Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
49
अध्याय 49 / 317

Book 1 - Adhyaya 49

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४९

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे देवप्रतिष्ठादिनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४९ इति प्रतिष्ठाप्रकरणं समाप्तम् ।ब्रह्मोवाच ।सर्गादिकृद्धरिश्चैव पूज्यः स्वायम्भुवादिभिः ।विप्राद्यैः स्वेन धर्मेण तद्धर्मं व्यास ! वै शृणु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe devapratiṣṭhādinirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 iti pratiṣṭhāprakaraṇaṃ samāptam / brahmovāca / sargādikṛddhariścaiva pūjyaḥ svāyambhuvādibhiḥ / viprādyaiḥ svena dharmeṇa taddharmaṃ vyāsa ! vai śṛṇu

हिन्दी अर्थ

तथा म्लेच्छ देश हिमाचलके उत्तरतटवर्ती भूभागमें

English

Six duties are assigned to the Brdhfnana\ performing sacriflces for himself, performing them for others, giving gifts, accepting them, studying and teaching others*

अध्याय ४९

श्लोक 2

यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः ।अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणिद्विजोत्तमे

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigrahaḥ / adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ ṣaṭ karmāṇidvijottame

हिन्दी अर्थ

खश, महाकेश, महानास देश उत्तर-पश्चिमभागमें स्थित हें । त्रिगर्त, नील, कोलात, ब्रह्मपुत्र, सटङ्कण,

English

There are two-fold conditions in all diTatnAS4 Brahma edrin becomes Upakurvda or Jaiffkika. This /'aiffhika is. eager to realise Brahman,

अध्याय ४९

श्लोक 3

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः ।दण्डस्तस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣattriyavaiśyayoḥ / daṇḍastasya kṛṣirvaiśyasya śasyate

हिन्दी अर्थ

अभीषाह और कश्मीर देश उत्तर-पूर्व-दिशामें

English

A simple or domestic tacrifice.

अध्याय ४९

श्लोक 4

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् ।कारुकर्म तथाऽजीवो पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

śuśrūṣaiva dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmasādhanam / kārukarma tathā'jīvo pākayajño 'pi dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

प्लक्ष तथा पुष्कर आदि द्वीपों एवं पाताल आदिका निरूपण

English

After studying the Vedas if he becomes a householder he is called Upakurvafa, The }fai$thika remains a Brahmacdrin till death.

अध्याय ४९

श्लोक 5

भिक्षाचर्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च ।सन्ध्याकर्माग्निकार्यञ्च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणः

bhikṣācaryātha śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca / sandhyākarmāgnikāryañca dharmo 'yaṃ brahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--प्लक्षद्वीपके स्वामी मेधातिथिके सात पुत्र थे। उन सबमें शान्तभव नामक पुत्र ज्येष्ठ था। उससे छोटा शिशिर था । तदनन्तर सुखोदय, नन्द, शिव और क्षेमक हुए। उनका जो सातवाँ

English

After repaying the three debts (to sages, to gods and to the manes) and renouncing wife and wealth, he who 8eek& salvation alone, is called Uddsina.

अध्याय ४९

श्लोक 6

सर्वेषामाश्रमाणां च द्वैविध्यं तु चतुर्विधम् ।ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः

sarveṣāmāśramāṇāṃ ca dvaividhyaṃ tu caturvidham / brahmacāryupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

भाई था, वह ध्रुव नामसे प्रसिद्ध हुआ--ये सभी प्लक्षद्वीपके राजा बने ।

English

The duty of a Vanavdsin (dealer in a forest) is lying on the ground, sustenance on fruits and roots, study, austerities and sharing of whatever he gets with others.

अध्याय ४९

श्लोक 7

यो ऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् ।उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः

yo 'dhītya vidhivadvedān gṛhasthāśramamāvrajet / upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ

हिन्दी अर्थ

इस द्वीपमें गोमेद, चन्द्र, नारद, दुन्दुभि,

English

The sage delighting io communion with the soul, ever satiated, who practises yogic exercises and moves about with sandal paste applied all over his body U called Togin.

अध्याय ४९

श्लोक 8

अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् ।गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं द्विजसत्तम !

agnayo 'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārcanam / gṛhasthasya samāsena dharmo 'yaṃ dvijasattama !

हिन्दी अर्थ

हैं । यहाँ अनुतप्ता, शिखी, विपाशा, त्रिदिवा, क्रमु, अमृता तथा सुकृता नामकी सात नदियाँ प्रवाहित होती रहती हैं।

English

In a Bhik these are the essential characteristics beggary, Vedic study, vow of silence, austerities, special medita¬ tion, perfect knowledge and complete detachment from worldly affairs.

अध्याय ४९

श्लोक 9

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् ।कुटुम्बभरणे युक्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्

udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet / kuṭumbabharaṇe yuktaḥ sādhako 'sau gṛhī bhavet

हिन्दी अर्थ

वपुष्मान् शाल्मकद्वीपके स्वामी थे। उस द्वीपमें अवस्थित सात वर्षोके नामसे ही प्रसिद्ध उनके सात पुत्र थे, जिनके नाम श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस और सप्रभ हैं।

English

In the first Togin tht Bhdvcnd (Imagination) is primary, in the second there is Dufkara (difRcitlt) Bhdvand in salvation and in the third there is Pdrameivari (Godly) Bkdvatid.

अध्याय ४९

श्लोक 10

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम् ।एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः

ṛṇāni trīṇyapākṛtya tyaktvā bhāryādhanādikam / ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa maukṣikaḥ

हिन्दी अर्थ

यहाँ कुमुद, उन्नत, द्रोण, महिष, बलाहक, क्रौञ्च तथा ककुद्मान् नामक सात पर्वत हैं। योनि,

English

Tht Kfatriyas who never quit the battle ground in fear attain Indra's region. The Vaiiyits who strictly adhere to their duties attain the region of the Maruls (Wind gods),

अध्याय ४९

श्लोक 11

भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च ।संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनः

bhūmau mūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca / saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmo 'yaṃ vanavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

विधृति-ये सात नदियाँ हैं। ये पापोंका प्रशमन करनेवाली हैं ।

English

The region from which the sage never returns, the the region of Brahman the Blissful, is for the ascetics who control their minds, who renounce and who sublimate their base passions.

अध्याय ४९

श्लोक 12

तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद्देवाञ्जुहोति च ।स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसोत्तमः

tapastapyati yo 'raṇye yajeddevāñjuhoti ca / svādhyāye caiva nirato vanasthastāpasottamaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशद्वीपमें ज्योतिष्मान्का स्वामित्व था । उनके भी सात पुत्र उत्पन्न हुए थे। वे उद्धिद, वेणुमान्, द्वैरथ, लम्बन, धृति, प्रभाकर और कपिल नामसे प्रसिद्ध थे। उन्हींके नामसे इस द्वीपके जो सात वर्ष

English

Niyama (control) are of five sorts» etc. It is

अध्याय ४९

श्लोक 13

तपसा कर्शितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।सन्यासी स हि विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

tapasā karśito 'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet / sanyāsī sa hi vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

थे, वे प्रसिद्ध हुए। यहाँ विद्रुम, हेमशैल, द्युमान्,

English

Brahmasiy the specific knowledge of the bliss that you are. I am Brahman, Nithout the body, sense-organs,

अध्याय ४९

श्लोक 14

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः ।ज्ञानाय वर्तते भुक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

yogābhyāsarato nityamārurukṣurjitendriyaḥ / jñānāya vartate bhukṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ

हिन्दी अर्थ

सात वर्षपर्वत हें । यहाँ धूतपापा, शिवा, पवित्रा, सन्मति, विद्युदभ्र, मही और काशा नामकी ये सात नदियाँ हैं, जो सब प्रकारके पापोंको विनष्ट करनेवाली हैं ।

English

And free from mind, intellect, Mahat, ego, etc. I am the Light free from the three states of wakefulness, dream and dreamless sleep.

अध्याय ४९

श्लोक 15

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः ।सम्यक् च दमसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते

yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ / samyak ca damasampannaḥ sa yogī bhikṣurucyate

हिन्दी अर्थ

हे शिव! क्रौञ्चद्वीपके अधीश्वर महात्मा झुतिमानके भी सात पुत्र हुए। कुशल, मन्दग, उष्ण, पीवर, अन्धकारक, मुनि और दुन्दुभि-ये उनके नाम हैं।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 16

भैक्ष्यं श्रुतं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः ।सम्यक् च ज्ञानवैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

bhaikṣyaṃ śrutaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ / samyak ca jñānavairāgyaṃ dharmo 'yaṃ bhikṣuke mataḥ

हिन्दी अर्थ

यहाँ क्रौञ्च, वामन, अन्धकारक, दिवावृत्, महाशैल, दुन्दुभि तथा पुण्डरीकवान् नामके सात वर्षपर्वत हैं । यहाँपर गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याति और पुण्डरीका-ये सात नदियाँ

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 17

ज्ञानसन्यासिनः केचिद्वेदसन्यासिनो ऽपरे ।कर्मसन्यासिनः केचित्त्रिविधः पारमेष्ठिकः

jñānasanyāsinaḥ kecidvedasanyāsino 'pare / karmasanyāsinaḥ kecittrividhaḥ pārameṣṭhikaḥ

हिन्दी अर्थ

(प्रवाहित होती रहती) हैं।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 18

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः क्षत्त्र एवच ।तृतीयो ऽन्त्याश्रमी प्रोक्तो योगमूर्तिंसमास्थितः

yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ kṣattra evaca / tṛtīyo 'ntyāśramī prokto yogamūrtiṃsamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शाकद्वीपके राजा भव्यके भी सात पुत्र उत्पन्न हुए। वे जलद, कुमार, सुकुमार, अरुणीबक, कुसुमोद, समोदार्कि तथा महाद्रुम नामसे ख्यातिप्राप्त थे । यहाँ सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, धेनुका, इक्षु, वेणुका

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 19

प्रथमा भावना पूर्वे मोक्षे त्वक्ष(दुष्क) रभावना ।तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी

prathamā bhāvanā pūrve mokṣe tvakṣa(duṣka) rabhāvanā / tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī

हिन्दी अर्थ

और गभस्ति नामसे प्रसिद्ध सात नदियाँ हैं।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 20

धर्मात्संजायते मोक्षो ह्यर्थात्कामो ऽभिजायते ।प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम्

dharmātsaṃjāyate mokṣo hyarthātkāmo 'bhijāyate / pravṛttiśca nivṛttiśca dvividhaṃ karma vaidikam

हिन्दी अर्थ

पुष्करद्वीपके स्वामी महाराज शबलके महावीर तथा धातकि नामक दो पुत्र हुए। उन्हींके नामसे यहाँपर दो वर्ष हैं। इन दोनोंके मध्य एक ही मानसोत्तर नामक वर्षपर्वत है। यह पचास सहस्र

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 21

ज्ञानं पूर्वं निवृत्तं स्यात्प्रवृत्तं चाग्निदेवकृत् ।क्षमा दमो दया दानमलोभा (भो) भ्यास एव च

jñānaṃ pūrvaṃ nivṛttaṃ syātpravṛttaṃ cāgnidevakṛt / kṣamā damo dayā dānamalobhā (bho) bhyāsa eva ca

हिन्दी अर्थ

योजनमें विस्तृत तथा इतना ही ऊँचा है। यह चतुर्दिक् विस्तारमें भी उसी परिमाणको प्राप्तकर मण्डलाकार अवस्थित है । इस पुष्करद्वीपको स्वादिष्ट जलवाला समुद्र चारों ओरसे घेरकर स्थित है। उस

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 22

आर्जवं चान्सूया च तीर्थानुसरणं तथा ।सत्यं संतोष आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः

ārjavaṃ cānsūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā / satyaṃ saṃtoṣa āstikyaṃ tathā cendriyanigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वादिष्ट जलवाले समुद्रके सामने उससे द्विगुण जनजीवनसे रहित स्वर्णमयी भूमिवाली जगत्की स्थिति दिखायी देती है। वहाँपर दस हजार योजनमें फैला हुआ लोकालोक नामक पर्वत है।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 23

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ।अहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमरूक्षता

devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ / ahiṃsā priyavāditvamapaiśunyamarūkṣatā

हिन्दी अर्थ

वह अन्धकारसे आच्छादित है और वह अन्धकार भी अण्डकटाहसे आवृत है।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 24

एते आश्रमिका धर्माश्चतुर्वर्ण्यं बवीम्यतः ।प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

ete āśramikā dharmāścaturvarṇyaṃ bavīmyataḥ / prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा- है वृषभध्वज! इस भूमिको ऊँचाई सत्तर हजार योजन है। इसमें दस-दस सहस्त्र योजनकी दूरीपर एक-एक पाताललोक स्थित हैं, जिन्हें अतल, वितल, नितल, गभस्तिमान्,

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 25

स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधरममनुवर्तताम्

sthānamaindraṃ kṣattriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām / vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharamamanuvartatām

हिन्दी अर्थ

महातल, सुतल तथा पाताल कहा जाता है।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 26

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारे च वर्तताम् ।अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम्

gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāre ca vartatām / aṣṭāśītisahasrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām

हिन्दी अर्थ

इन लोकोंकी भूमि कृष्ण, शुक्ल, अरुण, पीत, शर्करा-सदुश, शैलमयी तथा स्वर्णमयी है । वहाँपर हैत्य तथा नागोंका निवास है। है रुद्र! दारुण पुष्करट्वीपमें जो नरक स्थित हैं, उनके विषयमें

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 27

स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव वन (गुरु) वासिनाम् ।सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं स्थानं तद्वै वनौकसाम्

smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva vana (guru) vāsinām / saptarṣīṇāṃ tu yatsthānaṃ sthānaṃ tadvai vanaukasām

हिन्दी अर्थ

आप सुनें। वहाँ रौरव, सूकर, रोध, ताल, विशसन,

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 28

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् ।आनन्दं ब्रह्म तत्स्थानं यस्मान्नावर्तते मुनिः

yatīnāṃ yatacittānāṃ nyāsināmūrdhvaretasām / ānandaṃ brahma tatsthānaṃ yasmānnāvartate muniḥ

हिन्दी अर्थ

भुवनकोश-वर्णनमें सूर्य तथा चन्द्र आदि नौ ग्रहोंके रथोंका विवरण

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 29

योगिनाममृतस्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् ।आनन्दमैश्वरं यस्मान्मुक्तो नावर्तते नरः

yogināmamṛtasthānaṃ vyomākhyaṃ paramākṣaram / ānandamaiśvaraṃ yasmānmukto nāvartate naraḥ

हिन्दी अर्थ

नानाभक्ष (लालाभक्ष), दारुण, पूयवह, पाप, वहिज्वाल, अधःशिरा, संदंश, कृष्णसूत्र, तमस्,

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 30

मुक्तिरष्टाङ्गविज्ञानात्संक्षेपात्तद्वदे शृणु ।यमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंसनम्

muktiraṣṭāṅgavijñānātsaṃkṣepāttadvade śṛṇu / yamāḥ pañca tvahiṃsādyā ahiṃsā prāṇyahiṃsanam

हिन्दी अर्थ

नरक हैं। उनमें विष देनेवाले, शस्त्रसे हत्या करनेवाले तथा अग्निसे जलाकर मारनेवाले पापीजन अपने-अपने पापका फलभोग करते हैं। हे रुद्र! यथाक्रम उनके ऊपर अन्य लोकोंकी

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 31

सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वाग्रहं परम् ।अमैथुनं ब्रह्मचर्यं सर्वत्यागो ऽपरिग्रहः

satyaṃ bhūtahitaṃ vākyamasteyaṃ svāgrahaṃ param / amaithunaṃ brahmacaryaṃ sarvatyāgo 'parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थिति है। उन लोकोंको क्रमशः जल, अग्नि, वायु तथा आकाश घेरे हुए है। इस प्रकार अवस्थित ब्रह्माण्ड प्रधान तत्त्वसे आवेष्टित है। वह ब्रह्माण्ड अन्य ब्रह्माण्डोंको अपेक्षा दस गुना

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 32

नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्ममाभ्यन्तरं द्विधा ।शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चोन्द्रियनिग्रहः

niyamāḥ pañca satyādyā bāhmamābhyantaraṃ dvidhā / śaucaṃ tuṣṭiśca santoṣastapaścondriyanigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिक है। इसे परिव्याप्तकर स्वयं नारायण अवस्थित रहते हैं।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 33

स्वाध्यायः स्यान्मन्त्रजापः प्रणिधानं हरेर्यजिः ।आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः

svādhyāyaḥ syānmantrajāpaḥ praṇidhānaṃ hareryajiḥ / āsanaṃ padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ

हिन्दी अर्थ

भुवनकोश-वर्णनमें सूर्य तथा चन्द्र आदि नौ ग्रहोंके रथोंका विवरण

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 34

मन्त्रध्यान तो गर्भो विपरीतो ह्यगर्भकः ।एवं द्विधा त्रिधाप्युक्तं पुरणात्पूरकः स च

mantradhyāna to garbho viparīto hyagarbhakaḥ / evaṃ dvidhā tridhāpyuktaṃ puraṇātpūrakaḥ sa ca

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--हे वृषभध्वज ! अब मैं सूर्यादि ग्रहोंकी स्थिति एवं उनके परिमाणसे सम्बन्धित

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 35

कुम्भको निश्चलत्वाच्च रेचनाद्रेचकस्त्रिधा ।लघुर्द्वादशमात्रः स्याच्चतुर्विंशतिकः परः

kumbhako niścalatvācca recanādrecakastridhā / laghurdvādaśamātraḥ syāccaturviṃśatikaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यदेवके रथका विस्तार नौ हजार योजन है। उसका ईषादण्ड अर्थात् जुआ तथा रथके बीचका जो भाग है, वह उस रथ-विस्तारका दुगुना है। उसकी धुरी एक करोड़ सत्तान लाख योजन

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 36

षट्त्रिंशन्मात्रिकः श्रेष्ठः प्रत्याहारश्च रोधनम् ।ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्याद्धारणा मनसो धृतिः

ṣaṭtriṃśanmātrikaḥ śreṣṭhaḥ pratyāhāraśca rodhanam / brahmātmacintā dhyānaṃ syāddhāraṇā manaso dhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

लम्बी है तथा उसमें चक्र लगा हुआ है। उस चक्रकी (पूर्वाह्न, मध्याह तथा अपराहृरूप) तीन नाभियाँ हैं, (परिवत्सरादिक) पाँच आरे हैं, (बसन्तादि

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 37

अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः ।अहमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम्

ahaṃ brahmetyavasthānaṃ samādhirbrahmaṇaḥ sthitiḥ / ahamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakam

हिन्दी अर्थ

हे वृषभध्वज! रथके जो पहियोंके अक्ष हैं, वे साढ़े पाँच हजार योजन लम्बे हैं । रथके कहे गये प्रधान दोनों अक्षोंके परिंमाणके समान जुएके दोनों अर्द्धांकी लम्बाई है । सबसे छोटा अक्ष जुएके

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 38

ब्रह्म विज्ञानमानन्दः स तत्त्वमसि केवलम् ।अहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्म अशरीरमानिन्द्रियम्

brahma vijñānamānandaḥ sa tattvamasi kevalam / ahaṃ brahmāsmyahaṃ brahma aśarīramānindriyam

हिन्दी अर्थ

अर्द्धभाग-परिमाणवाला है, जो रथके ध्रुवाधारपर अवस्थित है। रथके दूसरे अक्षमें चक्र लगा हुआ है, जो मानसोत्तर पर्वतपर स्थित है।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 39

अहंमनोबुद्धिमहदहङ्कारादिवर्जितम् ।जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियुक्तज्योतिस्तदीयकम्

ahaṃmanobuddhimahadahaṅkārādivarjitam / jāgratsvapnasuṣuptyādiyuktajyotistadīyakam

हिन्दी अर्थ

तथा पंक्ति नामक--ये सात छन्द ही सूर्यके सात

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

अध्याय ४९

श्लोक 40

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ।यो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्डितम् ।इति ध्यायन्विमुच्येत् ब्राह्मणो भवबन्धनात्

nityaṃ śuddhaṃ buddhamuktaṃ satyamānandamadvayam / yo 'sāvādityapuruṣaḥ so 'sāvahamakhaṇḍitam / iti dhyāyanvimucyet brāhmaṇo bhavabandhanāt

हिन्दी अर्थ

षड्ऋतुरूपी) छः नेमियाँ हैं तथा अक्षयस्वरूपवाले घोड़े कहे गये हैं।

English

The permanent, the pure, the intelligent, Truth> Bliss, without second. The soul within the Sun is I myself, the unsevered. A brahmana who meditates over this becomes liberated from the bondage of worldly existence.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 49
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.