English

The KalaSa inspired by Praava, and covered with two cloths, along with the money (gold coin), shall be offered at the head.

अध्याय ४८

श्लोक 60

श्रीसूक्तं पावमान्यं च वासदाम्यसवाजिनम् ।वृषाकपिं च मित्रं बह्वचः पूर्वतो जपेत्

śrīsūktaṃ pāvamānyaṃ ca vāsadāmyasavājinam / vṛṣākapiṃ ca mitraṃ bahvacaḥ pūrvato japet

हिन्दी अर्थ

हे यतत्रत! संयतचित्त होकर विविध शास्त्रीय व्रतका अनुष्ठान करनेवाले ! भगवान् विष्णुने मुझसे बहुत पहले ही यह बताया था कि गयामें स्थित फल्गु (नदी) आदि तीर्थोमें यथाविधि श्रद्धाके

English

Then the preceptor shall stand near the sacrificial pit and ignite fire, with the mantras laid down in his branch or general Vedic mantfas.

अध्याय ४८

श्लोक 61

रुद्रं पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम् ।ब्रह्माणं पितृमैत्रं च अध्वर्युर्दक्षिणे जपेत्

rudraṃ puruṣasūktaṃ ca ślokādhyāyaṃ ca śukriyam / brahmāṇaṃ pitṛmaitraṃ ca adhvaryurdakṣiṇe japet

हिन्दी अर्थ

साथ स्नान करनेवाला व्यक्ति सभी प्रकारके पातकोंसे मुक्त हो जाता है और समस्त सदाचरणका फल भी प्राप्त करता है। (अध्याय ५२)

English

He shall recite the following Mantras and hymns in the east:— Srisukta, Pavamanoy Vdsa Ddsya Ajina, Vrfdkapfii Mitra and Bahvrea.

अध्याय ४८

श्लोक 62

वेदव्रतं वामदेव्यं ज्येष्ठसाम रथन्तरम् ।भेरुण्डानि च सामानि छन्दोगः पश्चिमे जपेत्

vedavrataṃ vāmadevyaṃ jyeṣṭhasāma rathantaram / bheruṇḍāni ca sāmāni chandogaḥ paścime japet

हिन्दी अर्थ

नवनिधियोंके लक्षणोंसे युक्त पुरुषके ऐश्वर्य एवं स्वभावका वर्णन

English

The Adkvaryu (The priest performing the sacrifice) shall recite in the south the following:— Rudra PurusasG/U(p Slokddhy&ya (chapter of verses — prayers, Brahmd and Pitrmaitra.

अध्याय ४८

श्लोक 63

अथर्वशिरसं चैव कुम्भसूक्तमथर्वणः ।नीलरुद्रांश्च मैत्रं च अथर्वश्चोत्तरे जपेत्

atharvaśirasaṃ caiva kumbhasūktamatharvaṇaḥ / nīlarudrāṃśca maitraṃ ca atharvaścottare japet

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा-- भगवान् विष्णुसे अष्टनिधियोंके

English

The Ckandoga (Vedic School shall recite in the west, Vidavrata, VdmadetyaJ Jyefthasdma RatkantartP and Bherunda •sdmans.

अध्याय ४८

श्लोक 64

कुण्डं चास्त्रेण संप्रोक्ष्य आचार्यस्तु विशेषतः ।ताम्रपात्रे शरावे वा यथाविभवतो ऽपि वा

kuṇḍaṃ cāstreṇa saṃprokṣya ācāryastu viśeṣataḥ / tāmrapātre śarāve vā yathāvibhavato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

किया था कि “पद्य, महापद्म, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द (नन्द), नील और शङ्ख नामकी अष्टनिधियाँ' हैं। नवीं निधि मिश्र कहलाती है। अब मैं उनके स्वरूपका वर्णन करता हूँ।

English

(Vkh. 5.67.9.)

अध्याय ४८

श्लोक 65

जातवेदसमानीय अग्रतस्तं निवेशयेत् ।अस्त्रेण ज्वालयेद्वह्निं कवचेन तु वेष्टयेत्

jātavedasamānīya agratastaṃ niveśayet / astreṇa jvālayedvahniṃ kavacena tu veṣṭayet

हिन्दी अर्थ

पद्मनिधिके लक्षणोंसे सम्पन्न मनुष्य सात्त्विक और दाक्षिण्य गुणसे सम्पन्न होता है। वह सुवर्ण- चाँदी आदि मूल्यवान् धातुओंका संग्रह करके यतियों, देवताओं और याज्ञिकोंको दान करता है।

English

RV. 10.81.3.

अध्याय ४८

श्लोक 66

अमृतीकृत्य तं पश्चान्मन्त्रैः सर्वैश्च देशिकः ।पात्रं गृह्य कराभ्यां च कुण्डं भ्राम्य ततः पुनः

amṛtīkṛtya taṃ paścānmantraiḥ sarvaiśca deśikaḥ / pātraṃ gṛhya karābhyāṃ ca kuṇḍaṃ bhrāmya tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

महापद्म-चिहृसे लक्षित व्यक्ति भी अपने संग्रहीत धन आदिका दान धार्मिक जनोंको करता रहता है। पद्म तथा महापद्मनिधिसम्पन्न पुरुष सात्त्विक स्वभाववाले कहे गये हैं।

English

RVkh. 5.87.

अध्याय ४८

श्लोक 67

वैष्णवेन तु योगेन परं तेजस्तु निः क्षिपेत् ।दक्षिणे स्थापयेद्ब्रह्म प्रणीताञ्चोत्तरेण तु

vaiṣṇavena tu yogena paraṃ tejastu niḥ kṣipet / dakṣiṇe sthāpayedbrahma praṇītāñcottareṇa tu

हिन्दी अर्थ

मकरनिधिके चिहसे चिहित मनुष्य खड्ग,

English

AV. 6.71.3 (dksysn)

अध्याय ४८

श्लोक 68

साधारणेन मन्त्रेण स्वसूत्रविहितेन वा ।दिक्षुदिक्षु ततो दद्यात्परिधिं विष्टरैः सह

sādhāraṇena mantreṇa svasūtravihitena vā / dikṣudikṣu tato dadyātparidhiṃ viṣṭaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

बाण एवं कुन्त (भाला) आदि अस्त्रोंका संग्रह करनेवाला होता है। वह नित्य श्रोत्रिय ब्राह्मणोंको दान देता है और राजाओंके साथ उसकी सहैव मित्रता बनी रहती है। द्रव्यादिका आहरण करनेके

English

10.86.2.

अध्याय ४८

श्लोक 69

ब्रह्मविष्णुहरेशानाः पूज्याः साधारणेन तु ।दर्भेषु स्थापयेद्वह्निं दर्भैश्च परिवेष्टितम्

brahmaviṣṇuhareśānāḥ pūjyāḥ sādhāraṇena tu / darbheṣu sthāpayedvahniṃ darbhaiśca pariveṣṭitam

हिन्दी अर्थ

लिये वह शज्रुओंका विनाश करता है और युद्धके लिये सदा तत्पर रहता है। कच्छपनिधि-लक्षित व्यक्ति तामस गुणवाले होते हैं । कच्छप-चिहसे युक्त व्यक्ति किसीपर विश्वास नहीं करता है। वह

English

Ibid. 10.90.

अध्याय ४८

श्लोक 70

दर्भतोयेन संस्पृष्टो मन्त्रहीनो ऽपि शुध्यति ।प्रागग्रैरुदगग्रैश्च प्रत्यगग्रैरखण्डितैः

darbhatoyena saṃspṛṣṭo mantrahīno 'pi śudhyati / prāgagrairudagagraiśca pratyagagrairakhaṇḍitaiḥ

हिन्दी अर्थ

न अपनी सम्पत्तिका स्वयं उपभोग करता है और न तो उसमेंसे वह किसीको कुछ देता ही है। वह एकान्तमें जाकर अपनी सम्पूर्ण सम्पत्तिको पृथिवीमें गाड़कर छिपा देता है। उसकी सम्पत्ति एक

English

MS. 4.9.11; 132.10.

अध्याय ४८

श्लोक 71

विततैर्वेष्टितो वह्निः स्वयं सान्निध्यमाव्रजेत् ।अग्नेस्तु रक्षणार्थाय यदुक्तं कर्म न्त्रवित्

vitatairveṣṭito vahniḥ svayaṃ sānnidhyamāvrajet / agnestu rakṣaṇārthāya yaduktaṃ karma ntravit

हिन्दी अर्थ

पीढ़ीतक रहती है।

English

SV. 1. 273.

अध्याय ४८

श्लोक 72

आचार्याः केचिदिच्छन्ति जातकर्माद्यनन्तरम् ।पवित्रं तु ततः कृत्वा कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिम्

ācāryāḥ kecidicchanti jātakarmādyanantaram / pavitraṃ tu tataḥ kṛtvā kuryādājyasya saṃskṛtim

हिन्दी अर्थ

मुकुन्दनिधिके चिह्ृसे अंकित पुरुष रजोगुण- सम्पन्न होता है। वह राज्य-संग्रहमें लगा रहता है,

English

Atkarva (scholar specially well—versed in Atharva Veda) shall redle in the north Atharvaiiras (principal portion in that Veda); KumbhasUkta Nitarudra and Maitfa

अध्याय ४८

श्लोक 73

आचार्यो ऽथ निरीक्ष्यापि नीराज्यमभिमन्त्रितम् ।आज्यभागाभिघारान्तमवेक्षेताज्यसिद्धये

ācāryo 'tha nirīkṣyāpi nīrājyamabhimantritam / ājyabhāgābhighārāntamavekṣetājyasiddhaye

हिन्दी अर्थ

वह भोगोंका उपभोग करते हुए गायक और वेश्या होती है। इससे समन्वित मनुष्य धनादिका स्वयं आदिको धन देता है । तो उपभोग करता है, किंतु उसके परिजन कुत्सित

English

The preceptor then shall perform the AmrtikaTo rite with all mantras and holding the vessel with both of his hands whirl it round the pit.

अध्याय ४८

श्लोक 74

पञ्चपञ्चाहुतीर्हुत्वा आज्येन तदनन्तरम् ।गर्भाधानादितस्तावद्यावद्गौदानिकं भवेत्

pañcapañcāhutīrhutvā ājyena tadanantaram / garbhādhānāditastāvadyāvadgaudānikaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

नन्दनिधिसे युक्त व्यक्ति राजस और तामस अन्नका भोजन तथा अच्छे न लगनेवाले मैले- गुणोंबाला होता है । वही कुलका आधार बनता है । कुचैले वस्त्रांसे जीवनयापन करते हैं । वह स्वयंके वह स्तुति करनेपर प्रसन्न होता है तथा बहुत-सी भरण-पोषणमें सहैव तत्पर रहता है। यदि वह स्त्रियोंका पति होता है । पूर्वकालके मित्रोंमे उसकी किसीको कुछ वस्तु देता भी है तो वह व्यर्थकी

English

Brahsndf VifnUf Hara and Ifdna shall be worshipped with commonmmtras. The fire shall be placed in the D *rbh{p grass. Whatever is enveloped in Darbha grass,

अध्याय ४८

श्लोक 75

स्वशास्त्रविहितैर्मन्त्रैः प्रणवेनाथ होमयेत् ।ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा पूर्णात्पूर्णमनारेथः

svaśāstravihitairmantraiḥ praṇavenātha homayet / tataḥ pūrṇāhutiṃ dattvā pūrṇātpūrṇamanārethaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीति शिथिल होती है और वह अन्य नये मित्रोंके वस्तु होती है (जिसका कोई उपयोग नहीं होता) । साथ प्रेम करने लगता है । मिश्र (मिली-जुली)-निधिके चिहृसे युक्त होनेपर

English

The preceptor shall see and inspire with mantras the Mrdjana (waving of lights before the idol). The Ajya should be taken just enough to last till the final Ahuti is made.

अध्याय ४८

श्लोक 76

एवमुत्पादितो वह्निः सर्वकर्मसु सिद्धिदः ।पूजयित्वा ततो वह्निं कुण्डेषु विहरेत्तथा

evamutpādito vahniḥ sarvakarmasu siddhidaḥ / pūjayitvā tato vahniṃ kuṇḍeṣu viharettathā

हिन्दी अर्थ

नीलनिधिके चिहृसे सुशोभित मानव सात्त्विक मनुष्यके स्वभावमें मिश्रित फल दिखलायी देते हैं। तेजसे संयुक्त होता है। वह सस्त्र-धान्यादिका भगवान् विष्णुने भी निधियोंके ऐसे ही स्वरूपका संग्रह तथा तडागादिका निर्माण करता है। उसके वर्णन शिव आदि देवोंसे किया था (उसको मैंने द्वारा (जनहितमें) आम्रादिके उद्यान भी लगवाये आप सभीको सुना दिया)। अब हरिने

English

For each Ahuti five drops ai'e poured into the leaf with which the Ahuti is then made. All the rites that one has to perform from the time of Garbhddhdna (conception) to Gaddna (cutting of the fimlocks of a child for the first time),

अध्याय ४८

श्लोक 77

इन्द्रादीनां स्वमन्त्रैश्च तथाहुतिशतंशतम् ।पुर्णाहुतिं शतस्यान्ते सर्वेषां चैव होमयेत्

indrādīnāṃ svamantraiśca tathāhutiśataṃśatam / purṇāhutiṃ śatasyānte sarveṣāṃ caiva homayet

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। उसकी सम्पत्ति तीन पीढ़ीतक रहती है। भुवनकोशादिका जैसा वर्णन किया था, वैसा ही

English

VS. 39.5.

अध्याय ४८

श्लोक 78

स्वामाहुतिमथाज्येषु होता तत्कलशे न्यसेत् ।देवताश्चैव मन्त्रांश्च तथैव जातवेदसम्

svāmāhutimathājyeṣu hotā tatkalaśe nyaset / devatāścaiva mantrāṃśca tathaiva jātavedasam

हिन्दी अर्थ

शङ्कनिधि एक ही पुरुष (पीढ़ी)-के लिये! मैं कह रहा हूँ। (अध्याय ५३)

English

Ottmotuehyabipinnaca. (GVOB, )

अध्याय ४८

श्लोक 79

आत्मानमेकतः कृत्वा ततः पूर्णां प्रदापयेत् ।निष्कृष्य बहिराचार्यो दिक्पालानां बलिं हरेत्

ātmānamekataḥ kṛtvā tataḥ pūrṇāṃ pradāpayet / niṣkṛṣya bahirācāryo dikpālānāṃ baliṃ haret

हिन्दी अर्थ

भुवनकोशवर्णनमें राजा प्रियव्रतके वंशका निरूपण

English

KuSa. (fiVDB, )

अध्याय ४८

श्लोक 80

भूतानां चैव देवानां नागानां च प्रयोगतः ।तिलाश्च समिधश्चैव होमद्रव्यं द्वयं स्मृतम्

bhūtānāṃ caiva devānāṃ nāgānāṃ ca prayogataḥ / tilāśca samidhaścaiva homadravyaṃ dvayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--राजा प्रियत्रतके आग्नीध्र, सागररूपमें प्रसिद्ध हैं । है वृषभध्वज! ये सभी द्वीप अग्निबाहु, वपुष्मान्, द्युतिमान्, मेधा, मेधातिथि, भव्य, तथा समुद्र उक्त क्रममें एक-दूसरेसे द्विगुण परिमाणे शबल, पुन्न और ज्योतिष्मान् नामके दस पुत्र हुए थे। अवस्थित हैं ।

English

Arc to be performed either in accordance with iSdstraic injunction with those mantras or with Pranava. There¬ after PSmhuti (entire ghee poured into the fire) is performed and the devotee gets all his deres fulfilled*

अध्याय ४८

श्लोक 81

आज्यं तयोः सहकारि तत्प्रधानं यदङ्क(क्ष)योः ।परुषसुक्तं पूर्वेणैव रुद्रचैव तु दक्षिणे

ājyaṃ tayoḥ sahakāri tatpradhānaṃ yadaṅka(kṣa)yoḥ / paruṣasuktaṃ pūrveṇaiva rudracaiva tu dakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

इन पुत्रॉमेंसे मेधा, अग्निबाहु तथा पुन्न नामक जम्बूद्वीपमें मेरु नामक पर्वत है, जो एक लाख तीन पुन्न योगपरायण (योगी), जातिस्मर (इन्हें योजनके परिमाणमें फैला हुआ है। इसकी ऊँचाई पूर्वजन्मका वृत्तान्त विस्मृत नहीं हुआ था) तथा चौरासी हजार योजन है। इसका अधोभाग पृथिवीमें महासौभाग्यशाली थे। इन लोगोंने राज्यके प्रति सोलह हजार योजन धँसा हुआ है और शिखरदेश

English

To Indra and other gods one hundred Ahutis each shall be given. At the end of hundred Ahutis the PUrtiidhufi is performed for all gods.

अध्याय ४८

श्लोक 82

ज्येष्ठसाम च भारुण्डं तन्नयामीति पश्चिमे ।नीलरुद्रो महामन्त्रः कुम्भसूक्तमथर्वणः

jyeṣṭhasāma ca bhāruṇḍaṃ tannayāmīti paścime / nīlarudro mahāmantraḥ kumbhasūktamatharvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी कोई अभिरुचि प्रकट नहीं की, अतः बत्तीस हजार योजन विस्तृत है। इसका अधोभाग राजाने सप्तद्वीपा पृथिवीको अपने अन्य सात जो पृथिवीके ऊपर सन्निहित है, वह भी सोलह पुत्रोंमें विभक्त कर दिया। हजार योजनके विस्तारमें कर्णिकाके रूपमें अवस्थित

English

Ckee 15 an auxiliary. The other articles arc to be given after smearing them vrith ghee. PurusasQkta is to be used in the east. Rudra in the south.

अध्याय ४८

श्लोक 83

हुत्वा सहस्रमेकैकं देवं शिरसि कल्पयेत् ।एवं मध्ये तथा पादे पूर्णाहुत्या तथा पुनः

hutvā sahasramekaikaṃ devaṃ śirasi kalpayet / evaṃ madhye tathā pāde pūrṇāhutyā tathā punaḥ

हिन्दी अर्थ

पचास करोड़ योजनमें विस्तृत सम्पूर्ण पृथिवी है। इसके दक्षिणमें हिमालय, हेमकूट तथा निषध, नदीकी जलराशिमें तैरती हुई नौकाके समान चारों उत्तरमें नील, श्वेत और शृंगी नामक वर्षपर्वत हैं। ओर अवस्थित अथाह जलके ऊपर स्थित है। है रुद्र ! प्लक्ष आदि द्वीपोंके निवासी मरणादिसे

English

Jyefthasdrruisi\ Bkirund and Tannaj/dmi to the west. Mlarudra is a great mantra. Kumbkasdkta is an important part of the Atharvaveda.

अध्याय ४८

श्लोक 84

शिरः स्थानेषु जुहुयादाविशेच्चाप्यनुक्रमात् ।वेदानामादिमन्त्रैर्वा मन्त्रैर्वा देवनामभिः

śiraḥ sthāneṣu juhuyādāviśeccāpyanukramāt / vedānāmādimantrairvā mantrairvā devanāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

हे शिव! जम्बू, प्लक्ष, शाल्मल, कुश, क्रौञ्च, मुक्त हैं। उनमें युग या अवस्थाके आधारपर कोई शाक तथा पुष्कर नामक ये सात द्वीप हैं, जो सात विषमता नहीं है। समुद्रोंसे घिरे हुए हैं। उन सात समुद्रोके नाम जम्बूद्वीयके राजा आग्नीभ्रके नौ पुत्र उत्पन्न लवण; इक्षु, सुरा, घृत, दधि, दुग्ध और जलके हुए। उन सभीका नाम क्रमश: --नाभि, किम्पुरुष,

English

Each of the Devos shall be worshipped with Havana a thousand times at the head.

अध्याय ४८

श्लोक 85

स्वशास्त्रविहितैर्वापि गायत्त्र्या वाथ ते द्विजाः ।गायत्त्र्या वाथवाचार्यो व्याहृतिप्रणवेन तु

svaśāstravihitairvāpi gāyattryā vātha te dvijāḥ / gāyattryā vāthavācāryo vyāhṛtipraṇavena tu

हिन्दी अर्थ

काण्ड भारतवर्षका वर्णन ९५

English

SV. 1.273.

अध्याय ४८

श्लोक 86

एवं होमविधिं कृत्वा न्यसेन्मन्त्रांस्तु देशिकः ।चरणावग्निमीऌए तु इषेत्वो गुल्फयोः स्थिताः

evaṃ homavidhiṃ kṛtvā nyasenmantrāṃstu deśikaḥ / caraṇāvagnimīḷe tu iṣetvo gulphayoḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

हरिवर्ष, इलावृत, रम्य, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व प्रतीहार तथा प्रतीहारसे प्रतिहर्ता नामक पुत्र कहे

English

At the top of the head Murdhd bhuvc mantra. Thereafter, he shall raise the deity by saying "O lord of Brahman! rise*'.

अध्याय ४८

श्लोक 87

अग्न आयाहि जङ्घे द्वे शन्नोदेवीति जानुनी ।बृहद्रथन्तरे ऊरू उदरेष्वातिलो (स्वातिनो) न्यसेत्

agna āyāhi jaṅghe dve śannodevīti jānunī / bṛhadrathantare ūrū udareṣvātilo (svātino) nyaset

हिन्दी अर्थ

और केतुमाल था। राजाने उन सभी पुत्रोंको उनके गये हैं ।

English

Then reciting the Vedic Puha mantras he shall go round the temple with the mantra Devaya tvfp he shall split the Pirixkd.

अध्याय ४८

श्लोक 88

दीर्घायुष्ट्वाय हृदये श्रीश्चते गलके न्यसेत् ।त्रातारमिन्द्रमुरसि नेत्राभ्यां तु त्रियम्बकम्

dīrghāyuṣṭvāya hṛdaye śrīścate galake nyaset / trātāramindramurasi netrābhyāṃ tu triyambakam

हिन्दी अर्थ

नामसे ही अभिहित (प्रसिद्ध) एक-एक भूखण्ड प्रतिहर्ताके पुत्र प्रस्तार, प्रस्तारके पुत्र विभु,

English

And place the images ofgods> gems, minerals, medi¬ cinal herbs and lohabljas behind the deity*

अध्याय ४८

श्लोक 89

मूर्धाभव तथा मूर्ध्नि आलग्नाद्धोममाचरेत् ।उत्था पयेत्ततो देवमुत्तिष्ठब्रह्मणस्पते !

mūrdhābhava tathā mūrdhni ālagnāddhomamācaret / utthā payettato devamuttiṣṭhabrahmaṇaspate !

हिन्दी अर्थ

प्रदान किया। है हर! राजा नाभि और उनकी पत्नी विभुके पुत्र नक्त और नक्तके पुत्र गय नामके राजा

English

It should be brought a little to the north. 'Orti obeisance, obeisance, be stable, be beneficent to all people.'

अध्याय ४८

श्लोक 90

वेदपुण्याहशब्देन प्रासादानां प्रदक्षिणम् ।पिण्डिकालंभनं कृत्वा देवस्यत्वेति मन्त्रवित्

vedapuṇyāhaśabdena prāsādānāṃ pradakṣiṇam / piṇḍikālaṃbhanaṃ kṛtvā devasyatveti mantravit

हिन्दी अर्थ

मेरुदेवीसे ऋषभ नामक पुत्र हुए थे, उनसे भरत हुए।

English

To the six deities he shall make assignments with the mantra—Dsvasya (vd savitur vah and reciting—'All the princi¬ ples, Var, and Kalds in the god having the world as his progeny.

अध्याय ४८

श्लोक 91

दिक्पा लान्सह रत्नैश्च धातूनोषधयस्तथा ।लौहबीजानि सिद्धानि पश्चाद्देवं तु विन्यसेत्

dikpā lānsaha ratnaiśca dhātūnoṣadhayastathā / lauhabījāni siddhāni paścāddevaṃ tu vinyaset

हिन्दी अर्थ

नामके पुत्र हुए, जो शालग्रामतीर्थमें स्थित रहकर गयका पुत्र नर हुआ। नरसे विराट्, विराट्से

English

After assigning all the six he shall inspire them with mantras with the Sampdtakalata the installed deity shall be bathed.

अध्याय ४८

श्लोक 92

न गर्भे स्थापयेद्देवं न गर्भं तु परित्यजेत् ।ईषन्मध्यं परित्यज्य ततो दोषापहं तु तत्

na garbhe sthāpayeddevaṃ na garbhaṃ tu parityajet / īṣanmadhyaṃ parityajya tato doṣāpahaṃ tu tat

हिन्दी अर्थ

विभिन्न ब्रतोंके पालनमें ही निरत रहते थे। उन महातेजस्वी धीमान्, धीमानूसे भौवन नामके पुत्रकी

English

With lamps, incense and scented sticks he shall worship. After performing Arghya and bowing he shall pray for forgiveness*

अध्याय ४८

श्लोक 93

तिलस्य तुषमात्रं तु उत्तरं किञ्चिदानयेत् ।ॐ स्थिरो भव शिवो भव प्रजाभ्यश्च नमोनमः

tilasya tuṣamātraṃ tu uttaraṃ kiñcidānayet / oṃ sthiro bhava śivo bhava prajābhyaśca namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

भरतसे सुमति नामक पुत्र हुआ और उसका पुत्र उत्पत्ति हुई। भौवनके त्वष्टा, त्वष्टाके विरजा,

English

To the viks dakfitfd shall be given according to the capacity and articles, such as a vessel, a pair of cloths, umbrella, good rings, etc*

अध्याय ४८

श्लोक 94

देवस्य त्वा सवितुर्वः षड्भ्यो वै विन्यसेद्गुरुः ।तत्त्ववर्णकलामात्रं प्रजानि भुवनात्मजे

devasya tvā saviturvaḥ ṣaḍbhyo vai vinyasedguruḥ / tattvavarṇakalāmātraṃ prajāni bhuvanātmaje

हिन्दी अर्थ

तैजस हुआ। विरजाके रज, रजके शतजित् तथा शतजित्के तैजसके इन्द्रद्युम्न, इन्द्रद्युम्नसे परमेष्ठी, परमेष्ठीके विष्वग्ज्योति नामक पुत्र हुआ था। (अध्याय ५४)

English

The hotiseholder shall then perform the fourth HomOy with full concentration. After offering hundred AhatiSy the Pdrnihuti shall be offered.

अध्याय ४८

श्लोक 95

षड्भ्यो विन्यस्य सिद्धार्थं ध्रुवार्थैरभिमन्त्रयेत् ।सम्पातकलशेनैव स्नापयेत्सुप्रतिष्ठितम्

ṣaḍbhyo vinyasya siddhārthaṃ dhruvārthairabhimantrayet / sampātakalaśenaiva snāpayetsupratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

भारतवर्षका वर्णन श्रीहरिने कहा--हे वृषभध्वज ! जम्बूद्वी पके विन्ध्य और पारियात्र-ये सात कुलपर्वत हैं। इस मध्यभागमें इलावृत नामक वर्ष है। उसके पूर्वमें वर्षमें वेद, स्मृति, नर्मदा, वरदा, सुरसा, शिवा, अद्भुत भद्राश्चवर्ष तथा उसके पूर्व-दक्षिण तापी, पयोष्णी, सरयू, कावेरी, गोमती, गोदावरी,

English

Murdhd hhmo (tV 10. 86.6.

अध्याय ४८

श्लोक 96

दीपधूपसुगन्धैश्च नैवेद्यैश्च प्रपूजयेत् ।अर्घ्यं दत्त्वा नमस्कृत्य ततो देवं क्षमापयेत्

dīpadhūpasugandhaiśca naivedyaiśca prapūjayet / arghyaṃ dattvā namaskṛtya tato devaṃ kṣamāpayet

हिन्दी अर्थ

(अग्निकोण)-में हिरण्वान् नामक वर्ष है। भीमरथी, कृष्णवेणी, महानदी, केतुमाला, ताम्रपणी, मेरुके दक्षिणभागमें किम्पुरुषवर्ष कहा गया चन्द्रभागा, सरस्वती, ऋषिकुल्या, कावेरी, मत्तगङ्गा, है। उसके दक्षिणभागमें भारतवर्ष कहा गया है । पयस्विनी, विदर्भा, शतद्रू नामक मङ्गल प्रदान मेरुके दक्षिण-पश्चिममें हरिवर्ष, पश्चिममें केतुमालवर्ष, करनेवाली तथा पापविनाशिनी नदियाँ हैं, जिनके

English

VS. 1.21 (Alio DC. p *4).

अध्याय ४८

श्लोक 97

पात्रं वस्त्रयुगं छत्रं तथा दिव्याङ्गुलीयकम् ।ऋत्त्विग्भ्यश्च प्रदातव्या दक्षिणा चैव शक्तितः

pātraṃ vastrayugaṃ chatraṃ tathā divyāṅgulīyakam / ṛttvigbhyaśca pradātavyā dakṣiṇā caiva śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चिमोत्तरमें रम्यक् और उत्तरमें कुरुवर्ष स्थित हैं, जलका पान मध्यदेशादिके निवासीजन करते हैं। जिनके भू-भाग कल्पवृक्षोंसे आच्छादित हें । पाञ्चाल, कुरु, मत्स्य, यौधेय, पटच्चर, कुन्त हे रुद्र! भारतवर्षको छोड़कर अन्य सभी तथा शूरसेन देशके निवासी मध्यदेशीय हैं। पाद, वर्षोमें सिद्धि स्वभावसे ही प्राप्त हो जाती है । सूत, मागध, चेदि, काशेय तथा विदेह पूर्वमें स्थित

English

The preceptor shall then come out and oflfer obla* tions to the guardians of the quarters. With flowers in his hands he shall say Torgive*' and scatter chem#

अध्याय ४८

श्लोक 98

चतुर्थौ जुहुयात्पश्चाद्यजमानः समाहितः ।आहुतीनां शतं हुत्वा ततः पूर्णां प्रदापयेत्

caturthau juhuyātpaścādyajamānaḥ samāhitaḥ / āhutīnāṃ śataṃ hutvā tataḥ pūrṇāṃ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

यहाँ इन्द्रद्वीप, कशेरुमान्, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान्, हैं। कोशल, कलिंग, वंग, पुण्ड, अंग और नागद्वीप, कटाह, सिंहल और वारुण नामक आठ विदर्भ-मूलकजनोंके देश और विन्ध्यपर्वतके अन्तर्गत वर्ष हैं। नवाँ वर्ष भारतवर्ष है, जो चतुर्दिक् विद्यमान देश पूर्व तथा दक्षिणके तटवर्ती भूभागमें समुद्रसे घिरा हुआ है। स्थित हैं । पुलिन्द, अश्मक, जीमूत, नय राष्ट्रमें

English

The preceptor shall then come out and oflfer obla* tions to the guardians of the quarters. With flowers in his hands he shall say Torgive*' and scatter chem#

अध्याय ४८

श्लोक 99

निष्क्रम्य बहिराचार्यो दिक्पालानां बलिं हरेत् ।आचार्यः पुष्पहस्तस्तु क्षमस्वेति विसर्जयेत्

niṣkramya bahirācāryo dikpālānāṃ baliṃ haret / ācāryaḥ puṣpahastastu kṣamasveti visarjayet

हिन्दी अर्थ

इस (भारतवर्ष) -के पूर्वमें किरात तथा पश्चिममें निवास करनेवाले, कर्णाटक, कम्बोज तथा घण-- यवन देश स्थित हैं। है रुद्र! दक्षिणमें आन्ध्र, ये दक्षिणापथ भूभागके निवासी हैँ। अम्बष्ठ, उत्तरमें तुरुष्का आदि देश हैं। इस भारतवर्षमें द्रविड, लाट, कम्भोज, स्त्रीमुख, शक और ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शुद्रवर्णके लोग आनर्तवासी दक्षिण-पश्चिमके निवासी हैँ।

English

The preceptor shall then come out and oflfer obla* tions to the guardians of the quarters. With flowers in his hands he shall say Torgive*' and scatter chem#

अध्याय ४८

श्लोक 100

यागान्ते कपिलां दद्यादाचार्याय च चामरम् ।मुकुटं कुण्डलं छत्रं केयूरं कटिसूत्रकम्

yāgānte kapilāṃ dadyādācāryāya ca cāmaram / mukuṭaṃ kuṇḍalaṃ chatraṃ keyūraṃ kaṭisūtrakam

हिन्दी अर्थ

रहते हैं । स्त्रीराज्य, सैन्धव, म्लेच्छ, नास्तिक, यवन, यहाँ महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान्, ऋक्ष, मथुरा तथा निषधके रहनेवाले लोगोंके देश पश्चिमी

English

The preceptor shall then come out and oflfer obla* tions to the guardians of the quarters. With flowers in his hands he shall say Torgive*' and scatter chem#

अध्याय ४८

श्लोक 101

व्यजनं ग्रामवस्त्रादीन्सोपस्कारं सुमण्डपम् ।भोजनं च महात्कुर्यात्कृतकृत्यश्च जायते ।यजमानो विमुक्तः स्यात्स्थापकस्य प्रसादतः

vyajanaṃ grāmavastrādīnsopaskāraṃ sumaṇḍapam / bhojanaṃ ca mahātkuryātkṛtakṛtyaśca jāyate / yajamāno vimuktaḥ syātsthāpakasya prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

भूभाग हैं । माण्डव्य, तुषार, मूलिका, अश्वमुख,

English

The preceptor shall then come out and oflfer obla* tions to the guardians of the quarters. With flowers in his hands he shall say Torgive*' and scatter chem#

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 48
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.